Στην Σίντι Μπουζίντ, στο κέντρο της Τυνησίας  ο νεαρός πωλητής φρούτων και λαχανικών λούζεται με καύσιμο και καίγεται, αφού αστυνομικοί κατάσχουν τον πάγκο με το εμπορευμά του, και τον χαστουκίζουν. Η πράξη του αποτελεί κραυγή αξιοπρέπειας, δικαιοσύνης και αλλλαγής, που συνεχίζει να ακούγεται στην ευρύτερη περιοχή, που βρίσκεται σε αναταραχή μέχρι και σήμερα.

Από τότε, τρεις δικτάτορες έχουν ανατραπεί: ο Μπεν Αλί της Τυνησίας, ο Χόσνι Μουμπάρακ της Αιγύπτου και ο Μουάμαρ Καντάφι της Λιβύης. Παρ’ όλα αυτά πολιτικοί αναλυτές συνεχίζουν να επισημαίνουν τον αργό ρυθμό αλλαγών στην περιοχή, κάνοντας λόγο για “Αραβικό Χειμώνα”. Βέβαια ας μην ξεχνάμε ότι και στην περίπτωση της Ανατολικής Ευρώπης, δύο δεκαετίες μετά, τα συστήματα βρίσκονται ακόμη υπό διαμόρφωση. Σίγουρα δεν μπορούμε να περιμένουμε τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική να αλλάξει μέσα σε έναν χρόνο.

Η αστάθεια είναι έκδηλη παντού. H μετάβαση της Αιγύπτου σε καθεστώς πολιτικής διακυβέρνησης προχωρεί με αργά βήματα, καθώς οι Αιγύπτιοι συνεχίζουν να προσέρχονται στις κάλπες. Το κυβερνών στρατιωτικό συμβούλιο δείχνει ότι θα παραιτηθεί από την εξουσία μόνο μετά από μεγάλη πίεση. Η οικονομία και η ελπίδα του λαού της Αιγύπτου έχουν κάνει βουτιά, καθώς ο λαός περιμένει την μετάβαση σε πολιτική διακυβέρνηση. Από το άλλο μέρος, στην Υεμένη, πολλοί δεν έχουν πειστεί από την συμφωνία μεταβίβασης εξουσίας, η οποία εξασφαλίζει στον Σάλεχ και την οικογένειά του ασυλία από δίωξη καθώς και τη διατήρηση της πολιτικής επιρροής. Οι επαναστάτες της Λιβύης αντιμετωπίζουν την άμεση πρόκληση της οικοδόμησης του κράτους από το μηδέν, στη βάση των δημοκρατικών αρχών. Για να γίνει όμως αυτό, οι Λίβυοι θα πρέπει να αφήσουν κάτω τα όπλα.

Λίγο μακρύτερα, οι Σύριοι βρίσκονται αντιμέτωποι με ένα καθεστώς που συνεχίζει την αιματηρή καταστολή και τους βασανισμούς, με τη διεθνή κοινότητα να παραμένει διχασμένη σχετικά με τους τρόπους παρέμβασης, προκειμένου να τερματιστεί η αυξανόμενη βία.  Τέλος, στο Μπαχρέιν, η απουσία πραγματικού εθνικού διαλόγου παραμένει μεταξύ των κυβερνώντων και της καταπιεσμένης πλειοψηφίας σιιτών, που δεν εκπροσωπούνται επαρκώς στην κυβέρνηση.

Η επιθυμία για αλλαγή είναι διάχυτη. Για πρώτη φορά, οι άνθρωποι αποκτούν φωνή και ιδρύουν νέα κόμματα και ιδρύματα, ανεξάρτητα από τους αυταρχικούς κυβερνήτες και τις εξωτερικές παρεμβάσεις, που επί μακρόν κατέπνιγαν την πολιτική πρόοδό τους. Μόνο ο χρόνος θα δείξει αν η θυσία του Μπουαζίζι θα “γεννήσει” ένα νέο Αραβικό κόσμο.

