Προς το παρόν, αυτή η πορεία προς τις εκλογές αποτυπώνεται στους τηλεοπτικούς δέκτες σαν παλιομοδίτικο αποτύπωμα. Ακούω τις ίδιες θορυβώδεις συζητήσεις, τους ίδιους διαπληκτισμούς μεταξύ των κομματικών εκπροσώπων. Λες και δεν πέρασε μια μέρα. Πότε; Σε μια εποχή που η χώρα κινδυνεύει να χάσει το πλεονέκτημα της γεωγραφικής και γεωπολιτικής της θέσης. Που η βιωσιμότητα του χρέους αιωρείται και την ίδια ώρα διακυβεύεται ο ορυκτός και τουριστικός της πλούτος. Οχι, δεν είναι ψιλά γράμματα. Είναι η ουσία, είναι η πεμπτουσία. Οι δημοσκοπήσεις ανεβοκατεβάζουν τα ποσοστά των κομμάτων και όλες συγκλίνουν στην άποψη ότι η επόμενη Βουλή θα είναι πολυκομματική. Το ερώτημα είναι τι είδους συνασπισμοί θα προκύψουν και προς ποία κατεύθυνση. Τηρουμένων των αναλογιών, η εικόνα θυμίζει αμυδρά την εποχή του ’55, όταν τα αστικά κόμματα προεκλογικά ήταν έτοιμα να συνεργαστούν με την ΕΔΑ προκειμένου να αποτρέψουν την ανάδειξη στην εξουσία της ΕΡΕ του Κ. Καραμανλή.

Στο προεκλογικό προσκήνιο μετέχουν με τις μηχανές στο φουλ τα κοινωνικά δίκτυα. Ενας χαοτικός διαδικτυακός τόπος, όπου κυριαρχούν η υπερβολή, η παραπλάνηση, αλλά και η σοβαρή κριτική σκέψη. Εν μέσω βεβαίως αναρτήσεων των δηλώσεων του Ν. Φωτόπουλου της ΔΕΗ “δεν θα παραιτηθώ, θα αυτοκτονήσω” και εν μέσω αφισών που οι σχεδιαστές τους θεωρούν κάθε έναν από εμάς υπεύθυνο για το αποτέλεσμα της κάλπης. Κι εγώ τολμώ να αναρωτηθώ για τους νέους. Βλέπω πολλούς να ‘ναι χαμένοι. Στο βιβλίο του “Τα δεινά που μαστίζουν τη χώρα” (εκδόσεις Αλεξάνδρεια), ο ιστορικός της μεταπολεμικής Ευρώπης Τόνι Τζαντ αναφέρεται συχνά στους νέους. “Η γενιά που τώρα εμφανίζεται στο προσκήνιο προβληματίζεται για τον κόσμο που θα κληρονομήσει. Τους φόβους της τους συνοδεύει αίσθημα ανημποριάς. Ξέρει ότι κάτι δεν πάει καλά, αλλά δεν ξέρει πώς να αντιδράσει. Την εποχή των σίγουρων ριζοσπαστικών δογμάτων οι νέοι δεν είχαν αβεβαιότητες, αλλά μια υπερφίαλη αυτοπεποίθηση: εμείς ξέρουμε να φτιάχνουμε τον κόσμο”. Και μια αναγκαία παρένθεση: Ο Τζαντ, μας θυμίζει ο ιστορικός Θάνος Βερέμης στην ‘Κ’ (17/1/2012), έζησε στην εποχή της σπανιότητας των υλικών αγαθών και βίωσε έναν κόσμο γεμάτο ελπίδα, υπερηφάνεια και φαντασία, άφησε δε πίσω του σπουδαία συγγραφική παρακαταθήκη, όπως το Postwar: A History of Europe Since 1945, Penguin Press.

