Όπως εμφανίζονται, έτσι πετούν μακρύτερα, επιτείνοντας τη μελαγχολία εκείνων που θα ήθελαν να ξεκουράσουν το βλέμμα πάνω τους λίγο περισσότερο… αλλά τα κοτσύφια δεν πλησιάζουν πραγματικά, απλώς χαιρετούν τους ανθρώπους και συνεχίζουν το πέταγμά τους.

Τον Σταύρο Θεοδωράκη τον κοιτούσα πάντα με δυσπιστία. Κατά καιρούς μού άρεσαν οι λούμπεν δημοσιογραφικές του βόλτες στα παραπήγματα της κοινωνίας, αν και σχεδόν πάντοτε οι εκπομπές ολοκληρώνονταν χωρίς την απαιτούμενη στροφή προς το συμπέρασμα. Not quite there, yet, που λένε και οι Άγγλοι.

Δημοσιογραφικά οι καταγραφές του είναι ενδιαφέρουσες. Συνδυάζουν το on-the-road στυλ με ερωτήσεις άμεσες, οι οποίες, όμως, παραμένουν στο επίπεδο της συλλογής στοιχείων και μαρτυριών μέσα από το γοητευτικό βλέμμα της κάμερας, η οποία θωπεύει το θυμικό των κατά τόπους Ελλήνων – όμως, το intelect στοιχείο υπολείπεται, όταν έρχεται η ώρα της σύνθεσης.

Προσπαθώ να ξεχάσω την κακή στιγμή της συνέντευξης με τον Μιχαλολιάκο, κατά την οποία, δυστυχώς, το στακάτο μετα-μοντέρνο ύφος υπέστη (τηλεοπτική) ήττα βαριά από το Μανιάτη αρχι-Χρυσαυγίτη. Ήταν σαν μια στιγμή να συγκρούστηκαν δύο θολερές κουλτούρες και νίκησε η πιο μπρουτάλ.

“Το Ποτάμι” είναι ένα ενδιαφέρον πείραμα στο βαθμό που δεν είναι αποτέλεσμα οργανωμένης προσπάθειας του “συστήματος” να “στήσει” αυτό -που εκείνοι που γνωρίζουν υποστηρίζουν ότι- είναι αναγκαίο εδώ και καιρό: μία grassroots πρωτοβουλία, η οποία θα προσελκύσει, με αυθεντικό και άναρχο (δηλαδή, διαδικτυακό) τρόπο την προσοχή του κοινού, και με όπλα την απλότητα και την κοινή λογική θα αποτελέσει μοχλό πίεσης των ηθελημένα αδρανών (παλαιο)πολιτικών…

Ο Σταύρος είναι το νέο πρόσωπο στο πολιτικό σκηνικό. Μόλις τώρα άλλαξε σελίδα, αν και ο φράχτης μεταξύ δημοσιογραφίας και πολιτικής είναι απελπιστικά χαμηλός. Η απαιτούμενη τεχνοκρατική παρέα που θα μετατρέψει την κίνηση σε εναλλακτικό σχέδιο, προς το παρόν παραμένει στο παρασκήνιο.

“Δεν ξέρω πως να αρχίσω,” λέει με μεταμοντέρνα απλότητα στο μονόλογο μανιφέστο. “Μόνο Σταύρο με λένε, μόνο Σταύρο…” θα συμπλήρωνε ο Νιόνιος με τα λόγια του κότσυφα.

Θα δούμε…

Κοιτούσα τις προάλλες μια ξυλογραφία της σπουδαίας χαράκτριας Ρένας Ανούση – Ηλία. Αν θυμάμαι καλά ήταν ένα από τα έργα της σειράς “Οδοιπορικό στον Ολυμπο” που παρουσιάστηκε στην γκαλερί Τεχνοχώρος, κοντά στο Μουσείο της Ακρόπολης. Και ενώ εκείνη είχε μαζέψει γύρω της μια ομάδα δημιουργικών ανθρώπων, εισάγοντάς τους με διδακτική ταπεινότητα στα πρώτα βήματα της χαρακτικής, εγώ προσπαθούσα να αποκωδικοποιήσω το εκτυφλωτικό μήνυμα των σκληρών επιφανειών των έργων της. Μου θύμιζαν τόσο πολύ τα δικά μας σκληρά πια συναισθήματα. Οι ρωγμές και οι σχισμές στους βράχους που στα χαρακτικά της Ανούση αναδεικνύουν το μεγαλείο των βουνών με οδηγούσαν κατευθείαν στις βαθιές χαρακιές στον κοινωνικό μας ιστό. Στις ρωγμές που η κρίση γεννάει. Την απουσία λογικής, μέτρου και ισορροπιών στον πολιτικό μας κόσμο και στον καθημερινό άνθρωπο, σε αντίθεση με τη μοναδική λογική των βράχων στην Πολιτεία του Ολύμπου, όπου η φύση, αδιάφορη για τα δεινά μας, χαράσσει όπως διδάχτηκε εξ αρχής: με σοφία!

Και ύστερα επιστροφή στην πραγματικότητα. Στην πολιτική ρητορική, την τηλεοπτική ρητορική. Στις πολλαπλές επικαλύψεις, στα ερωτήματα ανάμεσα στις λέξεις, στην απουσία αμεσότητας προς το πρόβλημα, στην αναβλητικότητα της σκέψης, στο παλαιομοδίτικο που αποπνέουν όλοι, δίχως φρόνηση περίσσια, σαν να έχουν μπροστά τους μια χέρσα γη και επιχειρούν να την καλλιεργήσουν με ακατάλληλα εργαλεία. Και με την απατηλή βεβαιότητα ότι ο άνθρωπος που μεγάλωσε με τη θολή όραση ενός καλοζωισμένου pet μπορεί να παραμένει εσαεί pet με θολή όραση. Χμ, δεν ξέρω. Ο Αγγλος φιλόσοφος Τζον Λοκ, γράφοντας για θέματα θρησκευτικά μεταξύ άλλων, αναφέρεται μεταφορικά στο λάθος φάρμακο που μπορεί να δοθεί σε έναν ασθενή προκειμένου να γίνει καλά. Το συγκεκριμένο φάρμακο δεν απορροφάται σωστά από τον οργανισμό, άρα δεν επιτυγχάνεται η προσδοκώμενη ίαση.

