Η πονηρή νοοτροπία

Στα λεξικά της Ελληνικής Γλώσσας ως πονηρή νοοτροπία, ως πονηριά, ορίζεται: «Η ικανότητα κάποιου να επιτυγχάνει τον στόχο του με τεχνάσματα συχνά όχι τίμια, που περιέχουν δόλο, εξαπάτηση, παραπλάνηση» .

Ιδιαίτερο όμως ενδιαφέρον παρουσιάζει ένας άλλος ορισμός, που διάβασα πριν από πολλά χρόνια σε άρθρο ενός Άγγλου δημοσιογράφου, ο οποίος επισκέφτηκε την Ελλάδα και έγραψε ένα ρεπορτάζ με τις εντυπώσεις του για την πονηρή νοοτροπία των Ελλήνων.

Στο ρεπορτάζ αυτό ο φλεγματικός και έξυπνος Άγγλος έγραφε περίπου τα εξής: «Προσπάθησα να καταλάβω τι σημαίνει η λέξη πονηρός και για αυτό κατάφυγα σε λεξικά. Όμως δεν βρήκα ένα ορισμό που να εξηγεί όλα όσα έβλεπα. Τελικά κατάλαβα πως οι Έλληνες λένε πονηρό αυτόν που χρησιμοποιεί τις όποιες δυνάμεις διαθέτει για το ίδιο όφελος. Πονηρός δεν είναι ο έξυπνος, για αυτό οι Έλληνες έχουν και τη λέξη κουτοπόνηρος».

Πράγματι, αν το καλοπροσέξετε, όλες οι αποφάσεις των πονηρών στοχεύουν στη μεγιστοποίηση του ιδίου οφέλους. Το όφελος του κοινωνικού συνόλου, το λογικό, το έντιμο, το δίκαιο, είναι λέξεις που λέγονται ηχηρά από τους πονηρούς, αλλά δεν αποτελούν κριτήριο των αποφάσεων τους. Κριτήριο είναι μόνο το ίδιο όφελος.

Πονηρός για παράδειγμα, είναι αυτός, που κάνοντας διάφορες τυπικά νόμιμες κομπίνες καταφέρνει: Να πληρώνεται από το Δημόσιο χωρίς να εργάζεται, να μη πληρώνει τους φόρους του, να μη πηγαίνει στρατιώτης αν και δεν έχει πραγματικούς λόγους απαλλαγής, να αγωνίζεται για το ίδιον όφελος και να ισχυρίζεται ότι αγωνίζεται για το όφελος του κοινωνικού συνόλου.

Η πονηρή νοοτροπία των Ελλήνων, όπως ορίσθηκε προηγουμένως, παραπέμπει σε καταστάσεις κινδύνου και πανικού, όπου ισχύει η αρχή: «Ο σώζων εαυτόν σωθήτω». Τα βιώματα των νεότερων Ελλήνων από την Τουρκική σκλαβιά και από αυταρχικές κυβερνήσεις –ας μη ξεχνάμε ότι μέχρι τον 18ον αιώνα υπήρχαν μόνο αυταρχικές κυβερνήσεις – εξηγούν την ανάπτυξη αυτής της νοοτροπίας. Όμως αυτή η νοοτροπία υπήρχε και στην αρχαία Ελλάδα, όπως σχετικά αναφέρεται στα ποιήματα του Ομήρου. Ο Οδυσσέας για παράδειγμα, χρησιμοποίησε πονηριά – τον Δούρειο Ίππο – για την άλωση της Τροίας.

Η δημοκρατική νοοτροπία

Με τον όρο «δημοκρατική νοοτροπία» εννοούμε την υψηλή εκτίμηση, αγάπη και σεβασμό για την ατομική εξουσία όλων των ανθρώπων· για την πίστη στην ισοκρατία των πολιτών και την διασφάλιση σε αυτούς ίσων ευκαιριών και ίσων μεριδίων του κοινωνικού οφέλους.

