Έχει επίσης παρατηρηθεί ιστορικά ότι κάθε οικονομική κρίση λειτουργεί ως κοινωνικό προσάναμμα του πολιτικού λαϊκισμού. Τα τελευταία χρόνια, σε Ευρώπη και Αμερική, ο λαϊκίστικος πολιτικός λόγος βρίσκεται σε έξαρση και διατυπώνεται τόσο από φορείς της Αριστεράς, όσο και της Δεξιάς. Η μεν Αριστερά οδηγείται σε έναν ολοένα αυξανόμενο εξτρεμισμό, ο οποίος αμφισβητεί αρκετές από τις εσωτερικές της μεταλλάξεις από τη 10ετία του ‘60 και μετά, ενώ στη άλλη πλευρά, ο χώρος της “ριζοσπαστικής Δεξιάς” ισχυροποιείται ολοένα και περισσότερο.

Ο “αριστερός” λαϊκισμός στοχοποιεί κυρίως τις οικονομικές ελίτ. Ο “δεξιός”, επίσης στοχοποιεί τις οικονομικές ελίτ, αλλά κυρίως εχθρεύεται τις ελίτ της γνώσης. Τους “κουλτουριάρηδες”, τους “κοσμοπολίτες”, τους “νεοταξίτες” (ό,τι και αν σημαίνει αυτό…) όσους απεργάζονται διάφορα “κακά” πράγματα, από την παγκόσμια διακυβέρνηση, μέχρι την… “πολτοποίηση” των εθνών.

Στον πειρασμό του λαϊκισμού υποπίπτουν με ευκολία πολιτικοί όλων των χώρων και χωρών. Στις ΗΠΑ π.χ. η καμπάνια Ομπάμα, ιδίως στη φάση των προκριματικών εκλογών του Δημοκρατικού Κόμματος, είχε δώσει απόλυτη έμφαση στα αντισυστημικά χαρακτηριστικά του νεαρού τότε Γερουσιαστή. Η εικόνα που προέβαλε ο Ομπάμα ήταν του πολιτικού “out comer” ο οποίος θα αλλάξει την Ουάσιγκτον, σε αντίθεση με τη «συστημική» υποψηφιότητα της Χίλαρι Κλίντον. Σήμερα, το Tea Party δίνει το δικό του ρεσιτάλ λαϊκισμού ενάντια στις ελίτ της αμερικανικής πρωτεύουσας, στη διαννόηση των δύο ακτών των ΗΠΑ, τον ΟΗΕ, την Παγκόσμια Τράπεζα, κλπ. Στην Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη, τα κινήματα της ριζοσπαστικής Δεξιάς (Ολλανδία, Φιλλανδία, Αυστρία, κ.α.) αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη απήχηση επενδύοντας στο τρίπτυχο: ΕΕ-Ισλάμ-εθνική προτίμηση (“Πρώτα οι Αυστριακοί”, κλπ). Ενώ στη Νότια Ευρώπη η ριζοσπαστική Αριστερά κερδίζει έδαφος (εκλογικά, αλλά και σε επίπεδο πολιτικού λόγου) έναντι τις (“συμβιβασμένης”) μετριοπαθούς σοσιαλδημοκρατίας.

Επιχειρώντας μια συνοπτική αιτιολόγηση του αναδυόμενου λαϊκισμού των ημερών μας θα λέγαμε ότι η έξαρσή του υποστηρίζεται – μεταξύ άλλων – από παράγοντες όπως:

- Η κρίση εμπιστοσύνης του πολιτικού συστήματος και της αντιπροσώπευσής του. Γεγονός που με τη σειρά του ενισχύει στον “αντικατεστημένο” λόγο, εκθειάζει την “απολίτικη”, μη-κομματική δράση, μυθοποιεί ιδεότυπους όπως η “άμεση Δημοκρατία”, αμφισβητεί θεσμοθετημένες διαδικασίες διαβούλευσης και λήψης αποφάσεων.

