Η κατάταξη των κομμάτων υποδηλώνει σαφώς ότι η λαϊκή εντολή δεν είναι να συγκροτηθεί κυβέρνηση της Αριστεράς. Κάτι τέτοιο άλλωστε θα προϋπέθετε αυτοδυναμία του ΣΥ.ΡΙΖ.Α., αφού προεκλογικά το μεν Κ.Κ.Ε. απέκλεισε οποιαδήποτε συνεργασία μαζί του η δε ΔΗΜ.ΑΡ. διαφωνούσε με την καταγγελία της δανειακής σύμβασης που αυτός πρότεινε.

Μία μάλλον λογικοφανής ανάγνωση των ποσοστών δείχνει ότι η πλειοψηφία των πολιτών δεν επιθυμεί το σχηματισμό κυβέρνησης καταγγελίας της δανειακής σύμβασης αλλά κυβέρνησης που θα προσπαθήσει να βελτιώσει ορισμένους δυσμενείς όρους του Μνημονίου.

Αυτό φυσικά προϋποθέτει όχι απλώς διερεύνηση των προθέσεων των αντισυμβαλλομένων μας αλλά -ή μάλλον: ιδίως- άσκηση πίεσης προς αυτούς. Δηλαδή διαπραγμάτευση.

Ο αυτοαποκλεισμός του ΣΥΡΙΖΑ από τη συμμετοχή σε μία κυβέρνηση συνεργασίας και η αυτοτοποθέτησή του στην Αξιωματική Αντιπολίτευση, όπως άλλωστε είχε τυπικά το δικαίωμα, “μετακυλύει” την ευθύνη αναζήτησης κυβερνητικής λύσης στα άλλα κόμματα, που δήλωσαν ότι θα προτιμούσαν το σχηματισμό κυβέρνησης με τη συμμετοχή και της συγκεκριμένης πολιτικής δύναμης.

Φυσικά κάθε κόμμα έχει το τυπικό δικαίωμα να εξαρτά τη συμμετοχή του σε κυβέρνηση συνεργασίας από οποιεσδήποτε προϋποθέσεις επιθυμεί. Και προφανώς ο καθένας θεωρεί λογικές και ορθές τις δικές του απόψεις.

Αν αληθεύει η παραδοχή ότι τα ελληνικά κόμματα δεν διεκδικούν την ιδεολογική ομοιογένεια μεταξύ τους -άλλωστε αυτό θα αποτελούσε παγκόσμια πρωτοτυπία- άλλο τόσο αληθεύει και ότι ο φιλοευρωπαϊκός προσανατολισμός ορισμένων από αυτά δεν συνιστά επαρκές στοιχείο για να εγκαθιδρύσει μεταξύ τους ιδεολογική συγγένεια.

Περαιτέρω, αν γίνει δεκτό πως έχουν και σήμερα νόημα στη χώρα μας όροι όπως ευρωπαϊκή “σοσιαλδημοκρατία”, “Κεντροαριστερά”, “Κεντροδεξιά”, “φιλελεύθερη” και “λαϊκή” “Δεξιά”, δηλαδή ένα ιδεολογικό φάσμα που περιλαμβάνει το “Κέντρο” αλλά και το προσδιορίζει μεταξύ Δεξιάς και Αριστεράς, είναι σαφές ότι το πρώτο σε δύναμη έδρες κόμμα (Ν.Δ.) δεν έχει με το τρίτο (ΠΑ.ΣΟ.Κ.) και το τέταρτο (ΔΗΜ.ΑΡ.) την ιδεολογική συγγένεια που φαίνεται να έχουν αυτά τα δύο μεταξύ τους.

Όσο και αν θα φάνταζε ως «φυσικότερη» μία κυβέρνηση συνεργασίας μεταξύ κομμάτων της «κεντροαριστεράς» (ΣΥ.ΡΙΖ.Α., ΠΑ.ΣΟ.Κ., ΔΗΜ.ΑΡ.), στην πράξη ο προεκλογικός προγραμματικός λόγος τους καθιστά όχι απλώς δυσχερή αλλά εκ προοιμίου αδύνατη τη συνεργασία και των τριών.