Προφανώς η εποχή των σίγουρων ριζοσπαστικών δογμάτων έχει παρέλθει. Γύρω μας, όμως, κυκλοφορούν κι ας μην τους βλέπουμε, νέοι γεμάτοι ιδέες, κουράγιο και δύναμη. Νέοι που καινοτομούν, που μετέχουν σε μεγάλα συνέδρια, που επιστρέφουν στη γενέθλια γη για να την καλλιεργήσουν. Προβάλλουν το στήθος τους κι ας λαβωθεί. Ας ανατρέξουμε στους πειραματισμούς όσων μετέχουν στην TedxAcademy. Μόλις προχθές διάβαζα για την προσπάθεια ομάδας νέων που διοργάνωσαν στον Βόλο το 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Marketing & Branding Τόπου. Ναι, δεν έχουν όλοι οι νέοι αίσθημα ανημποριάς. Αλλά και όσοι κατατρύχονται απ’ αυτήν, ας διαβάσουν μια πρόταση του Αλέξις ντε Τοκβίλ και ας κινηθούν προς την αντίθετη κατεύθυνση: “Φοβάμαι πως οι άνθρωποι θα φτάσουν σε ένα σημείο, όπου θα βλέπουν κάθε νέα θεωρία σαν κίνδυνο, κάθε καινοτομία σαν κουραστικό μπελά, κάθε κοινωνική κατάκτηση σαν ένα πρώτο βήμα προς την επανάσταση και θα αρνούνται να κάνουν οποιαδήποτε κίνηση.”

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 8.4.2012

1. Το τεχνικό μέρος

Το τεχνικό μέρος της ομιλίας περιλαμβάνει τα εξής τρία στοιχεία:

α. τον χρόνο της ομιλίας (πχ. 20΄ της ώρας),

β. το μέγεθος του κειμένου (λχ. 20 σελίδες Α4 σε space 1,5 lines) και

γ. τον ρυθμό εκφοράς του λόγου από τον ομιλούντα.

O χρόνος της ομιλίας συνήθως καθορίζεται από άλλους και όχι από τον ομιλητή. Συνεπώς, ο ομιλητής, το μόνο που μπορεί και πρέπει να κάνει είναι να επιδιώξει έναν optimum (για τον ακροατή) συνδυασμό μεγέθους κειμένου και ρυθμού εκφοράς λόγου.

Συγκεκριμένα:

Ο ακροατής δυσκολεύεται να παρακολουθήσει μιά ομιλία που εκφέρεται με την ίδια ταχύτητα με την οποία ο ίδιος ο ακροατής θα τη διάβαζε. Διότι, όταν κάποιος διαβάζει και βρίσκει κάτι που δεν το κατάλαβε, έχει την ευχέρεια να σταματήσει και να το ξαναδιαβάσει. Όταν όμως ακούει κάποιον να του μιλάει και δεν προλαβαίνει να “πιάσει” κάτι, δεν μπορεί να διακόψει τον ομιλητή και να του ζητήσει να το επαναλάβει.

Γι’ αυτό ο ομιλητής δεν πρέπει να εκφέρει τον λόγο του με ταχύτητα ανάγνωσης, αλλά με πιό αργό ρυθμό ώστε να προλαβαίνουν τα αυτιά τού ακροατή να στέλνουν στον εγκέφαλό του αυτά που ακούνε από τον ομιλητή.

Το πιό αργά όμως σημαίνει ότι ο ομιλητής χρειάζεται περισσότερο χρόνο ομιλίας από τον καθορισμένο ή, εναλλακτικά, ένα μικρότερο μέγεθος κειμένου. Με δεδομένο δε ότι  ο χρόνος είναι προκαθορισμένος, το μόνο που απομένει να κάνει ο ομιλητής είναι να συμπτύξει το κείμενο της ομιλίας του στα μέτρα του αργού και κατανοητού για τον ακροατή τρόπου εκφοράς λόγου. Χωρίς όμως να παραλείψει τίποτα το ουσιαστικό, πράγμα που δεν είναι δύσκολο να γίνει αλλά χρειάζεται λίγη πρόσθετη προσπάθεια. 

2. Η ανάπτυξη του θέματος

α. Έχει μεγάλη σημασία, ο ακροατής να πληροφορηθεί από την πρώτη στιγμή το περιεχόμενο της ομιλίας. Αυτό θα τον κάνει να φέρει στο μυαλό του ό,τι απόθεμα γνώσεων πιθανόν να έχει για το συγκεκριμμένο θέμα. Κι έτσι να  κατανοήσει ευχερέστερα  αυτά που θα ακούσει εν συνεχεία.