Δεν ξέρω αν δοθεί τελικά το ενδεδειγμένο φάρμακο και αν έτσι το μέλλον μας θα θυμίζει περισσότερο Αναγεννησιακή Εποχή. Θέλω να το ελπίζω. Στο μεταξύ ανακάλυψα ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Κάρλος Φουέντες με τον τίτλο “Ολες οι ευτυχισμένες οικογένειες”, όπου περιγράφει παραστατικά αυτό που εν πολλοίς ζούμε ομαδικά και ο καθένας μόνος του. “Ολες οι πόρτες έκλειναν. Δε σου προσέφεραν πια ούτε ρόλους μετρ ντ’ οτέλ. Τουλάχιστον ξέρω να φοράω φράκο, ισχυρίστηκες. Να σε προσλάβουν σε ένα εστιατόριο πολυτελείας, σου αποκρίνονταν. Είναι που δεν υπάρχουν πια εστιατόρια όπως παλιά αναστέναξες μόνος σου, επειδή κανένας δεν επρόκειτο πια να σε καταλάβει. Τέρμα το Αμπασαντέρ. Τέρμα το 1-2-3, ο μπάρμαν πνίγηκε στο Ακαπούλκο. Τέρμα το Ριβολί, το κατέστρεψε ο τελευταίος σεισμός. ΄Η αλλάζεις γενιά ή η γενιά θα σε αλλάξει με άλλον σταρ… Ησουν ένα τεράστιο φιάσκο και δεν είχες άλλη λύση από το να σκεφτείς ή να μείνεις κλειδωμένος στο κινητό βεστιάριό σου, μουμιοποιημένος για πάντα…”. Προχθές, η “Λιμπερασιόν” έγραψε πως η Ελλάδα είναι το παρελθόν μας, αλλά και το μέλλον μας. Ας το σκεφτούμε όλοι μαζί πριν χάσουμε τις δυνάμεις μας και πριν εξελιχθούμε σε μορφές, γεμάτες χαρακιές, πάνω σε βράχους.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 3.6.2012. Φωτο: ‘Οδοιπορικό στον Ολυμπο’, ξυλογραφία της σπουδαίας χαράκτριας Ρένας Ανούση – Ηλία (cropped).

Πολλοί θα μιλούν για τη “σοφία του εκλογικού αποτελέσματος” και για την “οργή που εξέφρασε ο κόσμος”, χωρίς να κατανοούν το οξύμωρο της “οργισμένης σοφίας”. Οι δημοσιογράφοι-παρουσιαστές των talk-show, μόνιμοι κήνσορες των πάντων και θεράποντες ουδενός, θα ψέγουν τους πολιτικούς των δύο μεγάλων κομμάτων ότι δεν κατάλαβαν νωρίς τις διαθέσεις του κόσμου. Στα αριστερά θα πανηγυρίζουν το προοίμιο της επανάστασης, ενώ θα διατυπώνουν και μια ευχή για “πλατιά σύμπραξη των αντικαπιταλιστικών δυνάμεων ώστε να καρποφορήσει η μεγάλη νίκη του λαού, στις 6 Μαΐου”.

Ο κόσμος δεν θα αλλάξει με κρότο, ούτε καν με λυγμό, που προέβλεψε ο ποιητής. Θα αλλάζει με ψιθύρους, δημοσιεύματα και δηλώσεις. Θα είναι οι Financial Times με τίτλο “Greeks reject EU rescue package”, και κάποιοι άλλοι που θα το πουν πιο αριστερά “Greeks vote against austerity measures”. Αλλά οι καλοθελητές στην Ευρωπαϊκή Ένωση (που δυστυχώς πληθαίνουν) θα το πουν ωμά, ότι “η Ελλάδα έχει αποφασίσει να τραβήξει τον δρόμο της εκτός ευρωζώνης”. Οι επίσημες δηλώσεις θα είναι πιο συγκαταβατικές: “σεβόμαστε το αποτέλεσμα των εκλογών, αλλά η Ελλάδα ανεξαρτήτως της κυβέρνησης που θα προκύψει θα πρέπει να σεβαστεί τα συμπεφωνηθέντα του δεύτερου μνημονίου”.

Κανείς όμως δεν θα το εννοεί. Όλοι πλέον ξέρουν ότι μέτρα που δεν μπόρεσε να πάρει μια μονοκομματική κυβέρνηση (του Γιώργου Παπανδρέου) ή μια δικομματική (του Λουκά Παπαδήμου) είναι αδύνατον να ψηφιστούν από μια Βουλή με κάθε απόχρωσης καρύδι. Στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες θα απλώνονται τα χαρτιά του Σχεδίου Β. Οι παλιές συζητήσεις θα φουντώσουν πίσω από τις κλειστές πόρτες. Οι ευρωπαίοι πολιτικοί ή τεχνοκράτες, που ποτέ δεν είδαν με καλό μάτι την παραμονή της Ελλάδας στο ευρώ, θα έχουν ένα επιπλέον επιχείρημα: τη θέληση του ελληνικού λαού.

Εκείνοι που βλέπουν το ευρώ ως ένα δαπανηρό αλλά αναγκαίο όχημα της πολιτικής ενοποίησης της Ευρώπης, θα έχουν σαφώς πιο αδύναμα επιχειρήματα και θα προβάλουν φόβους κατάρρευσης ολόκληρου του εγχειρήματος. Οι άλλοι όμως θα τους απαντούν ότι το κόστος παραμονής της Ελλάδος στην ευρωζώνη έχει γίνει –πριν από πολύ καιρό, μάλιστα– μεγαλύτερο από το κόστος εξόδου, ενώ κάποιοι τρίτοι θα φέρουν το επιχείρημα ότι η Ισπανία ήδη δανείζεται με 5,75% για να δανείζει την Ελλάδα με 3,5-4,5%.