Η σημερινή νοοτροπία διασφάλισης εξουσίας και οφέλους σε ένα μικρό υποσύνολο πολιτών, στους ημετέρους, δεν είναι δημοκρατική νοοτροπία. Είναι μία ολιγαρχική νοοτροπία, που συνιστά τη βαθύτερη αιτία ανάπτυξης και συντήρησης της πονηρής νοοτροπίας.

Είναι ευνόητο ότι η δημοκρατική νοοτροπία μιας κοινωνίας, επιβιώνει τότε και μόνο τότε όταν η πλειονότητα των πολιτών έχει τη λογική βεβαιότητα, ή έστω τη δογματική πίστη, πως οι άνθρωποι δεν πρέπει να ξεχωρίζουν την ιδιωτική από τη δημόσια ζωή τους όπως, σύμφωνα με τα συμπεράσματα έγκυρων ιστορικών ερευνητών , δεν τη ξεχώριζαν οι πολίτες της Αθηναϊκής Δημοκρατίας .

Από τα παραπάνω, γίνεται φανερό ότι πονηρή νοοτροπία και δημοκρατική νοοτροπία δεν είναι δυνατό να συνυπάρχουν, γιατί έχουν εκ διαμέτρου αντίθετους στόχους. Η πρώτη έχει σαν στόχο το ίδιον όφελος και η δεύτερη το όφελος του κοινωνικού συνόλου.

Δημιουργείται έτσι το εύλογο ερώτημα: Πως τα κατάφεραν οι πονηροί Έλληνες να αναπτύξουν το πολίτευμα της Δημοκρατίας; Πώς τα κατάφεραν να κάνουν την Ελλάδα το λίκνο της Δημοκρατίας;

Στο δύσκολο αλλά βασικό αυτό ερώτημα υπάρχει μόνο η ακόλουθη, λογική και εκ πρώτης όψεως παράλογη, απάντηση: Η δημοκρατική νοοτροπία και η πονηρή νοοτροπία, είναι κατά βάθος τα δύο πρόσωπα της ίδιας νοοτροπίας, της ίδιας οντότητας . Ότι μοιάζουν με ένα νόμισμα που στη μία πλευρά του είναι γραμμένη η λέξη δημοκρατία και στη άλλη η λέξη πονηριά.

Εδώ και 5000 χρόνια, από τα ηρωικά χρόνια των ποιημάτων του Ομήρου, οι Έλληνες αγάπησαν την ατομική τους εξουσία και κατ’ επέκταση τη Δημοκρατία, περισσότερο από τους άλλους λαούς . Επειδή όμως πολλές φορές η εξουσία τους αυτή περιορίσθηκε, ή επιχειρήθηκε να περιορισθεί, από μη δημοκρατικά συστήματα, ανέπτυξαν ένα μηχανισμό προστασίας της: Την πονηρή νοοτροπία.

Αυτή η νοοτροπία, που στη αρχή είχε στόχο την προστασία των ταυτισμένων συμφερόντων του ατόμου και του συνόλου, δηλαδή την προστασία της Δημοκρατίας, με τα χρόνια μεταλλάχθηκε και εξελίχθηκε σε βιολογικό χαρακτηριστικό προστασίας μόνο των ατομικών συμφερόντων. Αυτή η μεταλλαγμένη νοοτροπία είναι καταχωρημένη στο DNA των σημερινών Ελλήνων.

Αν αυτή η συναισθηματικής νοημοσύνης ρομαντική θεωρία ισχύει, τότε υπάρχει ελπίδα οι Έλληνες να αναποδογυρίσουν το νόμισμα με τα δύο πρόσωπα. Να ξαναποκτήσουν την κλεμμένη ατομική τους εξουσία, να ακυρώσουν την πονηρή νοοτροπία τους και να αναγεννήσουν την γνήσια δημοκρατική νοοτροπία, που υπήρχε τα παλιά τα χρόνια.

