Η αρχή της αλλαγής που λίγοι βλέπουν και ακόμα λιγότεροι επικροτούν, ξεκίνησε δειλά πριν έναν περίπου χρόνο ,στην πολυσυζητημένη τότε απόφαση της 28ης Οκτωβρίου για το κούρεμα του Ελληνικού χρέους και την ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών. Η ιδιότυπη αυτή απόφαση-ρύθμιση αποτέλεσε τον κινητήριο μοχλό για την λήψη αποφάσεων σε ανώτατο πολιτικό επίπεδο, που είχαν επιβεβλημένο χαρακτήρα προκειμένου να μην κινδυνεύσει η ένωση από ένα πιθανό “Grexit” που θα προκαλούσε αναμφισβήτητα κλυδωνισμούς σε ολο της το οικοδόμημα συνολικά.

Έκτοτε, η Ένωση μπήκε θέλοντας και μη σε μια νόρμα ομοσπονδιακή, με την συγκυρία που ήθελε την Ισπανία και την Πορτογαλία να χρήζουν επίσης πακέτου μέτρων, να πιέζει προς αυτή την κατεύθυνση. Η κατάσταση αυτή, που θυμίζει την ελληνική παροιμία «ουδέν κακό αμιγές καλού» οδήγησε αργά και σταθερά μέσα από την ψυχοφθόρα της εις άτοπον απαγωγής, στην παταγώδη αποτυχία παλαιών και κατά κοινή ομολογία νεολειτουργιστικών τακτικών αποσόβησης της κρίσης και στην εξ ανάγκης ανάδειξη νέων δρόμων προς την έξοδο από αυτήν. Η ιδέα της ομοσπονδιακής Ευρώπης, άρχισε μέσα στο καλοκαίρι να ζυμώνεται στην ήπειρο, σε όλα τα επίπεδα: από το επίπεδο λήψης αποφάσεων και ανώτατων αξιωματούχων, έως αυτό των έγκριτων δημοσιευμάτων σε ΜΜΕ με κύρος.

Για άλλη μια φορά, ο κατά πολλούς αδρανής και καταδικασμένος ευρωπαϊκός νότος, έδωσε ώθηση στην Ευρώπη για αλλαγή πορείας, έστω και αναγκαστική. Και λέω για άλλη μια φορά, γιατί αυτό είχε ξαναγίνει την δεκαετία του 1980, όταν με διαφορά 3 χρόνων εισήχθησαν στην ευρωπαϊκή οικογένεια Ισπανία, Πορτογαλία και Ελλάδα, δινοντας αποφασιστική ώθηση στην ολοκλήρωση της Ενιαίας ευρωπαϊκής πράξης του 1986. Είκοσι πέντε χρόνια μετά, ο μετονομασθείς σε PIGS ευρωπαϊκός νότος, είναι αυτός που φωνάζει με την στεντόρεια φωνή του πως η ευρώπη χρίζει ριζικής μεταρρύθμισης. Είναι εκείνος που πλήττεται σφοδρά από μια ανελέητη κρίση χρέους και εκείνος που -σχεδόν άδικα- ενοχοποιείται ως κύριος υπαίτιος της δεινής κατάστασης για το κοινό νόμισμα.

Η μεταστροφή της φενάκης των ευθυνών όμως δεν άργησε να συμβεί. Ο Σεπτέμβρης αποδείχθηκε μήνας εξελίξεων και –όπως όλα δείχνουν- εναρκτήριος σπουδαίων αλλαγών.