Η εξελισσόμενη κρίση στην ευρωζώνη δεν θα αποτελεί επιχείρημα υπέρ ημών (“βλέπετε; τα παθαίνουν κι άλλοι”) αλλά θα κάνει πιο επιτακτική μια πρόχειρη λύση για την Ελλάδα, για να ασχοληθούν με τα σοβαρότερα προβλήματα τους. Κάποιοι θα αναφέρουν τον “ηθικό κίνδυνο”: αν η Ελλάδα αποτύχει ατιμώρητα, έρχεται η Ισπανία και η Ιταλία, που ήδη δηλώνουν ότι δεν μπορούν να επιτύχουν τους στόχους τους οποίους είχαν θέσει. Και η αποτυχία της Ισπανίας και της Ιταλίας σημαίνει πολλά λεφτά, που κανείς γερμανός ή ολλανδός φορολογούμενος δεν μπορεί –και φυσικά δεν θέλει– να δώσει.

Στον Guardian και στον Monde θα γράφονται πύρινα άρθρα για τις βλαβερές συνέπειες της λιτότητας που οδηγεί τους ψηφοφόρους να ψηφίζουν ναζιστές και λαϊκιστές, αλλά αυτοί που μετράνε τα λεφτά στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες θα σηκώσουν αδιάφορα τους ώμους. Το ‘χουν εξάλλου ξαναζήσει με τον Βίκτορα Ορμπάν στην Ουγγαρία. Ο λαϊκιστής δεξιός πρωθυπουργός εκλέχτηκε με το σύνθημα της αποδέσμευσης από το ΔΝΤ. Όταν κατήγγειλε τη συμφωνία χειροκροτήθηκε από όλους τους εγχώριους «αντιστασιακούς». Εν τω μεταξύ, όμως, ο Ορμπάν άλλαξε το σύνταγμα προς το αντιδημοκρατικότερο και τον περασμένο Δεκέμβριο, δύο χρόνια μετά το νταηλίκι, επέστρεψε στην “κηδεμονία” του ΔΝΤ, με την οικονομία σε χειρότερη κατάσταση απ’ ό,τι την ανέλαβε. Σίγουρα κάποιοι απ’ όσους διαμορφώνουν τις αποφάσεις στην Ευρώπη θα αντιτείνουν χαιρέκακα: “αν η Ελλάδα ακολουθήσει τα χνάρια της Ουγγαρίας, θα την καταδικάσει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, όπως έκανε με τον Βίκτορα Ορμπάν. Τώρα, όμως, έχουμε σοβαρότερα πράγματα να ανησυχούμε. Δείτε τα spreads της Γαλλίας που ανεβαίνουν…”.

Κι ενώ στα πρωινάδικα θα ανατέμνουν τις αιχμές του “x” αποτυχόντος πολιτευτή κατά της ηγεσίας του κόμματός του, η συζήτηση εκτός Ελλάδος θα φουντώνει από τις δηλώσεις εγχώριων και εξωχώριων λαϊκιστών. Ακροαριστεροί ο πρώτοι, θα ισχυρίζονται “δεν χρωστάμε δεν πληρώνουμε”, ακροδεξιοί οι δεύτεροι θα τείνουν τον δείκτη του χεριού τους στον κρόταφό τους: “τι σας λέγαμε εμείς; αυτοί θέλουν να φάνε τα λεφτά των φορολογουμένων μας”.

Βέβαια, σε ένα χαοτικό σκηνικό όπως είναι η πολιτική και η οικονομία, πολλά άλλα θα συμβούν. Δεν ξέρουμε, π.χ., πώς θα επηρεάσει η διαφαινόμενη νίκη Ολάντ στις γαλλικές εκλογές. Όχι μόνο εμάς, αλλά ολόκληρη την Ευρώπη. Μπορεί να ενισχύσει τα πολιτικά επιχειρήματα των νεοκεϋνσιανών, αλλά μπορεί και να βάλει σε μεγάλη δοκιμασία τον γαλλογερμανικό άξονα. Σίγουρα θα αυξήσει το κόστος χρήματος που δανείζεται η ευρωζώνη. Προεκλογικά, οι οίκοι αξιολόγησης είχαν προειδοποιήσει τη Γαλλία ότι στην περίπτωση εκλογής του Φρανσουά Ολάντ στην προεδρία θα υποβαθμίσουν τη γαλλική οικονομία, εξ αιτίας των δηλώσεων του σοσιαλιστή υποψηφίου για μη αποδοχή του νέου δημοσιονομικού συμφώνου. Κάποιοι από το μαύρο μπλοκ της θυγατέρας του Λεπέν θα αρχίσουν τους λογαριασμούς· με πόσο δανείζεται η Γαλλία και πόσο δανείζει τους αδύναμους κρίκους της ευρωζώνης.

Τον Μάρτιο του 2010, κουβέντιαζα με έναν στοχαστικό γέροντα, πρώην στέλεχος μεγάλης ΔΕΚΟ. Ήταν οι πρώτες μέρες της άνοιξης και οι τελευταίες της αμέριμνης αλλά πλασματικής ευημερίας. Γύρω μας, αγόρια και κοριτσόπουλα έπιναν τον (πανάκριβο) φρέντο τους, έπαιζαν με τα εισαγόμενα κινητά τους και τιτίβιζαν για τα θέματα της νιότης τους. “Ξέρεις ποιο είναι το χειρότερο;”, μου είπε. “Αυτά τα παιδιά όχι μόνο θα πληρώσουν χωρίς να φταίνε, αλλά κυρίως δεν μπορούν να φανταστούν τι τα περιμένει”.

Δεν έδωσα σημασία, διότι δεν είχα καταλάβει ότι στην πολιτική και στην οικονομία τα πράγματα δεν γίνονται μονομιάς, όπως διαβάζουμε στα βιβλία ιστορίας. Στη ζωή και στην πολιτική, το ένα μικρό πράγμα φέρνει τ’ άλλο και οι μεγάλες καμπές στην ιστορία μόνο εκ των υστέρων διακρίνονται.