Αν οι Έλληνες δεν καταφέρουν να ακυρώσουν την πονηρή νοοτροπία τους, τότε το μέλλον τους είναι πολύ ζοφερό. Να τι περίπου έλεγε για το θέμα αυτό ο φλεγματικός Άγγλος :

«Οι Έλληνες μοιάζουν σαν να χορεύουν συρτάκι έχοντας ο ένας το χέρι του στην τσέπη του διπλανού του⋅ ενώ χορεύουν, ο ένας κλέβει τον άλλον χωρίς στενοχώριες, τύψεις και αναστολές. Από την πονηριά τους οι Έλληνες αργά ή γρήγορα θα αυτοκαταστραφούν. Για να επιβιώσουν υπάρχει μόνο ένας τρόπος. Να ξεριζώσουν αυτή τη νοοτροπία και να διαγράψουν από τα λεξικά τους τη λέξη πονηρός».

Συμπέρασμα

Οι Έλληνες είναι οι άνθρωποι, στο DNA των οποίων έχει καταχωρηθεί η βιολογική ιδιότητα με τα δύο πρόσωπα. Το της πονηρής και δημοκρατικής νοοτροπίας. Σήμερα η δημοκρατική νοοτροπία είναι κρυμμένη κάτω από την ιδιαίτερα επικίνδυνη νοοτροπία του πονηρού.

Παρά ταύτα δεν θα ήταν ασύμβατο με την ιστορία των Ελλήνων, να κάνουν για μια ακόμη φορά ένα θαύμα: Να ξαναζωντανέψουν τις αρχές της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, προσαρμοσμένες προφανώς στα κοινωνικά, πολιτικά, οικονομικά και τεχνολογικά δεδομένα του 21ου αιώνα. Να πραγματοποιήσουν, την Αναγέννηση της Δημοκρατίας.

Η ψηφιακή τεχνολογία της πληροφορικής και των τηλεπικοινωνιών, του Internet, είναι ένα σημαντικό εργαλείο και μια μεγάλη ευκαιρία για μια τέτοια αναγέννηση⋅ είναι μια μεγάλη ευκαιρία για την ίδρυση και λειτουργία μιας καινούργιας Ψηφιακής Πνύκας, στην οποία θα μετασχηματισθεί η πονηρή νοοτροπία σε δημοκρατική νοοτροπία· σε νοοτροπία ταύτισης του ατομικού και του κοινωνικού οφέλους. Μακάρι να ισχύσει και στην παρούσα περίπτωση αυτό που γράφει ο μεγάλος Νίκος Καζαντζάκης στο βιβλίο του «Αναφορά στον Γκρέκο»: «Ποιο αληθινό και από την αλήθεια είναι τα παραμύθια»…

Φυλλομετρώντας προχθές στάθηκα για λίγο στο βιβλίο των εκδόσεων Ροές: «Δημοσθένης – Ισοκράτης: Η παρακμή του Δήμου» (επιλογή, επιμέλεια Αλ. Βέλιος). Γιατί; Απλή η απάντηση: αίφνης συναντιέμαι ξανά με το παρελθόν που περιγράφει με σαφήνεια το παρόν, βοηθώντας με να διακτινιστώ στο μέλλον, όχι ως μονάδα, αλλά ως μέλος ενός σπουδαίου λαού που παρά τα προτερήματά του παραμένει απελπιστικά ευμετάβολος και ευάλωτος. Λαός εν κινδύνω! Στο βιβλίο, ο Δημοσθένης και ο Ισοκράτης κατακεραυνώνουν μια χώρα, όπου το πολιτικό προσωπικό ερίζει για τη νομή του δημόσιου χρήματος. Οπου το εθνικό συμφέρον γίνεται προπέτασμα στυγνών φιλοδοξιών, τα ωραία λόγια συγκαλύπτουν την ανυπαρξία πεποιθήσεων, μια κατακερματισμένη και αμήχανη κοινωνία αναζητεί εξιλαστήρια θύματα ή προφάσεις, επιστρατεύει μύθους και στερεότυπα. “Διότι και τριήρεις και στρατό και χρήματα και εφόδια διαθέτουμε και με το παραπάνω. Ολα αυτά, όμως, έχουν καταστεί άχρηστα, ατελέσφορα, ανώφελα στα χέρια εκείνων που τα εμπορεύονται”, λέει ο Δημοσθένης στο Κατά Αθηναίων.