Επιμέλεια: JJ

Η σύσταση του Ελεύθερου Συριακού Στρατού (FSA) τον περασμένο Ιούλιο από μία δύναμη ανταρτών που κινούνται ενάντια στον Πρόεδρο της χώρας, υπό την ηγεσία αξιωματικών που έχουν καταφύγει στην Τουρκία σιγά σιγά ανατρέπει τα έως σήμερα δεδομένα της σύγκρουσης.  O FSA διαθέτει και σελίδα στο Facebook, όπου κοινοποιεί  δηλώσεις και ειδήσεις από όλη τη χώρα σχετικά με τις συγκρούσεις με τις κυβερνητικές δυνάμεις. Η σελίδα έχει πάνω από 15.500 υποστηρικτές, αριθμός, ο οποίος αυξάνεται διαρκώς.

Πολιτικά, ο Άσαντ έχει απομονωθεί, καθώς η συμμετοχή του στον Αραβικό Σύνδεσμο έχει ανασταλεί. Πρόσφατα, χιλιάδες Σύριοι βγήκαν στους δρόμους όταν έληξε το τελεσίγραφο του Αραβικού Συνδέσμου, που καλούσε τη Δαμασκό να δεχτεί ξένους παρατηρητές στη χώρα. Μάλιστα, η Τουρκία είπε ότι η Συρία δεν αξιοποίησε την “νέα και τελευταία ευκαιρία” που της προσέφερε ο Αραβικός Σύνδεσμος.

Εκτός από το Ιράν και την Χεζμπολλά, ο Άσαντ δεν έχει άλλους φίλους, στους οποίους να μπορεί να βασιστεί. Ακόμα και η Κίνα και η Ρωσία εξέφρασαν τις επιφυλάξεις τους, αν και ακόμη, δεν προτίθενται να ακολουθήσουν τη διεθνή κοινότητα, η οποία -με πρωτοβουλία τις ΗΠΑ και την Ευρώπη- έχει ήδη προβεί σε κυρώσεις κατά της  Συρίας.

Ο Άσαντ έχει αποτύχει πλήρως να καταστείλει την εξέγερση. Η σκληρή συμπεριφορά του καθεστώτος έχει προκαλέσει αλυσιδωτές αντιδράσεις. Η εξέγερση, η οποία περιορίστηκε στην αρχή σε λίγες περιοχές στη Συρία, έχει κερδίσει έδαφος και επεκτείνεται τόσο σε απομακρυσμένες περιοχές, όσο και στο κέντρο της Δαμασκού. Οι αντάρτες δραστηριοποιούνται παντού – σε αστικά κέντρα, αλλά και σε αγροτικές περιοχές, όπου η κυβέρνηση δυσκολεύεται να φτάσει.

Υιοθετώντας το παράδειγμα της Λιβύης, και ταυτόχρονα συνειδητοποιώντας την απουσία υποστήριξης της Δύσης, ο Ελεύθερος Συριακός Στρατός έχει κάνει έκκληση για την καθιέρωση δύο ζωνών απαγόρευσης πτήσεων με διεθνή υποστήριξη, μια στα βόρεια Τούρκο-Συριακά σύνορα και μία κοντά στα σύνορα με την Ιορδανία.

Σημαντικό πλεονέκτημα των ανταρτών είναι η εξασφάλιση της υποστήριξης της Τουρκίας. Ο Τούρκος πρωθυπουργός Ταγίπ Ερντογάν έχει επιλέξει όχι μόνο να αποστασιοποιηθεί από το Συριακό καθεστώς Αλλαουιτών, αλλά παρέχει διευκολύνσεις για τις δυνάμεις της αντιπολίτευσης, που βρίσκουν καταφύγιο σε Τουρκικό έδαφος, αλλά και δυνατότητα οργάνωσης.  Η σελίδα του Ελεύθερου Συριακού Στρατού στο Facebook περιέχει ακόμα και στοιχεία τραπεζικών λογαριασμών σε Τουρκικές τράπεζες για την ενίσχυση του αγώνα.  Σημειώνεται πάντως, ότι ο FSN βρίσκεται σε αντιπαράθεση με το Συριακό Εθνικό Συμβούλιο, το σώμα που αντιπροσωπεύει όλες τις πολιτικές δυνάμεις αντίθετες στον Άσαντ, σε ό,τι αφορά την στρατιωτικοποίηση της εξέγερσης.