Αυτή είναι και η τελευταία μου ελπίδα, ότι δηλαδή το παραπάνω -πρόδρομο- σενάριο θα αποδειχθεί στο μέλλον μια απλή απόπειρα σκοτεινής κι άχρηστης περιγραφής μιας λογοτεχνικής δυστοπίας.

Δημοσιεύτηκε στο Books’ Journal τεύχος Μαϊου.

“Τα μέσα ενημέρωσης αποτελούν ασφαλώς ισχυρή εξουσία (τη λεγόμενη τέταρτη) σε κάθε χώρα και η συμπεριφορά τους ενσταλάζει στο κοινό τους κοινωνικές αξίες, νοοτροπίες και συμπεριφορές που διαμορφώνουν καταλυτικά την κοινωνική και πολιτική ζωή. Παντού στον κόσμο, τα Μέσα έχουν σχεδόν αναπόφευκτες αδυναμίες. Η συνεισφορά τους όμως στην σημερινή ελληνική καταστροφή ξεπερνά τα συνήθη μέτρα και τις ευθύνες που θα τους καταλογίζονταν σε οποιαδήποτε άλλη δημοκρατική χώρα.

“Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα με την σειρά. Ποιες είναι οι κύριες ελληνικές ιδιαιτερότητες του χώρου των ΜΜΕ; Η πιο σημαντική ίσως είναι η εξόχως προνομιακή θέση και μεταχείριση που είχαν επί δεκαετίες από το ελληνικό πολιτικό σύστημα. Φθηνό χαρτί, υποχρεωτικές δημοσιεύσεις ισολογισμών, επιδότηση των ασφαλιστικών εισφορών των εργαζομένων τους εις βάρος τρίτων, δάνεια χωρίς τήρηση των τραπεζικών κριτηρίων, νόμιμη δυνατότητα “μαύρων” αφορολόγητων δαπανών, κ.α. Επιπλέον, ιδιαίτερη μεταχείριση προνομιούχων εργαζομένων σε αυτά, με ηγεμονικούς μισθούς και μεγάλη πολιτική επιρροή, κατά κανόνα “αγωνιστών” και “αντιιμπεριαλιστών” με πολλαπλές θέσεις σε δημόσιο και ιδιωτικό τομέα, δημιουργία πλήθους αργομισθιών στα κρατικά και κρατικοδίαιτα ΜΜΕ (κρατική τηλεόραση και ραδιόφωνα, δημοτικά ραδιόφωνα, κομματικά ραδιόφωνα που χρηματοδοτούνταν μέσω των τεράστιων κομματικών επιχορηγήσεων και των θαλασσοδανείων των κομμάτων, κλπ.), έως δε και την διάθεση δωρεάν αστυνομικής προστασίας. Και φυσικά στον χώρο δεσπόζει το μέγα και διαρκές σκάνδαλο που ονομάζεται Κρατική Ραδιοτηλεόραση.

“Όλα αυτά όμως δεν έφταναν. Διότι η ανθρώπινη φύση έχει ισχυρή και τη βουλιμική πλευρά της. Στο τρίγωνο επιχειρηματίες-κομματικό κράτος-ΜΜΕ (αφεντικά και επιφανή “στελέχη”) κυκλοφόρησε και πολύ σκοτεινό και μαύρο χρήμα, που αφορούσε είτε την προώθηση πολιτικών προσώπων, είτε (κυρίως) τη δημοσιοποίηση ή αποσιώπηση υποθέσεων διαφθοράς (ανάλογα με τα συμφέροντα του κινούντος τα νήματα) –με το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος του μαύρου αυτού χρήματος να καταλήγει, βεβαίως, ως αμοιβή για την αποσιώπηση μάλλον παρά για τη δημοσιοποίηση. Δεν είναι τυχαίο ότι η συγκάλυψη όλων των μεγάλων υποθέσεων διαφθοράς που ήρθαν στο φως της δημοσιότητας έγινε και με την ανοχή των ισχυρών ΜΜΕ, οι σχέσεις των οποίων με τα κυκλώματα αυτά ουδέποτε έχουν διερευνηθεί σε βάθος από κανέναν.

“Τέλος, για λόγους πληρότητας δεν θα πρέπει βέβαια να ξεχνούμε μια παλαιότερη πηγή χρηματισμού: την “ένδοξη” εποχή του Χρηματιστηρίου, όταν δημοσιογραφικώς προωθούνταν επιχειρηματικές φενάκες (τα περιβόητα “σαπάκια”) για να αποσπαστούν χρήματα των –εξίσου βουλιμικών– “παικτών” που αναζητούσαν εύκολους τρόπους ακαριαίου και χωρίς κόπο πλουτισμού. Υπήρξε μάλιστα ολόκληρη “σχολή” εντύπων που προπαγάνδιζαν την κοινωνία της υπερκατανάλωσης και της πολυτελούς διαβίωσης, απευθυνόμενα κυρίως σε κομματικούς αξιωματούχους, σε λογής τυχοδιώκτες και σε πρόσκαιρα νεόπλουτους του Χρηματιστηρίου.

“Μια τρίτη ενδιαφέρουσα πλευρά των ελληνικών ΜΜΕ είναι ότι το χρήμα το οποίο έβγαινε από όλες αυτές τις δραστηριότητες δεν κρυβόταν, όπως ο βήχας και ο έρωτας. Οι μεγαλοπαράγοντες του χώρου, με τα θηριώδη “άσπρα” (της τάξεως των πολλών δεκάδων, σε ορισμένες περιπτώσεις και εκατοντάδων χιλιάδων ευρώ τον μήνα) και τα κολλαριστά “μαύρα” χρήματα, δεν έκαναν μόνον κάθε είδους μπίζνα ζούσαν επιπροσθέτως και βίο προκλητικά πολυτελή. Σπίτια φαντασμαγορικά, πολυτελή αυτοκίνητα, διακοπές στα ακριβότερα μέρη του κόσμου, ζωή χαρισάμενη, την ώρα που προπαγάνδιζαν είτε την ηθική αξία της ισότητας και του σοσιαλισμού (οι περισσότεροι), είτε τις παραδοσιακές εθνικές αξίες της πτωχής πλην τιμίας Ελλάδος (η άλλη πλευρά).