Και ο Ισοκράτης στην “Πολιτεία και Ηγεσία”: “Για τα νοσήματα του σώματος έχουν βρεθεί πολλές θεραπείες από τους γιατρούς, για τις ψυχές όμως που ’ναι γεμάτες άγνοια και πονηρές επιθυμίες δεν υπάρχει άλλο φάρμακο από τον λόγο που τολμά να επιπλήττει όσους σφάλλουν. Οι ηγέτες εκείνοι που ανταποκρίνονται στα όσα πρέπει να πράξουν, οφείλουν να αγαπούν ταυτόχρονα τους πολίτες και την πόλη τους. Γιατί ούτε ίππους, ούτε σκύλους, ούτε ανθρώπους εξουσιάζει κανείς καλά, αν δεν χαίρεται γι’ αυτά που πρέπει να φροντίζει. Να μεριμνούν για τον λαό και να θεωρούν πρωταρχικό να είναι ευχαριστημένος από τη διακυβέρνησή τους – αφού από τα ολιγαρχικά και απ’ όλα τα άλλα καθεστώτα, τα μακροβιότερα είναι όσα υπηρετούν καλύτερα τον λαό”.

Λες κι αυτές οι σκέψεις ανήκουν σε έναν σύγχρονο Ελληνα με καθαρό μυαλό. Γι’ αυτόν προέχει το συλλογικό συμφέρον. Διακρίνει τους δημαγωγούς. Το ψεύδος από τη μισή αλήθεια. Διαισθάνεται πως πίσω από τις επιπόλαιες ή τις δήθεν σοβαρές πολιτικές δηλώσεις, το δίχως έλεος έρεβος πλησιάζει. Αντιφατικός ο σύγχρονος πολιτικός λόγος απέναντι σε μια κατακερματισμένη, θυμωμένη και εξαγριωμένη κοινωνία. Ελάχιστα τής εξηγούν. Τη θέλουν εγκλωβισμένη στην απόλυτη σύγχυση, ακριβώς όπως θα είναι η ζωή στο έρεβος που κινείται κατά πάνω της σαν το παγόβουνο που συνέθλιψε τον Τιτανικό, τη στιγμή που οι ολιγαρχίες διασκέδαζαν στους πάνω ορόφους και ο λαός παρέμενε εγκλωβισμένος χαμηλά. Οχι, ο καθένας από εμάς οφείλει να βγει από το κλουβί των ηλιθίων, διαβάζοντας, μελετώντας την ιστορία και κτίζοντας πρώτα μέσα του την ελπίδα, κι ύστερα εξωτερικεύοντάς την.

Πολλοί έχουν συνειδητοποιήσει ότι ο φυσικός μας χώρος είναι η Ευρώπη, το οχυρό μας. Ακόμη και με τη σημερινή σκληροπυρηνική της μορφή. Αξίζει να δώσουμε τη μάχη της παραμονής μας σ’ έναν χώρο που, όπως υποστηρίζει ο ιστορικός Niall Ferguson, δεν έχει άλλο δρόμο από το να προσχωρήσει στον φεντεραλισμό, υιοθετώντας παράλληλα ένα δίκαιο δημοσιονομικό σύστημα. Παρουσιάζοντας τη διαμάχη Αθήνας – Βερολίνου με τη γνωστή έκφραση “chicken game”, ο Niall Ferguson εκτιμά ότι στο παρά πέντε οι δύο πλευρές θα βάλουν νερό στο κρασί τους, οι Ελληνες επειδή θα δουν ότι το κόστος εξόδου θα αποβεί καταστροφικό και οι Γερμανοί επειδή θα αντιληφθούν ότι η τραπεζική κρίση θα οδηγήσει σε αποσταθεροποίηση και την ίδια τη Γερμανία. Ανάμεσά τους τοποθετώ εν είδει ιεροσυλίας έναν Κωστή Παλαμά: “Πότε θ’ ανθίσουν τούτοι οι τόποι / πότε θα έρθουνε καινούργιοι άνθρωποι / να συνοδεύσουν την βλακεία / στην τελευταία της κατοικία!”