Ο επικεφαλής του FSA συνταγματάρχης Riyad Al Ass’ad έχει δηλώσει ότι ο FSN δεν έχει πολιτικούς στόχους, πέρα από την απελευθέρωση της χώρας από το καθεστώς. Επίσης τόνισε ότι  η σύγκρουση δεν είναι σεχταριασμένη, δεδομένου ότι στις δυνάμεις του Ελεύθερου Συριακού Στρατού ανήκουν Αλλαουίτες που αντιτίθενται στο καθεστώς. Σύμφωνα με πηγές της αντιπολίτευσης, ο FSA υπερβαίνει τους 25,000 άνδρες και είναι οργανωμένος σε τάγματα μάχης.

Επιμέλεια: JJ

Ο πρώην υποψήφιος για την προεδρία των ΗΠΑ Τζον Μακέιν ζήτησε την επέμβαση των δυνάμεων του ΝΑΤΟ στο πλαίσιο σχεδίου ψηφίσματος, το οποίο θα υιοθετηθεί από το συμβούλιο του ΟΗΕ. “Ο τερματισμός των επιχειρήσεων στη Λιβυή βοηθά προς αυτή την κατεύθυνση”, δήλωσε ο ίδιος πριν από λίγες ημέρες στο πρακτορείο Reuters.

Ωστόσο, μέχρι τώρα κάτι τέτοιο δεν δείχνει εφικτό, αλλά ούτε υπάρχουν δυνάμεις πρόθυμες να το επιδιώξουν. Απόδειξη αποτελεί το -σπάνιο- διπλό βέτο Ρωσίας και Κίνας στο σχέδιο απόφασης του Συμβούλιου Ασφαλείας του ΟΗΕ, το οποίο καταδίκαζε τη βίαιη καταστολή των αντικυβερνητικών από το Συριακό καθεστώς.

Οι διαμαρτυρίες στη Λιβύη και στη Συρία είχαν από την αρχή, λίγο πολύ, τον ίδιο χαρακτήρα: μαζικές διαδηλώσεις κατά της κυβέρνησης, με αίτημα την παραίτηση του ηγέτη. Οι ηγέτες  και των δύο χωρών απάντησαν με παρόμοιους τρόπους: χρήση βίας, που οδήγησε σε αιματηρή καταστολή των αμάχων. Αλλά, αργότερα, οι διαμαρτυρίες στις δυο χώρες ακολούθησαν διαφορετική πορεία. Το αποτέλεσμα ήταν ο Μουαμάρ Καντάφι να έχει ανατραπεί (και εκτελεστεί) και τον ΟΗΕ να έχει αναγνωρίσει το Μεταβατικό Εθνικό Συμβούλιο στη Λιβύη, ενώ, αντίθετα, ο Άσαντ να εξακολουθεί να διατηρεί τη θέση και τη δύναμή του. Βέβαια, η δυναμική της εσωτερικής πολιτικής της Συρίας και της ευρύτερης περιοχής είναι αρκετά ιδιόμορφη και διαφέρει από την Λιβύη. Και στην περίπτωση αυτή υπήρξαν διαφωνίες σχετικά με την φύση των ψηφισμάτων κατά της Λιβύης, αλλά η Κίνα και η Ρωσία ουδέποτε στάθηκαν εμπόδιο στην εντολή των Ηνωμένων Εθνών. Αντίθετα επέλεξαν να απέχουν όπως η Βραζιλία, η Νότια Αφρική και η Ινδία.