Αντίστοιχα, αν καταρχήν ξενίζει μία συνεργασία Ν.Δ., ΠΑ.ΣΟ.Κ. και ΔΗΜ.ΑΡ., αυτό οφείλεται στην έλλειψη «κουλτούρας» συνεργασιών στη χώρα μας για λόγους που ιστορικά σχετίζονται με τη διαμόρφωση του κομματικού μας συστήματος και δεν μπορούν να εκτεθούν εδώ.

Τώρα, εφόσον αποδεχθούν ως αναγκαστική την εξεύρεση κυβερνητικής λύσης, αυτά τα τρία κόμματα καλούνται να συνεννοηθούν και να σχηματίσουν κυβέρνηση την οποία κοινοβουλευτικά θα περιβάλουν με την εμπιστοσύνη τους για να εφαρμόσει την πολιτική που θα συμφωνήσουν μεταξύ τους.

Δεν είναι προφανής η απάντηση στο ερώτημα αν η πολιτική αυτή θα είναι εκείνη που θα εφάρμοζε το καθένα από αυτά, εάν διέθετε αυτοδύναμη πλειοψηφία.

Συνεργασία δεν σημαίνει αλλοίωση της ιδεολογικής φυσιογνωμίας των συμμετεχόντων αλλά συνεισφορά των ιδεολογικών αρχών και αξιών του καθενός στη χάραξη πολιτικής -εφόσον βέβαια κάποιος θεωρεί ότι έχει νόημα και λειτουργικότητα αυτή η συνεισφορά.

Σε μία κυβέρνηση του κόμματος της “κεντροδεξιάς” σχετικής πλειοψηφίας μπορεί να αποβεί εξαιρετικά γόνιμο το “πρόσημο” δύο κομμάτων της κεντροαριστεράς, η συμμετοχή των οποίων θα σχηματίσει αριθμητικά την κυβερνητική πλειοψηφία και -το κυριότερο- θα συνδιαμορφώνει αξιόπιστα την κυβερνητική πολιτική. Δηλαδή η κυβέρνηση θα εξαρτάται από την εμπιστοσύνη τους.

Αντίστροφα, σε μία κυβέρνηση του κομματικού σχηματισμού της “ριζοσπαστικής αριστεράς” (αν υποτεθεί ότι καταλάμβανε την πρώτη θέση) δεν θα ήταν χωρίς σημασία η όποια συνεισφορά του κόμματος της κεντροδεξιάς από κοινού με αυτήν του κόμματος της σοσιαλδημοκρατίας και της “δημοκρατικής αριστεράς”.

Σε κάθε περίπτωση και η κοινοβουλευτική μειοψηφία, ιδίως η αξιωματική αντιπολίτευση, καλείται να διαδραματίσει το ρόλο της με την υπευθυνότητα που επιβάλλει η θεσμική της θέση.

Στάση πολιτικής ευθύνης χαρακτηρίζει ο καθένας τη δική του στάση, όποια κι αν είναι, αφού θα ήταν παράλογο να αυτοχαρακτηρίζεται κάποιος ανεύθυνος.

Αυτό δεν συμβαίνει μόνο στην περίπτωση του ΣΥΡΙΖΑ, που θεωρούσε και θεωρεί αδύνατη τη συμμετοχή του σε οποιοδήποτε κυβερνητικό σχήμα, αν αυτό δεν υιοθετεί τις δικές του και μόνο απόψεις. Συμβαίνει και στην περίπτωση της Ν.Δ., του ΠΑ.ΣΟ.Κ. και της ΔΗΜ.ΑΡ., που θα κληθούν στο δύσκολο «στοίχημα» όχι της συγκυβέρνησης αλλά της σύνθεσης απόψεων και του μετασχηματισμού τους σε κυβερνητική πολιτική.

Μετά τις εκλογές της 6 Μαΐου είχε διατυπωθεί η άποψη ότι επιβάλλεται η συγκρότηση κυβέρνησης με τη συνεργασία και των τεσσάρων, ενώ πριν από τις εκλογές της 17 Ιουνίου είχε διατυπωθεί η άποψη ότι επιβάλλεται πάντως η συμμετοχή και του δεύτερου σε δύναμη ψήφων κόμματος.