- Η κυριαρχία του απλουστευτικού λόγου. Τόσο μέσω της τηλεόρασης, όσο και μέσω του διαδικτύου, η κυριαρχία του “ρηχού”, μανιχαϊκού λόγου είναι σχεδόν απόλυτη. Αυτό συμβάλλει στην κάθετη κοινωνική διαίρεση μεταξύ “προνομιούχων” και “μη προνομιούχων”, (“καλών” και “κακών”), η οποία είναι επίσης βασικό χαρακτηριστικό του λαϊκισμού.

- Η έμφαση στην υπεράσπιση κεκτημένων. Ενώ παλαιότερα το κυρίαρχο αίτημα ήταν η συμμετοχή των πλατιών μαζών στην πολιτική και στην οικονομική διαδικασία, μια “εξωστρεφής”, δηλαδή, διαδικασία, σήμερα το κυρίαρχο αίτημα είναι η διατήρηση του υφιστάμενου στάτους. Η οικονομική κρίση που απειλεί με καθοδική κοινωνική κινητικότητα μεγάλες μάζες πολιτών, αλλά και η έξαρση “σύγχρονων” προβλημάτων (π.χ. μετανάστευση) αυξάνουν τα ευήκοα ώτα που είναι πρόθυμα να υιοθετήσουν συνθήματα παντός είδους προστατευτισμού και να στοχοποιήσουν ότι απειλεί το υφιστάμενο στάτους και κυρίως τις “ελίτ” που δρομολογούν τις όποιες αλλαγές.

Γιατί τα γράφουμε όλα αυτά; Γιατί, καλώς ή κακώς, ο λαϊκισμός είναι αναπόσπαστο μέρος της πολιτικής διαδικασίας σε όλο τον κόσμο. Λαϊκισμός και ρεαλιστική διαχειριστική λογική συνυπάρχουν στις κοινωνίες και αναλόγως με τη συγκυρία ή την πολιτική δεξιότητα κάθε φορέα ο ένας κατισχύει του άλλου, χωρίς όμως να τον εκμηδενίζει. Σε αυτή τη συνεχή διαπάλη, τα ξόρκια ή τα αναθέματα ελάχιστα μπορούν να προσφέρουν. Πολύ περισσότερο σε περιόδους έλλειψης εμπιστοσύνης στο πολιτικό σύστημα και τους θεσμούς του. Σε μια εποχή, όπως η σημερινή, όπου η αξιοπιστία της πολιτικής είναι στο ναδίρ, πολιτικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις δύσκολα μπορούν να προχωρήσουν χωρίς λαϊκή συναίνεση. Και καμία συναίνεση δεν δημιουργείται χωρίς ένα πειστικό αφήγημα, το οποίο περιλαμβάνει και τις πλατιές λαϊκές μάζες. Ο λαϊκισμός – με την ουδέτερη, μη αξιολογική έννοιά του – καθορίζει την πειστικότητα και το εύρος της απήχησης ενός αφηγήματος. Οπότε καλό είναι να έχουμε κατανοήσει πώς λειτουργεί, όσο καλύτερα γίνεται.

Δημοσιεύθηκε στην Κυπριακή Καθημερινή, 21.8.2011

Χθες, 155 βουλευτές ανταποκρίθηκαν στην ανάγκη του έθνους να επιβιώσει. Δεν κρύφτηκαν πίσω από τα εύκολα “όχι” ούτε τα περίτεχνα “παρών”. Δεν άφησαν άλλους να βγάλουν το φίδι από την τρύπα, κομίζοντας σχέδια αλλοτινά για έξοδο από την κρίση. Δεν κιότεψαν από τις ιαχές του πλήθους, ούτε τις δημαγωγίες των σωτήρων.