Η Λιβύη παραπέμφθηκε στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, αλλά ο δισταγμός είναι προφανής για την Συρία. Ο αραβικός σύνδεσμος είχε ζητήσει από τη διεθνή κοινότητα να θεσπίσει «no fly zone» πάνω από τη Λιβύη, ενώ έχει εκφράσει την αντίθεσή του, με οποιαδήποτε χρήση βίας κατά της Συρίας.

Από το άλλο μέρος, η Τουρκία σκληραίνει τη στάση της σε πολιτικό και διπλωματικό επίπεδο, αλλά εξακολουθεί να μην εφαρμόζει τις κυρώσεις στον οικονομικό τομέα κατά της Συρίας,  καθώς προφανώς θα έχει αρνητικές συνέπειες και για την τουρκική οικονομία. Αν και από τουρκικής πλευράς συνεχίζεται η διατύπωση σκληρών εκφράσεων προς το καθεστώς της Συρίας, αυτές δεν δυσκολεύουν ιδιαίτερα τα μέλη της Συριακής κυβέρνησης. Η μόνη “μη φιλική” πράξη στην οποία προέβησαν οι Τούρκοι ήταν η άδεια εγκατάστασης της ηγεσίας της επανάστασης σε τουρκικό έδαφος. Πιο ανατολικά, το Ιράν από την αρχή έχει απορρίψει μονολεκτικά τις όποιες κυρώσεις.

Πού οφείλονται οι διαφορές μεταξύ των περιπτώσεων Συρίας και Λιβύης; Σύμφωνα με αναλυτές, παρόλο που η Συρία αποτελεί μόνιμη πηγή ανησυχίας για το Ισραήλ και τις ΗΠΑ, υπάρχουν πολλοί λόγοι για τους οποίους προτιμάται το καθεστώς του Άσαντ. Η οικογένεια του Άσαντ έχει καθιερωθεί ως πιο κοσμοπολίτικη και μετριοπαθής, ενώ μια πιο φονταμενταλιστική και συντηρητική κυβέρνηση στη Συρία, θα ήταν σίγουρα λιγότερο βολική για το Ισραήλ. Τα σύνορα Συρίας-Ισραήλ παρέμειναν σχετικά ειρηνικά κατά την περίοδο διακυβέρνησης Άσαντ. Ακόμη, η οικογένεια του Άσαντ είναι Αλλαουίτες (αίρεση των σιιτών), που είναι ένας λόγος για τον οποίο το Ιράν αποτελεί σταθερή περιφερειακή σύμμαχο του Άσαντ από την επανάσταση του 1979. Κατά συνέπεια η ανατροπή του Άσαντ θα ήταν τεράστιο πλήγμα για το Ιρανικό καθεστώς. Τόσο το Ιράν όσο και η Συρία έχουν καλές σχέσεις με τη Χεζμπολλά στο Λίβανο. Το Ιράν αντιλαμβάνεται τον ρόλο του ως «ηγέτη» της σιιτικής περιοχής, φιλοδοξώντας να αποκτήσει κυρίαρχο ρόλο.  Ως εκ τούτου, οποιαδήποτε εξωτερική παρέμβαση πιθανόν να αποσταθεροποιήσει την περιοχή και να επηρεάσει τις γειτονικές χώρες Ιράκ, Μπαχρέιν, Σαουδική Αραβία.