Η συνεχιζόμενη άρνηση του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. να συνεργαστεί με τις άλλες πολιτικές δυνάμεις και η εμμονή των τελευταίων να συγκροτήσουν κυβέρνηση χωρίς αυτόν μπορεί να οδηγήσει και πάλι σε εκλογές.

Στη φάση αυτή είναι θέμα του καθενός να αξιολογήσει πια είναι η πιο συνετή και εθνικά επωφελέστερη λύση.

Το πόσο υπεύθυνο είναι κάποιος να αποποιείται ή να παρέχει τη συμμετοχή του, είναι κάτι που δεν θα κριθεί με όρους του παρόντος συμβατικού χρόνου.

Ο στοιχειώδης σεβασμός προς τους ψηφοφόρους, η πολιτική αξιοπρέπεια και ο σεβασμός στο θεσμικό τους ρόλο επιβάλλουν στα κόμματα να μετασχηματίσουν τον προεκλογικό λόγο τους σε μετεκλογική πράξη και να διαβουλευτούν αξιοποιώντας αν όχι τη διαδικασία των διερευνητικών εντολών οπωσδήποτε τη συνάντηση των αρχηγών τους με τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας.

Άμεσα.

Στην περίπτωση του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. η παραπάνω δήλωση είναι απολύτως συνεπής με όσα ο επικεφαλής του υποστήριξε στις συναντήσεις των πολιτικών αρχηγών με τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας κατά τη διαδικασία των διερευνητικών εντολών μετά τις εκλογές της 6ης Μαΐου.

Στις επικείμενες βουλευτικές εκλογές κρίνονται οι πολιτικές προτάσεις, όμως δεν θα ήταν χωρίς σημασία να θυμηθεί κανείς τη στάση που οι πολιτικές δυνάμεις επέδειξαν κατά τη θεσμικά κρίσιμη στιγμή ανάθεσης και χειρισμού των διερευνητικών εντολών και των διαβουλεύσεων των πολιτικών αρχηγών μεταξύ τους και με τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, σύμφωνα με τα Πρακτικά των συζητήσεων που δημοσιοποίησε η Προεδρία της Δημοκρατίας.

Τότε, λοιπόν, δηλαδή πριν από ένα μήνα, η Ν.Δ., το ΠΑ.ΣΟ.Κ. και η ΔΗΜ.ΑΡ. έθεσαν ως αναγκαία προϋπόθεση για το σχηματισμό της οποιασδήποτε κυβέρνησης τη συμμετοχή του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. σ’ αυτήν. Εναλλακτικά προτάθηκε να σχηματίσει κυβέρνηση ο ΣΥ.ΡΙΖ.Α. με τη ΔΗΜ.ΑΡ. και να δοθεί ψήφος εμπιστοσύνης από τους λοιπούς ή αυτοί να απέχουν από τη σχετική ψηφοφορία (“στάση ανοχής”).

Η στάση ανοχής είχε ως αναφορά τη διάταξη του άρθρου 84 § 6 εδάφιο πρώτο του Συντάγματος, σύμφωνα με την οποία η πρόταση εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση γίνεται δεκτή εφόσον εγκριθεί από την απόλυτη πλειοψηφία των παρόντων βουλευτών, η οποία όμως δεν μπορεί να είναι κατώτερη από τα 2/5 του όλου αριθμού των βουλευτών.

Η ανάγκη συμμετοχής του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. σε κυβέρνηση και η παροχή θετικής ψήφου εμπιστοσύνης σε αυτήν θεμελιωνόταν στη δεύτερη θέση που είχε καταλάβει στην κατανομή των ψήφων και στην αντίστοιχη πολιτική ευθύνη που -κατά την άποψη των προτεινόντων- του αναλογούσε.

Όμως ο επικεφαλής του όχι μόνο απέκλεισε οποιαδήποτε συμμετοχή σε κυβέρνηση μαζί με τη Ν.Δ. και το ΠΑ.ΣΟ.Κ., αλλά αρνήθηκε τη συμμετοχή ή την παροχή ψήφου εμπιστοσύνης σε οποιαδήποτε κυβέρνηση, επειδή, όπως δήλωσε, δεν είχε ο ίδιος κατορθώσει να επιβάλει στους λοιπούς τη δική του (πάντως μειοψηφική) πολιτική θέση, δηλαδή την ακύρωση της ισχύουσας δανειακής σύμβασης και την εκ του μηδενός απόπειρα κατάρτισης νέας με καλύτερους όρους.