Αναφέρομαι φυσικά σε μια σειρά θετικών γεγονότων, πρώτο εκ των οποίων είναι η δήλωση του προέδρου της ΕΚΤ Μario Draghi. Η παρέμβαση στην δευτερογενή αγορά με την δυνατότητα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής τράπεζας να αγοράζει άνευ πλαφόν κρατικά ομόλογα, είναι ένα βήμα που θα δώσει πέρα από ανάσα στις διεθνείς αγορές και ένεση ρευστότητας στις αντίστοιχες εγχώριες, και μία «δυνατή σπρωξιά» προς την πόρτα της ομόσπονδης Ευρώπης. Πρόκειται για μια παρέμβαση ενός καθοριστικού, όπως θα αποδειχθεί, θεσμού, που κάνει ολοένα και πιο αισθητή την παρουσία του στο «παιχνίδι», γεγονός που αποτελεί απόδειξη της τάσης για αλλαγη παρέμβαση της ΕΚΤ, αν και δεν έχει άμεσο αντίκτυπο στην χώρα μας, ωφελεί ολους εκείνους που βρίσκονται στο τεντωμένο σχοινί μεταξύ βιωσιμότητας και κρίσης χρέους, εγγυώμενη μάλιστα την απώλεια οποιασδήποτε επίπτωσης στα πληθωριστικά επίπεδα. Η παρουσία ωστόσο κριτικής έναντι της απόφαση αυτής είναι αναπόφευκτη. Ανάμεσα σε σωρείες αναληθών και αντιεπιστημονικών κατακραυγών έναντι της απόφασης, υπάρχουν ευτυχώς και οι συνετές φωνές που αναφέρουν ορθώς πως, «σε πείσμα των (υπέρ)αισιόδοξων εκτιμήσεων, η σχεδιαζόμενη παρέμβαση της ΕΚΤ προσωρινώς θα αναχαιτίσει, πιθανότατα, την κρίση αναχρηματοδότησης του δημόσιου χρέους στην ευρωζώνη, αλλά δεν πρόκειται να αποκαταστήσει συνθήκες χρηματοπιστωτικής σταθερότητας και θετικές προσδοκίες μεταξύ επιχειρήσεων και καταναλωτών.» [1] Πράγματι, μια απόφαση «δεν φέρνει την άνοιξη» ,ούτε μπορεί να διορθώσει τις δομικές ατέλειες της νομισματικής ένωσης.

Δύο ημέρες μετά την απόφαση Draghi, η οποία σημειωτέον προκάλεσε κλυδωνισμούς στην Γερμανία, το Συνταγματικό δικαστήριο της χώρας, άνοιξε τον δρόμο για την ύπαρξη μόνιμου μηχανισμού διάσωσης, που αποτελεί αναμφισβήτητα άλλο ένα σταθερό και ομοσπονδιακό βήμα. Σε συνδυασμό με την εξαγγελία Draghi, η απόφαση αυτή εξαλείφει τις ερινύες τις διάλυσης του κοινού νομίσματος και θέτει προυποθέσεις εξόδου από τα σκοτεινά μονοπάτια της κρίσης χρέους. Το ολο σκηνικό, ενισχύεται και από τις χθεσινές εξαγγελίες Junker, οι οποίες σχεδόν επιβεβαίωσαν την παράταση του χρόνου δημοσιονομικής προσαρμογής για την Ελλάδα. Όλα λοιπόν, δείχνουν πως η δεσπόζουσα μέχρι σήμερα λιτότητα εκ καγκελαρίας ορμώμενη και επιβαλλόμενη, κάμπτεται από μία κρυφή δύναμη που είναι η ανάγκη για περισσότερη Ευρώπη.

Φυσικά, τον παλμό -έστω και καθυστερημένα- έπιασε και ο Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού συμβουλίου Van Rompuy, παρουσιάζοντας 4 θέσεις-κλειδιά, που αναμφισβήτητα δίνουν νέο αέρα στην ένωση. Οι προτάσεις του Rompuy που περιλαμβάνουν την προώθηση της τραπεζικής ένωσης, την προώθηση της δημοσιονομικής ένωσης, την ολοκλήρωση της οικονομικής ενοποίησης και την εγκαθίδρυση της πολιτικής ένωσης θα συζητηθούν στην σύνοδο κορυφής του Δεκέμβρη και αναμένεται να αποτελέσουν άλλο ένα μεγάλο ιστορικό γεγονός στην ιστορία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης που θα σημάνει αλλαγή πορείας για την ένωση, εάν φυσικά αποφασισθεί.