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 27.5.2012

Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν πίστευε ότι η ετοιμότητα του πνεύματος είναι το εκχύλισμά του. Το να αντιληφθείς τι ακριβώς συμβαίνει σε μια συγκεκριμένη στιγμή είναι πιο αποφασιστικό από το να γνωρίζεις από πριν τα πλέον μακρινά γεγονότα. Γι’ αυτό ας μείνουμε στο παρόν. Να δούμε τις εξελίξεις ως ευκαιρία να στήσουμε εξαρχής το σαραβαλιασμένο κράτος. Να προετοιμαστούμε για την επώδυνη εφαρμογή των μέτρων, για τα πισωγυρίσματα μέσα από πιθανές πολιτικές παρασπονδίες (είναι πολλά τα λεφτά). Να δούμε, όμως, και τις αντοχές μας σε συνθήκες απροσδόκητης πίεσης. Ολες αυτές τις μέρες έχουν γραφτεί εκατοντάδες απόψεις για τη βιωσιμότητα της συμφωνίας. Ετσι επιλέγω να σταθώ στα ευρήματα των τελευταίων δημοσκοπήσεων, που θέλουν τη συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων να επιμένουν ευρωπαϊκά. Οι Ελληνες, σε πείσμα όλων των διεθνών και ντόπιων καταστροφολόγων, επιλέγουν το ευρώ, άρα και την Ευρώπη. Αδημονούν άραγε για την ασφάλεια που τους παρέχει η συμμετοχή τους σε μια δυνατή ομάδα; Προτιμούν τον Ολυμπιακό από τον Παναιτωλικό, ας πούμε, ή απλώς στέκονται στο χρώμα του χρήματος;

Την παραμονή της απόφασης του Eurogroup, ο ευρωπαϊκός Τύπος πλημμύρισε από Ελλάδα, θετικά και αρνητικά. Ηταν πολλοί οι αρθρογράφοι, οι οποίοι σημείωναν ότι η Ευρώπη οφείλει να βοηθήσει την Ελλάδα, όχι μόνο γιατί ο πληθυσμός της υποφέρει, αλλά γιατί αυτή η σωτηρία βοηθάει «εμάς τους Ευρωπαίους». Μια σωτηρία – αλληλεγγύη, η οποία ως συνέχεια της μεταπολεμικής γαλλογερμανικής συμφιλίωσης θα συμβάλει στο να πάψει το ευρωπαϊκό οικοδόμημα να είναι απλώς μια αναφορά ανάμεσα σε τυπικά γραμμένα κείμενα. Ούτως ή άλλως, η αλληλεγγύη είναι η έκφραση της πολιτικής και κοινωνικής συνοχής. Ας θυμηθούμε τι συνέβη, π.χ., με την ένωση των δύο γερμανικών κρατών. Πόσα χρήματα διατέθηκαν από τη δεκαετία του ’90 ώς τις μέρες μας. Αυτή η αλληλεγγύη είναι η μοναδική δύναμη που θα οδηγήσει στη δημιουργία της πολιτικά ενωμένης Ευρώπης. Δεν πρόκειται για ευσεβείς πόθους. Προβλέπεται στη συνθήκη της Λισσαβώνας. Σωστά, λοιπόν, γράφεται ότι το νόμισμα της Ευρώπης δεν είναι το ευρώ, αλλά η δημοκρατία και τα δικαιώματα του ατόμου που οδηγούν και επιβάλλουν την αλληλεγγύη. Μέχρι να αποδειχθεί κάτι άλλο στην πράξη.