Γι’ αυτό είναι απαραίτητο, ο ομιλητής να κάνει μιά πολύ συνοπτική και ταυτόχρονα πολύ περιεκτική εισαγωγή για το θέμα και τις βασικές πτυχές του (π.χ. η Ιλιάδα αποτελείται από 15.676 στίχους. Απ’ αυτούς οι πρώτοι 7 στίχοι αποτελούν μια πλήρη εισαγωγή για όλα όσα ακολουθούν). Η εισαγωγή αυτή πρέπει να γίνει με απλά λόγια  (με όσο το δυνατόν λιγότερη χρήση επιστημονικής ορολογίας) και να παραπέμπει στα  επιμέρους σημεία  που θα εξετασθούν όταν έλθει η σειρά τους.  

β. Όταν η ομιλία αναφέρεται σε θέματα πρωτοποριακά, η χρησιμοποίηση από τον ομιλητή αγνώστων εξειδικευμένων όρων χωρίς εξήγηση του περιεχομένου τους, είναι δυνατόν να δημιουργήσει κενά στον ακροατή και να τον κάνει να χάσει το ενδιαφέρον του για τη συνέχεια.

Γι’ αυτό θα πρέπει ο ομιλητής να μή βασίζεται στην υπόθεση ότι οι ακροατές γνωρίζουν όσα γνωρίζει αυτός και να φροντίζει να είναι περισσότερο κατανοητός. Εκτός, βέβαια, όταν απευθύνεται σε συναδέλφους του που έχουν τις ίδιες γνώσεις μ’ αυτόν.

Έχει επίσης παρατηρηθεί ιστορικά ότι κάθε οικονομική κρίση λειτουργεί ως κοινωνικό προσάναμμα του πολιτικού λαϊκισμού. Τα τελευταία χρόνια, σε Ευρώπη και Αμερική, ο λαϊκίστικος πολιτικός λόγος βρίσκεται σε έξαρση και διατυπώνεται τόσο από φορείς της Αριστεράς, όσο και της Δεξιάς. Η μεν Αριστερά οδηγείται σε έναν ολοένα αυξανόμενο εξτρεμισμό, ο οποίος αμφισβητεί αρκετές από τις εσωτερικές της μεταλλάξεις από τη 10ετία του ‘60 και μετά, ενώ στη άλλη πλευρά, ο χώρος της “ριζοσπαστικής Δεξιάς” ισχυροποιείται ολοένα και περισσότερο.

Ο “αριστερός” λαϊκισμός στοχοποιεί κυρίως τις οικονομικές ελίτ. Ο “δεξιός”, επίσης στοχοποιεί τις οικονομικές ελίτ, αλλά κυρίως εχθρεύεται τις ελίτ της γνώσης. Τους “κουλτουριάρηδες”, τους “κοσμοπολίτες”, τους “νεοταξίτες” (ό,τι και αν σημαίνει αυτό…) όσους απεργάζονται διάφορα “κακά” πράγματα, από την παγκόσμια διακυβέρνηση, μέχρι την… “πολτοποίηση” των εθνών.

Στον πειρασμό του λαϊκισμού υποπίπτουν με ευκολία πολιτικοί όλων των χώρων και χωρών. Στις ΗΠΑ π.χ. η καμπάνια Ομπάμα, ιδίως στη φάση των προκριματικών εκλογών του Δημοκρατικού Κόμματος, είχε δώσει απόλυτη έμφαση στα αντισυστημικά χαρακτηριστικά του νεαρού τότε Γερουσιαστή. Η εικόνα που προέβαλε ο Ομπάμα ήταν του πολιτικού “out comer” ο οποίος θα αλλάξει την Ουάσιγκτον, σε αντίθεση με τη «συστημική» υποψηφιότητα της Χίλαρι Κλίντον. Σήμερα, το Tea Party δίνει το δικό του ρεσιτάλ λαϊκισμού ενάντια στις ελίτ της αμερικανικής πρωτεύουσας, στη διαννόηση των δύο ακτών των ΗΠΑ, τον ΟΗΕ, την Παγκόσμια Τράπεζα, κλπ. Στην Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη, τα κινήματα της ριζοσπαστικής Δεξιάς (Ολλανδία, Φιλλανδία, Αυστρία, κ.α.) αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη απήχηση επενδύοντας στο τρίπτυχο: ΕΕ-Ισλάμ-εθνική προτίμηση (“Πρώτα οι Αυστριακοί”, κλπ). Ενώ στη Νότια Ευρώπη η ριζοσπαστική Αριστερά κερδίζει έδαφος (εκλογικά, αλλά και σε επίπεδο πολιτικού λόγου) έναντι τις (“συμβιβασμένης”) μετριοπαθούς σοσιαλδημοκρατίας.