Όσο για την ανοχή (προς την όποια κυβέρνηση) με αποχή από τη σχετική ψηφοφορία, διατύπωσε επιφύλαξη ως προς τη συνταγματική ορθότητα μιας τέτοιας διαδικασίας (που πάντως προβλέπει το άρθρο 84 του Συντάγματος).

Εν πάσει περιπτώσει, προέτρεψε να σχηματίσουν κυβέρνηση τα υπόλοιπα κόμματα, καθώς διέθεταν αθροιστικά τον απαιτούμενο αριθμό εδρών, δηλώνοντας ότι αυτός θα επέλεγε το ρόλο της αντιπολίτευσης.

Είναι χαρακτηριστικό και πρέπει ίσως να καταγραφεί, ότι παρόμοια άποψη για τη (μη) συνεργασία στο πλαίσιο των διερευνητικών εντολών και των σχετικών διαβουλεύσεων εξέφρασε και η επικεφαλής του Κ.Κ.Ε. Κατά τη συνάντησή της με τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας υποστήριξε ότι δεν θα είχε νόημα να κρατήσει τη διερευνητική εντολή, που θα της ανατίθετο εάν υποτεθεί πως το κόμμα της κατείχε την τρίτη θέση, αφού θεωρεί εκ των προτέρων αδύνατο οι λοιποί να υιοθετούσαν το πρόγραμμα του Κ.Κ.Ε. – προϋπόθεση που προφανώς η ίδια θεωρεί απολύτως αναγκαία για να έχει νόημα μία διερευνητική εντολή, όπως ακριβώς και ο επικεφαλής του ΣΥ.ΡΙΖ.Α.

Δεν είναι σαφές εάν η αιτία της στάσης αυτής ανάγεται στο βαθμό και την ποιότητα της αριστερής κουλτούρας που διαθέτει καθένας από τους δύο ηγέτες –είναι άλλοι αρμοδιότεροι του γράφοντος για να το κρίνουν και γι’ αυτό προϋποτίθεται και ο ορισμός των σχετικών μεθοδολογικών κατηγοριών και ιδεολογικών παραδοχών.

Πάντως αυτή είναι η περί συνεργασιών αντίληψη δύο εκδοχών της Αριστεράς στη χώρα μας και -λαμβανομένων υπόψη των διαφόρων σφυγμομετρήσεων- αποτελεί μία ισχυρή και ασφαλή ένδειξη για τον τρόπο με τον οποίο ο επικεφαλής του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. θα χειριστεί και τη διερευνητική εντολή που θα του ανατεθεί μετά τις εκλογές της 17ης Ιουνίου.

Όταν θα χρειαστεί να γίνει υπεύθυνη σύνθεση απόψεων για να δοθεί κυβερνητική λύση.

Όταν θα χρειαστεί να σχηματιστεί μία κοινοβουλευτική πλειοψηφία που πολιτικά να ενσωματώνει θέσεις και της (όποιας) μειοψηφίας, ώστε το κυβερνητικό σχήμα να έχει και διάρκεια και την ευρύτερη δυνατή κοινωνική νομιμοποίηση.

Ως γνωστόν, στις βουλευτικές εκλογές καταγράφεται ο συσχετισμός των κοινωνικών δυνάμεων τη στιγμή διεξαγωγής της εκλογικής διαδικασίας και έτσι προκύπτει η σύνθεση της Βουλής, που μέχρι την επόμενη διάλυσή της έχει το τεκμήριο της αντιπροσωπευτικότητας, δηλαδή τεκμαίρεται πως (εξακολουθεί να) αποτυπώνει τη βούληση του εκλογικού σώματος.