Τελικά, η κατά πολλούς αδύναμη δομικά και αρχιτεκτονικά ευρώπη να ανταπεξέλθει στις απαιτήσεις μιας τέτοιου μεγέθους κρίσης, φαίνεται πως παίρνει τον σωστό δρόμο. Απομακρυσμένη από τον δρόμο της δημοσιονομικής λιτότητας και των αδιεξόδων που αυτή προκαλεί, κάνει μια αναγκαστική στροφή με το πηδάλιο να ελέγχεται από τους αξιωματούχους της Ένωσης. Και το δίλλημα που προκύπτει εδώ είναι σαφές: Αναγκαστική στροφή, ή αναγκαστική προσγείωση; Αυτό θα εξαρτηθεί από το επόμενο Eurogroup αλλά πολύ περισσότερο από τις συνόδους κορυφής του Οκτώβρη και του Δεκέμβρη. Εως τότε…ίδωμεν!

[1] Νίκος Κουτσιαράς : Η σημασία των πρόσφατων αποφάσεων της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (για την ευρωζώνη και την Ελλάδα), Poleconomix.gr, 13/9/2012 http://www.poleconomix.gr/portal/pages/4471  

Οι λόγοι είναι απλοί. Ο αγγλοσαξωνικός κόσμος ήταν και είναι αντίθετος προς το ευρώ και την ευρωζώνη γιατί η ύπαρξή τους σημαίνει αργά ή γρήγορα περισσότερη Ευρώπη, ισχυρότερη γερμανική οικονομία και μεγαλύτερο ανταγωνισμό. Οι δε κεϋνσιανοί οικονομολόγοι ενοχλούνται πολύ που η ευρωζώνη επιδιώκει μία πιο κοινή δημοσιονομική διαχείριση, η οποία συνεπάγεται μεταφορές εθνικής κυριαρχίας και περικοπές στην κατασπατάληση δημοσίων πόρων, μέσω του πληθωρισμού ή με την έκδοση νέου χρήματος. Γι αυτό και οικονομολόγοι όπως ο Αμερικανός νομπελίστας Πωλ Κρούγκμαν πνέουν μένεα κατά της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ): θεωρούν ότι επιβάλλει δημοσιονομικούς κανόνες πειθαρχίας που δημιουργούν ύφεση και αυξάνουν την ανεργία. Ωστόσο, οι οικονομολόγοι αυτοί δείχνουν να αγνοούν ότι, υπό συνθήκες υπερχρέωσης και χωρίς δημοσιονομική πειθαρχία, η ευρωζώνη καλείται να διαλυθεί. Εξάλλου, στις σημερινές συνθήκες χρηματοοικονομικής κρίσης, αν δεν υπήρχε η ευρωζώνη το ευρωπαϊκό οικοδόμημα θα είχε πιθανότατα καταρρεύσει υπό την πίεση αλλεπάλληλων ανταγωνιστικών νομισματικών υποτιμήσεων.

Τούτου λεχθέντος, η ευρωζώνη ειδικά καλείται όχι μόνον να αντιμετωπίσει αλλά και να ξεπεράσει το θανάσιμο λάθος που διέπραξε δεχόμενη ως μέλος της την Ελλάδα. Στους ευρωπαϊκούς κύκλους ήταν γνωστή από το 1986 η απαράδεκτη κατάσταση της ελληνικής οικονομίας και υπήρχαν πολυάριθμες εκθέσεις στα συρτάρια της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που επιβεβαιώνουν ότι η Ελλάδα, με εξαίρεση την τριετία 1990-1993 και την περίοδο 1997-1999, αφ’ ενός, απείχε αισθητά από τα κριτήρια του Μάαστριχτ και, αφ’ ετέρου, ήταν απρόθυμη να πραγματοποιήσει οποιαδήποτε εξυγιαντική της οικονομίας της μεταρρύθμιση. Αυτό το τραγικό λάθος οι υπεύθυνοι της ευρωζώνης το συνειδητοποίησαν στις πραγματικές του διαστάσεις όταν ο πρωθυπουργός κ. Γ. Α. Παπανδρέου απεφάσισε να διεθνοποιήσει το ελληνικό πρόβλημα, υπονομεύοντας ταυτοχρόνως και την ευρωζώνη.