Επιχειρώντας μια συνοπτική αιτιολόγηση του αναδυόμενου λαϊκισμού των ημερών μας θα λέγαμε ότι η έξαρσή του υποστηρίζεται – μεταξύ άλλων – από παράγοντες όπως:

- Η κρίση εμπιστοσύνης του πολιτικού συστήματος και της αντιπροσώπευσής του. Γεγονός που με τη σειρά του ενισχύει στον “αντικατεστημένο” λόγο, εκθειάζει την “απολίτικη”, μη-κομματική δράση, μυθοποιεί ιδεότυπους όπως η “άμεση Δημοκρατία”, αμφισβητεί θεσμοθετημένες διαδικασίες διαβούλευσης και λήψης αποφάσεων.

- Η κυριαρχία του απλουστευτικού λόγου. Τόσο μέσω της τηλεόρασης, όσο και μέσω του διαδικτύου, η κυριαρχία του “ρηχού”, μανιχαϊκού λόγου είναι σχεδόν απόλυτη. Αυτό συμβάλλει στην κάθετη κοινωνική διαίρεση μεταξύ “προνομιούχων” και “μη προνομιούχων”, (“καλών” και “κακών”), η οποία είναι επίσης βασικό χαρακτηριστικό του λαϊκισμού.

- Η έμφαση στην υπεράσπιση κεκτημένων. Ενώ παλαιότερα το κυρίαρχο αίτημα ήταν η συμμετοχή των πλατιών μαζών στην πολιτική και στην οικονομική διαδικασία, μια “εξωστρεφής”, δηλαδή, διαδικασία, σήμερα το κυρίαρχο αίτημα είναι η διατήρηση του υφιστάμενου στάτους. Η οικονομική κρίση που απειλεί με καθοδική κοινωνική κινητικότητα μεγάλες μάζες πολιτών, αλλά και η έξαρση “σύγχρονων” προβλημάτων (π.χ. μετανάστευση) αυξάνουν τα ευήκοα ώτα που είναι πρόθυμα να υιοθετήσουν συνθήματα παντός είδους προστατευτισμού και να στοχοποιήσουν ότι απειλεί το υφιστάμενο στάτους και κυρίως τις “ελίτ” που δρομολογούν τις όποιες αλλαγές.

Γιατί τα γράφουμε όλα αυτά; Γιατί, καλώς ή κακώς, ο λαϊκισμός είναι αναπόσπαστο μέρος της πολιτικής διαδικασίας σε όλο τον κόσμο. Λαϊκισμός και ρεαλιστική διαχειριστική λογική συνυπάρχουν στις κοινωνίες και αναλόγως με τη συγκυρία ή την πολιτική δεξιότητα κάθε φορέα ο ένας κατισχύει του άλλου, χωρίς όμως να τον εκμηδενίζει. Σε αυτή τη συνεχή διαπάλη, τα ξόρκια ή τα αναθέματα ελάχιστα μπορούν να προσφέρουν. Πολύ περισσότερο σε περιόδους έλλειψης εμπιστοσύνης στο πολιτικό σύστημα και τους θεσμούς του. Σε μια εποχή, όπως η σημερινή, όπου η αξιοπιστία της πολιτικής είναι στο ναδίρ, πολιτικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις δύσκολα μπορούν να προχωρήσουν χωρίς λαϊκή συναίνεση. Και καμία συναίνεση δεν δημιουργείται χωρίς ένα πειστικό αφήγημα, το οποίο περιλαμβάνει και τις πλατιές λαϊκές μάζες. Ο λαϊκισμός – με την ουδέτερη, μη αξιολογική έννοιά του – καθορίζει την πειστικότητα και το εύρος της απήχησης ενός αφηγήματος. Οπότε καλό είναι να έχουμε κατανοήσει πώς λειτουργεί, όσο καλύτερα γίνεται.

Δημοσιεύθηκε στην Κυπριακή Καθημερινή, 21.8.2011