“Με τα δεδομένα αυτά δεν είναι περίεργο ότι, στη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών, η ποιότητα της δημοσιογραφίας στην χώρα μας απαξιώθηκε και υποβαθμίστηκε σε εξοργιστικό βαθμό. Ανεπίτρεπτη προχειρότητα, ακόμη και ρεπορτάζ ανύπαρκτων γεγονότων σε μεγάλες και “έγκυρες” εφημερίδες, έμειναν χωρίς καμμία κύρωση. Ταυτόχρονα, στον δημοσιογραφικό λόγο (ιδίως τον ραδιοτηλεοπτικό), παρεισέφρησε μία βάναυση και ξύλινη γλώσσα που είχε ως βασικά χαρακτηριστικά τον χονδροειδή λαϊκισμό, τον εύκολο εντυπωσιασμό, την αναζήτηση και έξαψη των κατωτέρων ενστίκτων του κοινού, παράλληλα με την ανάδειξη των “προσωπικοτήτων” που θα ανταποκρίνονταν στις προδιαγραφές αυτές. Δεν είναι τυχαίο ότι χρεοκοπήσαμε δαπανώντας και σπαταλώντας αμύθητα ποσά, την ίδια ώρα που σε όλα τα κανάλια οι προϋπολογισμοί και απολογισμοί της καταστροφικής σπατάλης εμφανίζονταν δήθεν ως προϋπολογισμοί και απολογισμοί “λιτότητας”.

“Πού βρισκόμαστε σήμερα; Καθώς το ελληνικό δράμα πλησιάζει στην κορύφωσή του και η ασωτία και ο μεγαλεπήβολος επιχειρηματικός παραγοντισμός έχουν εξανεμίσει τα νόμιμα και άνομα κέρδη δεκαετιών, το σύστημα που κυριάρχησε όλα αυτά τα χρόνια καταρρέει. Με τα περισσότερα θύματα βέβαια να προέρχονται από την μεγάλη μάζα όσων δεν είχαν μερίδιο συμμετοχής στο “πάρτι”, όπως συμβαίνει άλλωστε και στην ευρύτατη κοινωνία, στην οποία απευθύνεται ο σπίλος “μαζί τα φάγαμε”. Τα απομεινάρια του συστήματος προσπαθούν με νύχια και με δόντια να επιβιώσουν χρησιμοποιώντας όλες τις παλιές μεθόδους που καλά γνωρίζουν και προωθώντας έναν δημόσιο λόγο που ενθαρρύνει τον πιο ακραίο λαϊκισμό. Αυτό δε με την ελπίδα να συμπορευθούν με το λαϊκό αίσθημα και να προωθήσουν στην εξουσία πιόνια που θα τους επιτρέψουν να επιβιώσουν οι ίδιοι (την ώρα που η χώρα καταστρέφεται), πραγματοποιώντας την τελευταία λεηλασία τους κατά της Ελλάδας.

“Η ζωή όμως πορεύεται με τη δική της νομοτέλεια. Τα σχέδιά τους αποδεικνύονται και ατελή και ατελέσφορα. Είναι οι προσπάθειές τους, των συφοριασμένων, σαν των Τρώων: καταδικασμένες. Η κρίση κινείται με ρυθμούς μανιώδεις και ανεξέλεγκτους, σε δρόμους απρόβλεπτους κα ανεξερεύνητους, απαξιώντας και καταβροχθίζοντας τους γεννήτορές της, εκτός από τον χώρο του πολιτικού συστήματος εξουσίας, και εκείνους στον χώρο των ΜΜΕ”.

Το ερώτημα, όμως, που τίθεται είναι μήπως οι πρωτεργάτες της κατάρρευσης, πριν καταποντισθούν οι ίδιοι, προλάβουν να γκρεμίσουν ό,τι απομένει και από τα ερείπια…

Ωστόσο, πέρα από αυτά τα θεμελιώδη ερωτήματα, υπάρχει και ένα άλλο που από καιρό τώρα απασχολεί τον γράφοντα. Πού πάει η δημοσιογραφία, αφ’ ενός, και τί είναι αυτοί που την υπηρετούν, αφ’ ετέρου. Για παράδειγμα, κάποιες τηλεοπτικές “καλλονές” που σαλιαρίζουν είναι, όπως ισχυρίζονται, δημοσιογράφοι στο ίδιο επίπεδο με τον πολεμικό ανταποκριτή που παίζει την ζωή του κορώνα-γράμματα; Κάποιοι γελωτοποιοί που χλευάζουν και κατασυκοφαντούν είναι συνάδελφοι με τον ρεπόρτερ που κάθε ώρα βρίσκεται σε εγρήγορση για λίγα ευρώ; Κάποιοι εισαγγελείς που αποφαίνονται επί παντός του επιστητού είναι εξίσου δημοσιογράφοι με τον συνάδελφο που ξεσκονίζει την είδηση, μορφώνεται και συνεχώς ψάχνει να βρει την άκρη;

Στα ερωτήματα αυτά δεν θέλουμε να δώσουμε απαντήσεις. Πλην όμως, καταθέτουμε κάποιες σκέψεις γύρω από την σημερινή δημοσιογραφία και το αύριο της. Διότι το επάγγελμα που ξεκίνησε πριν 300 χρόνια και πλέον από τον Θεόφραστο Ρενοντώ στο Παρίσι, όντως βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Υπό την πίεση κολοσσιαίων τεχνολογικών εξελίξεων, τα πάντα σχεδόν ανατρέπονται και αλλάζουν στον χώρο των μέσων μαζικής επικοινωνίας (ΜΜΕ). Έτσι, μεγαλώνει συνεχώς και το χάσμα που χωρίζει την ηλεκτρονική δημοσιογραφία από την αντίστοιχη που ισχύει σε εφημερίδες και περιοδικά.