Αυτή είναι η τυπική νομιμοποίηση της Βουλής, επομένως και της κυβέρνησης στην οποία η Βουλή θα παρέχει την εμπιστοσύνη της. Από τη στιγμή αυτή, όμως, η κυβέρνηση καλείται να εφαρμόσει πολιτικές και έτσι ξεκινά η δοκιμασία στη σχέση της με την κοινωνία, που είναι διαρκής και έχει διακυμάνσεις και μπορεί να μεταβάλει συνεχώς το συσχετισμό των δυνάμεων που υπήρχε κατά τη διεξαγωγή των εκλογών. Έτσι γίνεται πάντα.

Μπροστά μας όμως είναι τώρα η αφετηρία της επόμενης φάσης: οι εκλογές και το αποτέλεσμά τους, η διαδικασία των διερευνητικών εντολών και η προσπάθεια σχηματισμού κυβέρνησης που θα έχει την εμπιστοσύνη της Βουλής.

Θα υπάρξει και τότε από ορισμένους εμμονή στην άποψη ότι η συνεργασία προϋποθέτει μονομερή επιβολή απόψεων;

Θα απέχουν και τότε από οποιαδήποτε συνεργασία οι εκπρόσωποι εκείνης της μερίδας της Αριστεράς που φαίνεται πως διαθέτει μία εκλογική επιρροή μεγαλύτερη από άλλες αριστερές δυνάμεις;

Θα στερήσουν και τότε από την κυβέρνηση τη δυνατότητα να ενσωματώσει τις περισσότερες δυνατές απόψεις ενόψει της εθνικής κρίσης;

Θα προσέλθουν και πάλι με την αλαζονεία που δίνει η αύξηση των ποσοστών;

Ποια εκδοχή της Αριστεράς επιφυλάσσει για τον εαυτό της το μονοπώλιο του καταγγελτικού και μόνο λόγου;

Και αλήθεια: ποιος εκφράζει στη χώρα μας την Κεντροαριστερά, τη σοσιαλδημοκρατία, που μπορεί να αποτελέσει ένα καταλύτη σε τέτοιες συμπεριφορές;

Στο ερώτημα αυτό, που έχει ιδεολογικό και οργανωτικό χαρακτήρα, θα επανέλθουμε.

Αν τελικά η Ελλάδα χρεοκοπήσει, αυτό θα οφείλεται στην ανυπαρξία φιλελεύθερων αρχών, πρακτικών και θεσμών. Το ελληνικό πολιτικό και οικονομικό μοντέλο υπήρξε πάντα αντιφιλελεύθερο και σε μεγάλο βαθμό παρασιτικό. Αυτός είναι και ο κύριος λόγος που στην χώρα μας όχι μόνον δεν μπόρεσαν να αναπτυχθούν φιλελεύθερες ιδέες αλλά στην ουσία αποκλείστηκαν και από την δημόσια σφαίρα. Έτσι, η συνεχής και ληστρική κρατική επέκταση στην Ελλάδα συνοδευόταν πάντα και από πληθωρική ιδεολογική στήριξη, με τα γνωστά σήμερα οικονομικά αποτελέσματα. Τα σκάνδαλα και τα φαινόμενα διαφθοράς, που κατά κόρον πλέον έρχονται στην δημοσιότητα, αποτελούν την αποθέωση των πόλων πάνω στους οποίους στηρίχθηκε η οικονομική ζωή της χώρας από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά.

Θα πρέπει, από την άποψη αυτή, να τονίσουμε ότι η πηγή της διαφθοράς στην Ελλάδα δεν ήταν τόσο το χρήμα, όσο οι άνθρωποι και το κράτος. Είναι δηλαδή η ίδια η σύγχρονη ιστορία της νεοελληνικής κοινωνίας, η οποία διαμορφώθηκε υπό την αιγίδα ενός αυταρχικού και οπισθοδρομικού κρατισμού, εμπλουτισμένου με μίσος προς τον οικονομικό ορθολογισμό και ανταγωνισμό και με απέχθεια προς το ατομικό είναι, όπως αυτό αναπτύχθηκε στις ανοικτές δυτικές κοινωνίες. Στο ελληνικό μοντέλο, έγραψε πριν αρκετά χρόνια ο Γιάννης Γεράσης σε ένα εντυπωσιακό τότε βιβλίο του για την νεοελληνική ταυτότητα, η παραγωγή και ο πολίτης δεν αντιμετωπίζονται ως παραγωγικοί συν-εργάτες και συν-τελεστές της οικονομίας, αλλά και ως αντικείμενο εκμετάλλευσης από την πολιτική, διοικητική και τραπεζική εξουσία. Κυρίως, όμως, από την πολιτική.