Μία ευρωζώνη που και αυτή είχε υψηλά δημόσια χρέη, καθώς και ουσιαστικές θεσμικές αμέλειες ως προς την λειτουργία της –ιδιαίτερα δε σε περιόδους κρίσης. Έτσι, η διεθνοποίηση της ελληνικής ασθένειας πυροδότησε αλυσσιδωτές αντιδράσεις των αγορών, οι οποίες κορυφώνονταν στο μέτρο που η Ελλάδα, με οριζόντια μέτρα λιτότητος που έπλητταν την ιδιωτική οικονομία, αδυνατούσε να προχωρήσει σε ριζικές περικοπές των δημοσίων δαπανών, αλλά και την αξιοποίηση σημαντικών ενεργητικών της στοιχείων τα οποία σήμερα τελούν υπό συνεχή απαξίωση.

Έτσι, με αφετηρία τον ελληνικό ιό, η ευρωζώνη μπήκε και αυτή με την σειρά της σε συνολική κρίση, την οποία σε πρώτη φάση αντιμετώπισε σπασμωδικά και με παραδοσιακά εργαλεία που για την ώρα δεν πείθουν τις αγορές. Με άλλα λόγια, όπως πολύ σωστά τονίζει ένας γκουρού των αγορών όπως ο Τζωρτζ Σόρος, η Ευρώπη δεν πείθει ότι πραγματικά θέλει να προχωρήσει και προς την οικονομική της ένωση, πέρα από την νομισματική. Κατά συνέπεια, αρκετοί είναι αυτοί που ποντάρουν στην διάσπαση της ευρωζώνης, ή ακόμα και στην διάλυσή της. Συνεπώς, οι όποιες ευρωπαϊκές αποφάσεις, όσο θετικές και αν είναι, θα αντιμετωπίζονται με καχυποψία.

Μία άλλη παράμετρος της καχυποψίας αυτής είναι η εκτίμηση ότι, παρά το “κούρεμα” του ελληνικού χρέους, η ελληνική οικονομία δεν θα αποφύγει τελικά την ανεξέλεγκτη χρεοκοπία. Οι περισσότερες εκτιμήσεις ξένων οίκων και αναλυτών, με βάση τα όσα συμβαίνουν στην χώρα μας αλλά και την διαλυμένη παραγωγική υποδομή της οικονομίας μας, δεν πείθονται ότι η Ελλάδα θα μπορέσει μέχρι το 2020 να γνωρίσει επίπεδα ανάπτυξης τέτοια ώστε να έχει πρωτογενή δημοσιονομικά πλεονάσματα και προοπτικές για να επανέλθει στις διεθνείς αγορές.

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, οι αποφάσεις της 26^ης Οκτωβρίου κρίνονται πολύ πιο θετικές –με εξαίρεση, όπως ήδη αναφέραμε, τον αγγλοσαξωνικό Τύπο. Έγκυρες πηγές μας στην βελγική πρωτεύουσα υπογραμμίζουν ότι ναι μεν η συμφωνία έχει κάποια κενά σε μακροπρόθεσμη βάση, πλην όμως τα τελευταία δεν αναιρούν ένα σημαντικό γεγονός: αυτό της θέλησης Γαλλίας και Γερμανίας να προχωρήσει η Ευρώπη έως το 2015 στην αναθεώρηση των Συνθηκών, στην δημιουργία μιας ευρωπαϊκής δημοσιονομικής αρχής και στην δημιουργία μιας νέας αναπτυξιακής ευρωπαϊκής τράπεζας. Όπως πολύ σωστά, κατά την γνώμη μας, παρατήρησε ο κ. Φραγκλίνος Πισάρ, διεθυντής της Μπάρκλαιης Χρηματιστήριο, «η συμφωνία των πρώτων πρωινών ωρών της 27^ης Οκτωβρίου δεν δίνει λύση στο ευρωπαϊκό πρόβλημα δημοσίου χρέους, αλλά αποτελεί επαρκή εγγύηση για τις αγορές ότι η Ευρώπη έχει την θέληση και τις δυνατότητες να συνεχίσει την οικοδόμησή της».