Επιπλέον, η αντιπολίτευση στη Λιβύη έσπευσε να οργανώσει ισχυρή δομημένη ένοπλη αντίσταση, η οποία ενισχύθηκε από τους βομβαρδισμούς των δυνάμεων του ΝΑΤΟ και τις στρατιωτικές συμβουλές του, ενώ οι δυνάμεις αντίστασης στη Συρία είναι ακόμα διχασμένες. Μέχρι τώρα, οι διαμαρτυρίες τους είναι ειρηνικές, ενώ κυριαρχούν οι διαφωνίες για το αν, τελικά, θα πρέπει να εξοπλίσουν την επανάσταση. Από το άλλο μέρος, στους αντάρτες της Λιβύης είχαν προσχωρήσει στρατιωτικοί, μέλη των δυνάμεων ασφαλείας, υπουργοί και άλλοι, ενώ στη Συρία ο Άσαντ κατάφερε να κρατήσει στον έλεγχό του τις ένοπλες δυνάμεις, δρώντας με ταχύτητα κατά των διαδηλωτών. Ακόμη, η Συριακή διασπορά, που έχει διαμορφώσει το Εθνικό Μεταβατικό Συμβούλιο της χώρας πλήττεται από εσωτερικές διαφωνίες.

Ο Καντάφι έχασε το μεγαλύτερο μέρος των υποστηρικτών του, με εξαίρεση μια φυλετική ομάδα με την οποία είχαν μακροχρόνιες σχέσεις. Ο Άσαντ όμως έχει ακόμα πολλούς υποστηρικτές, μεταξύ αυτών και επιχειρηματίες στη Δαμασκό. Δεν υπάρχουν αποστάτες από τις δυνάμεις ασφαλείας του. Οι Συριακές ένοπλες δυνάμεις του κατά κύριο λόγο στελεχώνονται από Αλλαουίτες (7% του πληθυσμού, που στην πλειονότητά του είναι Σουνίτες). Η προοπτική πτώσης του καθεστώτος Άσαντ φοβίζει τους Αλλαουίτες που θεωρούν βέβαιο ότι θα αφανιστούν.

Τέλος, η Λιβύη κατατάσσεται πολύ υψηλότερα στη παραγωγή πετρελαίου από την Συρία. Οι εξαγωγές πετρελαίου αντιστοιχούν σε πάνω από 60% των συνολικών εξαγωγών της χώρας, ποσοστό το οποίο μειώνεται λόγω των τεχνολογικών περιορισμών και της εξάντλησης πόρων. Έτσι το διεθνές ενδιαφέρον για την Συρία είναι περισσότερο πολιτικό παρά οικονομικό. Εκεί οφείλεται και η απροθυμία της Δύσης για ανατροπή του Άσαντ, με την αντιπολίτευση να υπολείπεται σε συναίνεση, ηγεσία και στρατηγική.

Επιμέλεια: J.J.

Από την πρώτη στιγμή, το καθεστώς ισχυρίστηκε πως οι εξεγέρσεις καθοδηγούνται από ισλαμιστές τρομοκράτες και ξένες κυβερνήσεις. Η κυβέρνηση αποδίδει τις συγκρούσεις σε ένοπλες συμμορίες και αναφέρει ότι έχουν σκοτωθεί έως τώρα 700 αστυνομικοί και στρατιώτες.

Στην πραγματικότητα, πίσω από το ξέσπασμα της εξέγερσης βρίσκεται η παντελής έλλειψη πολιτικών ελευθεριών, σε μια χώρα που κυβερνάται δικτατορικά εδώ και σαράντα χρόνια απο την οικογένεια Άσαντ. Ο Μπασάρ Αλ Άσαντ πριν 11 χρόνια διαδέχθηκε στην εξουσία τον πατέρα του και είναι επικεφαλής του κόμματος Μπάαθ, το οποίο μονοπωλεί την εξουσία από το 1963. Επιπρόσθετα στοιχεία η τεράστια ανεργία και οι διαδοχικές τεράστιες αυξήσεις τιμών σε όλα τα είδη πρώτης ανάγκης που πλήττουν το βιοτικό επίπεδο των εργαζομένων.

Από την έναρξη των συγκρούσεων έως σήμερα, εκατοντάδες άνθρωποι έχουν δολοφονηθεί – ο ακριβής αριθμός παραμένει άγνωστος. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, από τον περασμένο Μάρτιο, 2.700 Σύριοι έχουν σκοτωθεί από τα πυρά των δυνάμεων ασφαλείας.