Όπως σημειώνουν κορυφαίοι θεωρητικοί αναλυτές των ΜΜΕ, ο τυπωμένος λόγος ευνοεί την σκέψη πριν την δράση ενώ, αντιθέτως, τα ραδιοτηλεοπτικά μέσα ωθούν προς την δράση πριν από την σκέψη. Και αυτή η διαφορά τα καθιστά επικίνδυνα για την ελευθερία και, κατ’ επέκτασιν, για την δημοκρατία. “Στην εποχή της τυπογραφίας”, γράφει ο Νιλ Πόστμαν, “είχαμε σοβαρή πολιτική. Οι άνθρωποι διάβαζαν βιβλία, εφημερίδες, περιοδικά, μπροσούρες, φυλλάδια. Είχαν να κάνουν με ιδέες και εναλλακτικές δυνατότητες ζωής. Σήμερα, στο πολιτισμό της εικόνας, έχεις στην τηλεόραση απομίμηση δημόσιας συζήτησης”.

Εξάλλου, όπως μάς έλεγε πριν λίγο καιρό στο Στρασβούργο ο Γάλλος πρώην πρωθυπουργός Μισέλ Ροκάρ, “αυτό είναι τρομακτικό. Με μοναδικό στόχο τον εντυπωσιασμό, τα ΜΜΕ στην ουσία παραμερίζουν την πληροφορία. Ικανοποιούνται με την αναπαραγωγή αντιδράσεων χωρίς να τις εντάσσουν και να τις αντιπαραθέτουν στην πραγματικότητα. Παρατηρείται έτσι ένα ρήγμα μεταξύ της πραγματικότητος της κοινωνίας, των πολιτικών δεδομένων και των υπεραπλουστεύσεων που παράγουν τα μέσα”. Από την πλευρά του, ο Βρεταννός καθηγητής δημοσιογραφίας Ίαν Χαιργκρήβς τονίζει: “Υπάρχουν συγκεκριμένες περιπτώσεις που τα ηλεκτρονικά ΜΜΕ καταδιώκουν την ευφυΐα. Και από την άποψη αυτή, μεγάλη είναι η ευθύνη των δημοσιογράφων. Στον πολιτικό τομέα ενθαρρύνουν την απλοποίηση και την καρικατούρα, παίζουν με τον εντυπωσιασμό και την ανεκδοτολογία, εξαχρειώνουν τον δημόσιο διάλογο και αναισθητοποιούν την κοινωνία των πολιτών. Από πολιτιστικής δε πλευράς, προκρίνουν το βασίλειο της ασημαντότητας και σε τελική ανάλυση καταργούν το άνοιγμα στον κόσμο…”.

Το κατηγορητήριο είναι βαρύ και σίγουρα οδυνηρό για τους δημοσιογράφους που θέλουν να ξεφύγουν από αυτή την μέγγενη της μετατροπής της δημοσιογραφίας σε ευτελές θέαμα. Υπάρχει όμως –είτε αυτό μάς αρέσει είτε όχι– η αμείλικτη πραγματικότητα. Εδώ και πολλά χρόνια, τα ΜΜΕ στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη έπαψαν να αποτελούν ρομαντική και ερασιτεχνική ενασχόληση για ρομαντικούς επαναστάτες ιδεολόγους και ασυμβίβαστους. Συνιστούν πλέον μία πραγματική “πολιτιστική βιομηχανία”, η οποία υπακούει στους ίδιους κανόνες που ισχύουν και σε κάθε άλλον οικονομικό κλάδο μιας χώρας. Βεβαίως, τα “δημοσιογραφικά προϊόντα” χαίρουν, έως κάποιον βαθμό, ιδιαίτερης μεταχείρισης, διότι θεωρείται ακόμη ότι οι δημοσιογράφοι ασκούν ένα “κοινωνικό λειτούργημα”, άρα τα “προϊόντα” που παράγουν –δηλαδή οι ειδήσεις, τα ρεπορτάζ, κλπ– δεν είναι ακριβώς ίδια με τα αντίστοιχα που κυκλοφορούν στον εμπορευματικό τομέα της οικονομίας.

Ακόμα, πολλοί είναι αυτοί που κάνουν λόγο για την “εξουσία των μέσων”, μία έννοια η οποία, κατά την γνώμη μας, είναι πολλαπλώς διφορούμενη. Διότι, ποιο είναι το περιεχόμενο αυτής της εξουσίας; Ποιους αφορά; Αναφέρεται στο σύνολο της κοινωνίας ή σε τμήματά της; Από ποιους παράγοντες εξαρτάται αυτή η εξουσία; Πρόκειται για λέξεις, για εικόνες, για σκίτσα, για φωτογραφίες ή για λόγια; Προκειμένου δε να ασκηθεί, πού στηρίζεται η εξουσία αυτή; Έχει στήριγμά της τον γραπτό λόγο ή τα οπτικοακουστικά μέσα;

Για να απαντήσει κανείς στα παραπάνω ερωτήματα θα πρέπει να ενδιαφερθεί για το περιβάλλον μέσα στο οποίο εξελίσσονται. Επίσης, είναι αναγκαία η μελέτη της παραγωγής του περιεχομένου και της αποδοχής των δημοσιογραφικών μηνυμάτων. Τέλος, στον βαθμό που το τοπίο των μέσων αλλάζει, σκόπιμον είναι να θέσουμε και ένα άλλο ερώτημα: αυτό της επιρροής των ΜΜΕ στην σημερινή αντιπροσωπευτική δημοκρατία και της συμμετοχής τους στην μεταμόρφωσή της για το καλύτερο ή για το χειρότερο.