Ξεφυλλίζοντας κείμενα του Τοκβίλ, στάθηκα στην αναφορά του στην ελευθερία, όπως την έβλεπαν οι αρχαίοι Ελληνες. Εγραφε ότι για να επιστρέφουμε σ’ αυτήν την ελευθερία θα πρέπει να υποχωρήσει ο ατομικισμός και να υπάρξει αντίσταση στον κρατισμό. Xαρακτήριζε σκουριά των κοινωνιών τον ατομικό εγωισμό και πρότεινε ως αντίδοτο το συνεταιρίζεσθαι. Οι Ελληνες έχουμε ευθύνη για τη σκουριά της κοινωνίας μας. Ο ατομισμός, τα μικροσυμφέροντά μας δεν άφησαν περιθώρια για αντίδοτο. Η κρίση στο κράτος και τον πολίτη, όμως, δεν ήρθε ως τιμωρία. Ηρθε ως προειδοποίηση του σώματος που έχει πρόβλημα, ανεβάζει πυρετό, που μας λέει “τρέξτε στον γιατρό”. Αλλά εμείς δείχνουμε να εμπιστευόμαστε τα κοινά έμπλαστρα. Δεν ξέρω αν το σώμα θα συνεχίσει να στέλνει μηνύματα. Πιθανώς ναι. Πιθανώς όχι. Σε περίπτωση υπερίσχυσης του όχι, το κεφάλαιο που λέγεται κοινωνική ζωή, ζωή της πολιτείας, θα έχει κλείσει οριστικά, με τη σκουριά να έχει διαβρώσει τα πάντα. Κι έτσι, δεν θα υπάρχει χρόνος για τη δημοκρατία, την αλληλεγγύη και το νοιάξιμο για τα δικαιώματα του ατόμου, ως μέλους της κοινωνικής ομάδας.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 26.2.2012

Θα πάψουν οι κομματικοί μηχανισμοί να θυμίζουν θέατρο του παραλόγου, ορίζοντας κατά βούληση πού θα τοποθετηθεί κάθε φορά η δική τους “κόκκινη” γραμμή;

Οι απαντήσεις θυμίζουν σταλακτίτες πάνω από έναν κόσμο, ο οποίος δέχτηκε στωικά την καταιγίδα των φοροεισπρακτικών μέτρων, τις μειώσεις των μισθών και των συντάξεων, τις απολύσεις στον ιδιωτικό τομέα, τις νέες αυξήσεις της ΔΕΗ και την εκτόξευση της ανεργίας. Παρ’ όλα αυτά, ουδείς δείχνει να τον σέβεται και ουδείς μπορεί να τον διαβεβαιώσει ότι σε ένα χρόνο, σε δύο χρόνια οι αναγκαίες θυσίες του θα ανταμειφθούν στο μέτρο του δυνατού.

Αντιθέτως καλείται να αντιμετωπίσει δίχως ίχνος οργής(!) το φαιδρό του παλαιοκομματικού Κίμωνα Κουλούρη, τις αποδοκιμασίες εναντίον του Προέδρου της Δημοκρατίας κατά τη διάρκεια του εορτασμού των Θεοφανίων στη Χαλκίδα, τις δηλώσεις του κ. Ρέππα ότι “δεν τίθεται θέμα απολύσεων στον δημόσιο τομέα” (τίθεται όμως και παρατίθεται στον ιδιωτικό) ή την υπερασπιστική γραμμή Μπεγλίτη-Καστανίδη στο ενδεχόμενο να είναι εκ νέου υποψήφιος για την προεδρία του ΠΑΣΟΚ ο Γ. Παπανδρέου. Τραγελαφικές εικόνες!

Το 2012 είναι έτος-σταθμός για την Ελλάδα. Στη διάρκειά του, δύο τινά μπορεί να συμβούν: ή να απογειωθούμε ως χώρα, εκπλήσσοντας τον κόσμο, ή να διασχίσουμε τον ποταμό της θλίψης, τον Αχέροντα. Ο πολίτης θα ήθελε το πρώτο.

Θα ήθελε οι πολιτικοί να ομονοήσουν και να απεμπολήσουν τον διακαή πόθο να ελέγχουν μονίμως το παιγνίδι. Θα ήθελε να ακούσει από τον πρωθυπουργό τη μία και μοναδική αλήθεια για το αύριο. Δεν του αρέσουν πια οι ωραιοποιήσεις, οι μικροελπίδες, τα υφέρποντα μηνύματα. Σταράτες κουβέντες επιδιώκει.