Η διαφορετική εθνική και θρησκευτική σύνθεση της Συρίας δημιουργεί ένα περίπλοκο χάρτη συμμαχιών στο εσωτερικό της χώρας. Περίπου 80% του πληθυσμού αποτελείται απο Άραβες, ενώ υπάρχει μια σημαντική μειονότητα Κούρδων, καθώς και Αρμένιοι, Τουρκμένοι, Ασσύριοι, κ.ά. Περίπου το 75% του πληθυσμού αποτελείται από Σουνίτες Μουσουλμάνους, και 5% από Αλαουίτες, την ετερόδοξη αίρεση του προέδρου Μπασάρ Αλ Άσαντ. Την διάσπαση ανάμεσα στις διαφορετικές εθνότητες και θρησκείες υποδαυλίζει με κάθε τρόπο το καθεστώς, μετά το ξέσπασμα της εξέγερσης. Ιδιαίτερα οι διαδηλωτές κατηγορούνται από τις αρχές ως “εξτρεμιστές σουνίτες”, προκειμένου να απομονωθούν απο τις υπόλοιπες θρησκευτικές ομάδες, κυρίως από τους Χριστιανούς και την Μουσουλμανική μειονότητα των Αλαουιτών, στην οποία ανήκει και η οικογένεια του Άσαντ, καθώς και οι περισσότεροι επικεφαλής των δυνάμεων καταστολής. Παρά τις περιπλοκές που δημιουργεί αυτή η κατάσταση, σε σειρά διαδηλώσεων υπήρξαν κοινά μπλοκ Αράβων και Κούρδων ή Χριστιανών και Μουσουλμάνων, που διαδήλωναν μαζί, δηλώνοντας πως παλεύουν ενωμένοι ενάντια στο καθεστώς και την καταπίεση.

Μαζί με τον στρατό, η χώρα έχει πολλές υπηρεσίες ασφαλείας, τα μέλη των οποίων παραμένουν πιστοί στο Άσαντ. Οι διαδηλωτές γνωρίζουν καλά ότι οι αποστάτες θα προέλθουν από τον στρατό, που είναι στελεχωμένο από πολλούς Σουνίτες και όχι τις ομάδες ασφαλείας, οι οποίες κατά κύριο λόγο στελεχώνονται από Αλαούιτες.

Κατα μία έννοια, όλα τα απαραίτητα συστατικά είναι ήδη υπαρκτά, για να συμβεί η έκρηξη. Υψηλόβαθμος αποστάτης του στρατού δήλωσε την περασμένη Παρασκευή ότι 10,000 άντρες εγκατέλειψαν το στρατό και επιτίθενται με όπλα στις πιστές δυνάμεις ασφαλείας του Άσαντ. Ο Μοχάμεντ Ραχάλ, ηγέτης του Επαναστατικού Συμβουλίου της Συρίας (μία απο τις πολλές ομάδες αντιπολίτευσης) την περασμένη εβδομάδα είπε χωρίς περιστροφή στην Παναραβική εφημερίδα Σάρκ Αλ Άουσατ: “Πήραμε την απόφαση να εξοπλίσουμε την επανάσταση που θα μετατραπεί σε πολύ βίαιη, πολύ σύντομα.”

Η Συρία παρουσιάζει μια διαφορετική πορεία απο τις άλλες χώρες της Μέσης Ανατολής που σαρώθηκαν από το κύμα εξεγέρσεων. H στρατιωτική επέμβαση έχει αποκλειστεί, δεδομένης της κατάστασης στη Λιβύη, αλλά και την απουσία ενός ισχυρού ηγέτη αντιπολίτευσης.

Η ιδέα ότι μια αδιάλλακτη Αραβική δικτατορία μπορεί να ανατραπεί από μια ένοπλη εξέγερση, μέσα από μια διαδικασία εμφυλίου πολέμου, είναι κάτι νέο στο σύγχρονο Αραβικό κόσμο.

Επιμέλεια: JJ