Όπως γράφει ο Στέλιος Ιωάννου στο naftemporiki.gr, οι συμμετέχοντες (διαφημιστές, διαφημιζόμενοι, επικοιωνιολόγοι και άλλοι «ειδικοί») τόνισαν την ανάγκη ρύθμισης του ραδιοτηλεοπτικού πεδίου με αδειοδότηση, ενώ ζήτησαν να αφεθεί η επιχειρηματικότητα ελεύθερη να λειτουργήσει, να διευκολυνθούν οι συγχωνεύσεις στα ηλεκτρονικά ΜΜΕ και να αρθούν οι παράλογες φορολογικές επιβαρύνσεις, όπως ο “φόρος τηλεόρασης”. “Η κρίση είναι μια ευκαιρία να λειτουργήσει η αγορά στην Ελλάδα με όρους ελεύθερης οικονομίας”, είπαν.

Σωστή η αυτοκριτική. Με μία επισήμανση. Το κράτος, στο οποίο απευθύνονται, είναι πλέον ο πιο αδύναμος κρίκος ενός συστήματος που έμαθε να ζει – και αυτό – με δανεικά. Με μεγαλύτερο αριθμό επιχειρήσεων από αυτό που άντεχε η ελληνική αγορά, ανύπαρκτη στρατηγική, με εξωπραγματικές, αλαζονικού τύπου αξιώσεις αμοιβών, στη βάση των αναγκών του νεοπλουτισμού και όχι σε σχέση με το παραγόμενο προϊόν. Έτσι, κάποια στιγμή, όπως πρόσφατα συνέβη και με γνωστό κανάλι εθνικής εμβέλειας, τα λεφτά σώθηκαν, η βρύση έκλεισε και έγινε αντιληπτό ότι τα μεγαλο-στελέχη αποτελούσαν μέρος του προβλήματος.

Οι ελληνικές τηλεοπτικές επιχειρήσεις δεν διαφέρουν και πολύ από τη μέση εγχώρια μεταποιητική επιχείρηση, η οποία παράγει ένα παραδοσιακό προϊόν, μέτριας ποιότητας, αποκλειστικά και μόνο για το ντόπιο καταναλωτικό κοινό.  Όμως, η διαδρομή τελείωσε. Μάλλον έχει τελειώσει εδώ και καιρό, αλλά η αποφυγή δημοσίευσης ποιοτικών στοιχείων μελετών και ερευνών διαιώνισε την ψευδαίσθηση για μερικά χρόνια ακόμη. Έως ότου έφτασε η κρίση. Και πλέον δεν είχε σημασία.

Το αρνητικό είναι ότι κατρακυλούν όλοι μαζί. Γιατί; Αντί απάντησης, ένα μικρό παράδειγμα που ευχαριστεί πάντα τα παιδιά στις τάξεις μου: “πώς αναγνωρίζετε την έλλειψη ανταγωνισμού στην τηλεοπτική αγορά; Δεν έχετε παρά να ξεκινήσετε το ζάπινγκ μόλις γίνει το διαφημιστικό break. Πριν από την κρίση, παντού βλέπατε διαφημίσεις. Τέτοιος συντονισμός στην στρατηγική του προγραμματισμού εκπομπών και διαλλειμμάτων. Ακόμη και στην ροή των πρωϊνάδικων ή των μεσημεριανών σκουπιδο-εκπομπών. Σήμερα, είτε επειδή λιγόστευσαν οι διαφημίσεις, είτε επειδή η κάθε τηλεοπτική επιχείρηση άρχισε να φροντίζει τον εαυτό της, το ζάπινγκ απέκτησε νόημα. Μαζί και ο ανταγωνισμός για… την προσέλκυση της προσοχής σας».

Η εγχώρια τηλεοπτική βιομηχανία αργοπεθαίνει σε ζωντανή μετάδοση. Στην Ελλάδα, το διαδίκτυο θα είναι όντως το killer medium, το οποίο, αφού προκάλεσε ανήκεστο βλάβη στις χάρτινες εφημερίδες, προχωρεί με βιαιότητα στη διάλυση του παραδοσιακού τηλεοπτικού θεάματος. Και όταν ακούτε «διαδίκτυο», μην πάει ο νους σας μόνο στους ιστότοπους. Σκεφτείτε το ως τρόπο ζωής. Η επίδραση της ψηφιακής τεχνολογίας στις καθημερινές μας συνήθειες είναι εξίσου σημαντική με το περιεχόμενο.

Τί θα γλυτώσει από όλο αυτό το τσουνάμι; Με παραδοσιακούς όρους αυτά για τα οποία θα είστε διατεθειμένοι να πληρώσετε για να παρακολουθήσετε. Σε πακέτο, ή ανά εκπομπή.

Το μέλλον του (πρώην τηλεοπτικού) περιεχομένου βρίσκεται online. Η εξάπλωση των ευρυζωνικών δικτύων θα επιτρέψει στους τηλεθεατές να πληκτρολογούν το domain του τηλεοπτικού σταθμού και να παρακολουθούν προγράμματα οπουδήποτε και αν βρίσκονται. Σε ένα ακόμη πιο προωθημένο σενάριο εξέλιξης, το τηλεοπτικό κοινό θα μπορεί να επιλέγει μενού εκπομπών από διαφορετικούς τηλεοπτικούς σταθμούς και να χρεώνεται ανάλογα με τη χρήση και τον πακέτο περιεχομένου που θα προκύπτει από τις επιλογές του.

Η ψηφιακή εποχή ωριμάζει με ταχύτητα. Προκαλεί την αναθεώρηση πολλών εννοιών που στη σύγχρονη εποχή θεωρούνται δεδομένες. Μία από αυτές είναι η σχέση του κοινού με τα μέσα ενημέρωσης. Ήδη, διεθνώς, παρατηρείται μείωση της παρακολούθησης κλασικής τηλεόρασης από τους νεότερους, σε ηλικία, χρήστες του διαδικτύου. Οι προτιμήσεις των νέων, ηλικιακά, κοινωνικών ομάδων οδηγούν τις εξελίξεις και καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τις μελλοντικές στρατηγικές ανάπτυξης των επιχειρήσεων της επικοινωνιακής βιομηχανίας.