Πράγματι, στην Ελλάδα της ανύπαρκτης πολιτικής σκέψης και συνείδησης, πολιτική σημαίνει διαχείριση μέσων και δύναμης προς ίδιον και συγγενικόν όφελος. Σημαίνει χειρισμό ψηφοφόρων με σκοπό την αναρρίχηση σε βουλευτικά και κυβερνητικά αξιώματα, μέσω των οποίων διευκολύνεται και η πρόσβαση στον δημόσιο πλούτο. Στην ουσία, λοιπόν, ο νεοέλληνας πολιτικός είναι ένας μεταπράτης εξουσίας, η οποία και μεταποιείται σε υλικό αγαθό στο όνομα του δημοσίου συμφέροντος. Όσο πιο εκτεταμένο λοιπόν είναι το κράτος και όσο πιο περίπλοκη η διοικητική του δομή, τόσο πιο υποταγμένη γίνεται η κοινωνία των πολιτών στους κατακτητές της. Έτσι, στην Ελλάδα, το αντιπροσωπευτικό κοινοβουλευτικό σύστημα αντί να αποτελεί ύψιστη θεσμική έκφραση και εγγύηση ατομικής και κοινωνικής ελευθερίας, στην ουσία είναι μέσον ανταλλαγής ψήφων με δημόσια αγαθά.

Συνεπώς, το σημερινό θέμα της εξυγίανσης του δημόσιου βίου, πέρα από την τιμωρία όλων αυτών που διασπάθισαν το δημόσιο χρήμα, έγκειται στην άρση των παραγόντων που δημιουργούν γόνιμο έδαφος για σκάνδαλα. Και ο πρώτος παράγοντας από την άποψη αυτή είναι η κρατική σπηλιά του Αλή Μπαμπά. Αν ελαχιστοποιηθεί η τρύπα της, αυτομάτως θα γίνουν απελπιστικά λιγότεροι και οι πρωταγωνιστές ή οι κομπάρσοι των σκανδάλων. Οι κυβερνήσεις, έγραφε παλαιότερα ο μέγας αλλά άγνωστος στην χώρα μας Γάλλος φιλόσοφος και οικονομολόγος Φρειδερίκος Μπαστιά, είναι φαντασιακές οντότητες μέσω των οποίων ο καθένας επιδιώκει να βρει τρόπους πλουτισμού σε βάρος των άλλων… Μια αναλυτική ματιά στις κρατικές συντεχνίες επιβεβαιώνει του λόγου το ασφαλές.

Σταδιακά, υπό την πίεση της κρίσεως, η κατάσταση αυτή θα μπορούσε να αλλάξει αν οι πραγματικές φιλελεύθερες δυνάμεις της χώρας αποκτούσαν κοινοβουλευτική παρουσία. Δυστυχώς, όμως, υπάρχει πλέον σοβαρότατο ενδεχόμενο να απουσιάζουν από την προσεχή σύνθεση του ελληνικού Κοινοβουλίου. Ακόμα χειρότερα, η σύνθεση του τελευταίου θα είναι η χειρότερη δυνατή για ευρωπαϊκή δημοκρατική χώρα, δεδομένου ότι θα υπάρχουν δυνάμεις που σε ποσοστό 30%, αν όχι παραπάνω, θα είναι κατά της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Έτσι, πέρα από την αυτοκτονία των φιλελεύθερων, η χώρα θα βιώσει και την εκ των έσω άλωση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας –με απώτερη επιδίωξη την εξόντωσή της.

Ο κίνδυνος να καταστεί η Ελλάδα έρμαιο των άκρων στην σημερινή κρίση είναι θανατηφόρος –και το γεγονός αυτό κάνει ακόμη βαρύτερη την ευθύνη των φιλελεύθερων και την μη εκλογική τους συνεργασία. Οι δε δικαιολογίες που εκφράζονται γι αυτή την μη συνεργασία κάνουν ακόμα πιο πικρή την αυτοκτονία ενός χώρου που θα μπορούσε να αποτελέσει ελπίδα.