Θα ήθελε, τέλος, να δει το σημερινό πολιτικό προσωπικό να συρρικνώνεται και μέσα απ’ αυτήν τη συρρίκνωση να αναδειχθούν υγιείς δυνάμεις που θα αναλάβουν να πείσουν τις αποπροσανατολισμένες νέες γενιές. Δεν αναζητεί ιδανικούς ανθρώπινους τύπους ο πολίτης, αλλά άτομα με κοινό νου και σωστή αντίληψη της σημερινής διεθνούς και εσωτερικής πραγματικότητας.

Αμφίβολη η πρώτη εκδοχή. Η δεύτερη, ωστόσο, αυτή του Αχέροντα, ενέχει την τραγικότητα. Αν επιβεβαιωθούν οι προβλέψεις του Economist για ύφεση 7%, ενώ στον προϋπολογισμό έχει οριστεί ύφεση 2,8%, η σημερινή θολή εικόνα θα μοιάζει έργο τέχνης μπροστά σ’ αυτήν που θα εμφανιστεί στο τέλος του έτους.

Δεν της πρέπει όμως της Ελλάδας η τραγικότητα, κι ας σφάλαμε όλοι πολύ. Της πρέπει η απογείωση, η έκπληξη, η σωτηρία της.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 12.1.2012

Ο Παπανδρέου παλινωδούσε συνεχώς, πέρναγε από τη μία κατάσταση στην άλλη, δεν ισορροπούσε πουθενά και εκεί που νόμιζε κανείς ότι βρίσκει σχετική ισορροπία, κλώτσαγε την καρδάρα με το γάλα και άντε πάλι από την αρχή.

Ο Σαμαράς από την άλλη πλευρά οχυρώθηκε σε γραμμή άμυνας προκειμένου να αποσείσει τις ευθύνες της παράταξής του και διαμόρφωσε σταδιακά το επιχείρημα της επαναδιαπραγμάτευσης με ολίγη ανάπτυξη, ελπίζοντας ότι έτσι θα κερδίσει τον λαό και θα επανέλθει ισχυρότερος.

Στα δεξιά του ο Καρατζαφέρης πήγε να επωφεληθεί από το κενό, αλλά ερχόμενος αντιμέτωπος με το πρόβλημα δείχνει ότι θέλει να την κάνει με ελαφρά πηδηματάκια.

Και η Αριστερά στην σταθερή στη λογική της άρνησης, αλλά χωρίς πρόταση ευθύνης και χωρίς πρωτοβουλίες που οι περιστάσεις επιβάλλουν. Ακόμη κι αυτό το έργο της αλληλεγγύης δεν μπόρεσε να υπηρετήσει, άφησε τη διαχείρισή του στους ιερωμένους της Εκκλησίας, οι οποίοι αποδεικνύονται κοινωνικά πιο ευφυείς, πιο ευαίσθητοι και πιο αποτελεσματικοί.

Όμως τώρα φαίνεται πως ο κόμπος έφθασε στο χτένι. Η ώρα της αλήθειας πλησιάζει. Η μεγάλη ρύθμιση των ελληνικών χρεών θα γίνει μόνο αν οι πολιτικές δυνάμεις της χώρας συμφωνήσουν σε ένα αξιόπιστο τριετές πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων και αλλαγών που θα ορίσουν το νέο μοντέλο δράσης και λειτουργίας της ελληνικής οικονομίας. Και αυτό θα συμβεί εντός του Ιανουαρίου. Η ρύθμιση των χρεών και η νέα δανειακή σύμβαση θα εξαρτηθούν από τη συμφωνία εφαρμογής ενός ισχυρού και αξιόπιστου οικονομικού προγράμματος. Οι πολιτικές δυνάμεις του τόπου θα κληθούν να αποφασίσουν αν θέλουν κι αν μπορούν να σηκώσουν το βάρος διάσωσης της ελληνικής οικονομίας και παραμονής της στη ζώνη του ευρώ. Αλλιώς θα πρέπει είναι έτοιμες να αποδεχθούν άλλες λύσεις, πιο επώδυνες, πιο συγκρουσιακές και ικανές να οδηγήσουν τη χώρα στην απομόνωση και τον ελληνικό στην εξαθλίωση μιας σχεδόν αδύνατης αυτάρκειας.