Το μόνο που απομένει στους παραδοσιακούς τηλεοπτικούς σταθμούς είναι να προσαρμοστούν στις εξελίξεις… Με στρατηγικές αποφάσεις και σαφώς λιγότερα κεφάλαια από αυτά που “απαιτήθηκαν” για την παρακμή τους.

Ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την ενημέρωση των πολιτών, οι εξελίξεις απαιτούν σοβαρή αντιμετώπιση, κατάλληλα σχεδιασμένη, προκειμένου να προωθείται η ουσία, αλλά με τρόπο που να ελκύει το ενδιαφέρον όσων επιθυμούν, με γνώσεις, να αντιμετωπίσουν την προσωπική τους καθημερινότητα, αλλά και την ευρύτερη πολιτική πραγματικότητα που καθορίζει τη ζωή τους.

Αυτό είναι άλλωστε και το ζητούμενο της εποχής. Τα δεδομένα έχουν αλλάξει. Στο μυαλό των πολιτών, στην ελληνική οικονομία, που πλέον πρέπει να αλλάξει τρόπο σκέψης, στην πολιτική καθημερινότητα, στην οποία δεν χωρούν ανοησίες και μικροκομματικές σκοπιμότητες. Η πορεία είναι μπροστά, ο μονόδρομος της εξυγίανσης, διαδικασιών και νοοτροπίας είναι ξεκάθαρος.

Αυτός είναι και ο ρόλος των Μέσων Ενημέρωσης, σε μία χώρα όπου οι προτεραιότητες είναι, πλέον, κατανοητές από όλους. Ο εναγκαλισμός με την πολιτική πρέπει να δώσει τη θέση του στην προάσπιση του δημοσίου συμφέροντος, στην παρακολούθηση των επιτευγμάτων και στην κατακεραύνωση των κακών πρακτικών και των ατασθαλιών της εξουσίας.

Να γίνουν τα Μέσα, και ιδιαίτερα η τηλεόραση, που διατηρεί το προβάδισμα στις προτιμήσεις των Ελλήνων, πραγματικός μηχανισμός λογοδοσίας των κυβερνήσεων, όπως θα έλεγε (ξανά) ο Γιώργος Παπανδρέου, και όχι λιβανιστήρι του ιδίου και των υπουργών του.

Βέβαια, η ψηφιακή τεχνολογία, το διαδίκτυο, οι συνήθειες των νέων ανθρώπων, έχουν ήδη διαγράψει το περίγραμμα της νομοτέλειας που επέρχεται και έχει όλα τα χαρακτηριστικά της δημιουργικής καταστροφής, της επώδυνης αλλαγής προς κάτι το πλήρως διαφορετικό.

Έως τότε, ορισμένες στρατηγικές, που στηρίζονται στην ουσία της πολιτικής και της επικοινωνίας, μπορούν να κάνουν τη διαφορά και να δημιουργήσουν νέα τηλεοπτικά πρότυπα, να κινητοποιήσουν τους πολίτες, να προκαλέσουν και να εναντιωθούν στα ρηχά στερεότυπα της τηλεοπτικής ενημέρωσης.

Τα ίδια ισχύουν και για την αμαρτωλή ‘κρατική τηλεόραση’. Τί εξυπηρετούν, άραγε, σήμερα τα τρία κρατικά κανάλια, σε μία εποχή, που, πρώτον, ελάχιστοι τα παρακολουθούν, δεύτερον κοστίζουν πάρα πολύ, τρίτον, έχουν ήδη ξεπεραστεί από το διαδίκτυο, τέταρτον, ήδη υπάρχουν άλλα τόσα ψηφιακά;

Η εποχή προστάζει αλλαγές, δραστικές και σύμφωνες με τις νέες τάσεις. Όποιος δεν ανταποκρίνεται σε αυτές, το πράττει είτε από ασυγχώρητη άγνοια, είτε επειδή εξυπηρετεί συμφέροντα. Ε, λοιπόν, δεν έχουμε περιθώριο ούτε για το ένα, ούτε για το άλλο.

Η συγχώνευση των τριών ζημιογόνων τηλεοπτικών σταθμών σε έναν, με ταυτόχρονη αναδιάρθρωση και αξιοποίηση των πάγιων περιουσιακών στοιχείων (με πρώτο το αντιπαραγωγικό κτίριο της Αγίας Παρασκευής), του ανθρώπινου δυναμικού, της τεχνογνωσίας και του εξαιρετικού ραδιοτηλεοπτικού αρχείου αποτελούν αυτονόητα της σημερινής ψηφιακής εποχής.

Έτσι θα μπει τέλος και στις βαρετές εκπομπές-αργομισθίες, τα ρουσφέτια, τα βολέματα, τις σπατάλες, το κομματικό προσκλητήριο, κάθε φορά που αλλάζει η κυβέρνηση. Τότε, ίσως, η δημόσια τηλεόραση καταφέρει να αποκτήσει αξιοπιστία και να ασκήσει πραγματικά τον ρόλο της, σε σχέση με το δημόσιο συμφέρον. Πληκτρολογήστε ‘public interest’ και ‘bbc’ στο google και θα δείτε τι εννοώ…

Ας γίνει κάτι άλλο, πιο ουσιώδες. Να μεταφερθούν ντοκυμαντέρ, ιστορικά και καλλιτεχνικά στα ψηφιακά και να δημιουργηθεί ένας αμιγώς free ειδησεογραφικός σταθμός, ο οποίος θα ‘τρέχει’ ολόκληρο το 24ωρο, θα εκπέμπει δορυφορικά και διαδικτυακά σε όλον τον κόσμο και θα αποτελεί, μαζί με το domain του, αξιόπιστη πηγή ενημέρωσης.

Πλέον, στην εποχή μας, οι αλλαγές πρέπει να οδεύουν πάντοτε προς το καλύτερο. Και το momentum, που λένε, κινδυνεύει να χαθεί… και μαζί με αυτό και τα παραδοσιακά ‘Μέσα Ενημέρωσης’…