Δεν ήταν εύκολο αυτό που έκαναν. Προπηλακιζόμενοι στους δρόμους, με τραμπούκους να καραδοκούν ακόμη και στις κοινωνικές τους εκδηλώσεις, υβριζόμενοι και αναθεματισμένοι σήκωσαν τον σταυρό για να δώσουν ακόμη μια ευκαιρία στη χώρα. Απέναντί τους είχαν πλήθη που φωνασκούσαν για ελικόπτερα, και πανό που τους απειλούσαν με “Γουδί”. Δεν πτοήθηκαν από τις ανιστόρητες χυδαιότητες “η χούντα δεν τελείωσε το ‘73″, ούτε τα χουλιγκανικά “ο λαός απαιτεί τις κρεμάλες στην Βουλή”.

Ήταν βαρύ το καθήκον τους και το έπραξαν. Δεν κρύφτηκαν, δεν είπαν “εμείς συμφωνούμε με τους στόχους, αλλά μια άλλη πολιτική είναι εφικτή και καταψηφίζουμε”. Το έπραξαν, δε, γνωρίζοντας πως στο τέλος της ημέρας δεν θα έχουν προσωπικό κέρδος. Ξέρουν ότι αν αποδειχθούν σωστοί -αν, δηλαδή, το πρόγραμμα εφαρμοστεί- κανείς δεν θα τους θυμάται. Αν αποδειχθούν λάθος -αν, δηλαδή, το πρόγραμμα στραβώσει- κανένας δεν θα τους ξεχάσει.

Δεν έγινε το ίδιο και με το διαβόητο Μνημόνιο; Θυμάται κανείς ότι τον Μάιο του περασμένου χρόνου η χώρα σώθηκε στο παρά πέντε από τα δόντια της χρεοκοπίας; Δεν συζητούν όλοι σήμερα για τις αστοχίες και τα προβλήματα του προγράμματος, ενώ έχει ξεχαστεί το μείζον; Δεν κορδακίζουν διάφοροι (φυσικά εκ του ασφαλούς και μετά τη σωτηρία της χώρας) περί δήθεν δικαίωσής τους;

Είναι δύσκολο να αιτιολογήσουν την απόφασή τους οι 155. Πώς να επιχειρηματολογήσεις υπέρ του υπαρκτού δυσάρεστου, όταν ο λαός δεν έχει ζήσει το καταστροφικό, επειδή το τελευταίο αποφεύχθηκε; Πώς να συγκρίνεις τη χρεοκοπία, που δεν έγινε, με τη σημερινή άχαρη κατάσταση; Πώς να πεις στον δικαίως “Αγανακτισμένο” άνεργο ότι χωρίς το Μνημόνιο δεν θα είχε ούτε αυτό το πενιχρό ταμείο ανεργίας; Πώς να εξηγήσεις στον αδίκως “Αγανακτισμένο” υπάλληλο των ΔΕΚΟ, ότι χωρίς τα 110 δισ. της μισητής τρόικας δεν θα του περικόπτονταν μόνο τα παχυλά επιδόματα, αλλά και το μεροκάματο; Επειδή, λοιπόν, όταν περάσει ο εφιάλτης κανείς δεν θα θυμάται τη συμβολή αυτών των 155 βουλευτών πρέπει τώρα να πούμε το “μεγάλο ευχαριστώ” στο πολιτικό σύστημα, το οποίο -έστω “στο και πέντε”- έσωσε τη χώρα.

Ναι! Οι πολιτικοί έκαναν πολλά άσχημα στο παρελθόν και αν τους αφήσουμε μπορεί να κάνουν κι άλλα τόσα στο μέλλον. Ομως χθες, 155 από αυτούς τους πολιτικούς βουλεύτηκαν για το έθνος. Πρόταξαν την κοινωνία στην ολότητά της. Δεν κιότεψαν, δεν κρύφτηκαν, δεν χάιδεψαν πλατείες, ούτε πελατείες. Ηπιαν το πικρό ποτήρι για να μην χρεοκοπήσουμε όλοι.

Δημοσιεύθηκε στην “Καθημερινή”, 30.6.2011