Είναι δε σαφές ότι το γεγονός αυτό δεν είναι της αρεσκείας των νοσταλγών μιας Ευρώπης που θα ξεφύγει από την εθνικιστική μισαλλοδοξία και τις καταστροφές που αυτή μπορεί να επιφέρει.

Οι οίκοι αξιολόγησης και όσοι επένδυαν στην ελληνική χρεοκοπία αιφνιδιάστηκαν από το εύρος και τη διάρκεια της ρύθμισης των ελληνικών χρεών, καθώς δεν περίμεναν κάτι τέτοιο.

Ανέμεναν συντηρητικές επιλογές, αλλά ο φόβος διάχυσης της κρίσης χρέους στην Ιταλία, στην Ισπανία και αλλού, επέβαλαν μια πιο επιθετική στάση από τους Ευρωπαίους ηγέτες.

Οι οίκοι αξιολόγησης λοιπόν έδρασαν όπως αναμενόταν, παρά τις όποιες επιφυλάξεις τους. Εξέδωσαν ανακοινώσεις καταδικαστικές και προέβησαν σε υποβαθμίσεις.

Επιμένουν βεβαίως στις έννοιες της περιορισμένης ή επιλεκτικής χρεοκοπίας, στηριζόμενοι στο κόστος της ανταλλαγής για τους ιδιώτες, Τράπεζες και θεσμικούς επενδυτές, που θα προκύψει από τις λογιστικές αποτιμήσεις σε παρούσες αξίες των νέων μακροχρόνιων τίτλων οι οποίοι θα αντικαταστήσουν τους παλαιούς, σύμφωνα με τις αποφάσεις των Βρυξελλών.

Ωστόσο, απέφυγαν επί του παρόντος να εντάξουν την Ελλάδα σε καθεστώς επιλεκτικής χρεοκοπίας. Διατηρούν την αξιολόγηση της Ελλάδας ένα σκαλί παραπάνω και αναμένουν την ανταλλαγή των τίτλων, τους όρους δηλαδή και το ύψος των λογιστικών ζημιών που θα προκύψουν για τις Τράπεζες, προκειμένου να επανεκτιμήσουν την κατάσταση και να επιβάλουν – άγνωστο για πόσο – το καθεστώς επιλεκτικής χρεοκοπίας.

Το γεγονός πάντως ότι αρχίζουν και αποδέχονται ότι η εφαρμογή των αποφάσεων της συνόδου κορυφής θα οδηγήσει σε μικρότερο ελληνικό χρέος υποδηλώνει σχετικό προβληματισμό.

Όμως οι λύκοι παραμένουν λύκοι. Η Fitch την Παρασκευή και νωρίς το πρωί της Δευτέρας οι Moody’s, επέμειναν στην επιλογή της περιορισμένης ή επιλεκτικής χρεοκοπίας και κατά τα φαινόμενα θα προχωρήσουν, επενδύοντας τόσο στις ευρωπαικές καθυστερήσεις, όσο και στις ελληνικές αγκυλώσεις.

Είναι ζήτημα των ευρωπαικών και των ελληνικών αρχών να επιταχύνουν τις σχετικές διαδικασίες εφαρμογής των αποφάσεων της συνόδου, να τρέξουν δηλαδή τις ανταλλαγές των τίτλων όπως και τους μηχανισμούς διατήρησης και ενίσχυσης της ρευστότητας του εγχώριου χρηματοπιστωτικού συστήματος και μαζί να κινήσουν με ταχύτητα την εφαρμογή του πλήθους των μέτρων του μεσοπρόθεσμου.

Αν αυτά προωθηθούν οι οίκοι αξιολόγησης θα εκτεθούν και στο τέλος θα αναγκασθούν να αλλάξουν ρότα. Αν επιβεβαιωθεί η μείωση του ελληνικού χρέους και επισημοποιηθεί η προσπάθεια μείωσης των ελλειμμάτων και προώθησης των διαρθρωτικών αλλαγών το κλίμα θα αλλάξει οριστικά και αμετάκλητα για την Ελλάδα. Και τότε οι οίκοι – λύκοι θα πρέπει να αναζητήσουν τροφή αλλού.

Δημοσιεύθηκε στο tovima.gr, 25.7.2011.