Ενδιάμεσες λύσεις δεν υπάρχουν και εδώ δεν χωρούν πια κόλπα και παιχνιδάκια. Ο κάθε κατεργάρης θα μπει στον πάγκο του και θα αναλάβει το μερίδιο της ευθύνης που του αναλογεί. Το δίλημμα αυτή τη φορά θα είναι καθαρό και ευθύ. Κι όποιος δεν το αντέξει θα πρέπει να είναι έτοιμος να υποστεί τις συνέπειες μιας επερχόμενης εθνικής καταστροφής.

Με άλλα λόγια, τελειώνει ο χρόνος για το παρόν πολιτικό σύστημα .Και ο νοών νοείτω…

Δημοσιεύθηκε στο tovima.gr, 29.12.2011.

Η πρόταση είναι ορθολογική και δημοκρατική, υπό την αυτονόητη προϋπόθεση ότι το δημοψήφισμα θα αποτελέσει ελεύθερη και γνήσια έκφραση της εξουσίας των πολιτών και δεν θα αποτελέσει μια μακιαβελική επίκληση της εξουσίας των πολιτών. Να θυμίσουμε ότι κατά τον Ιταλό κυνικό πολιτικό στοχαστή και συγγραφέα Νικολό Μακιαβέλι (1460-1527), ο ηγεμόνας πρέπει να λαμβάνει ο ίδιος τις αποφάσεις αλλά κατά τρόπο που να φαίνεται ότι τις λαμβάνει ο λαός· ο λαός δεν μπορεί να λαμβάνει αποφάσεις αλλά πρέπει μόνο να είναι αναφορά για κάθε εξουσία. Βλέπετε μήπως ότι το σημερινό πολιτικό σύστημα εφαρμόζει απόψεις σαν αυτές του Μακιαβέλι;

Ο θεσμός των Δημοψηφισμάτων

Ο θεσμός των δημοψηφισμάτων γεννήθηκε στην αρχαία Ελλάδα και αποτέλεσε το όχημα της πραγματικής Δημοκρατίας. Στην αρχαιοελληνική δημοκρατία, στην άμεση δημοκρατία όπως τη μετονομάσαμε σήμερα, τα δημοψηφίσματα αποτελούσαν το μοναδικό τρόπο λήψεως όλων των μεγάλων αποφάσεων από τους ίδιους τους πολίτες, ενώ οι άρχοντες δεν ελάμβαναν μεγάλες αποφάσεις αλλά είχαν την ευθύνη υλοποίησης των αποφάσεων της γενικής συνέλευσης των πολιτών, της εκκλησίας του Δήμου. Δεύτερο σημαντικό χαρακτηριστικό εκείνης της δημοκρατίας είναι ότι η ανάδειξη της πλειονότητας των αρχόντων γινόταν με κλήρωση και μόνο σε λίγες περιπτώσεις (στρατιωτικοί άρχοντες) γινόταν με ψηφοφορία ή ψηφοφορία επιλογής των αρίστων και κλήρωση μεταξύ των αρίστων για τελική επιλογή. Το επίπεδο ηθικής, διαφάνειας και ισότητας των πολιτών αυτής της δημοκρατίας είναι ευκρινές.

Στις σημερινές αντιπροσωπευτικές δημοκρατίες οι μεγάλες αποφάσεις δεν λαμβάνονται πια από τους πολίτες αλλά από τους εκλεγμένους εκπροσώπους των πολιτών· και αυτό όμως, αν και αποτελεί συνταγματική επιταγή, στην πράξη δεν ισχύει πάντοτε. Σχετική είναι η πρόσφατη δήλωση βουλευτή: Δεν συμμετέχω σε βουλή που δεν γνωρίζω τι αποφάσεις ψηφίζω.

Σήμερα η μόνη εξουσία που έχουν οι πολίτες είναι να εκλέγουν κάθε τέσσερα χρόνια εκπροσώπους με τις ακόλουθες προϋποθέσεις: (α) με νόμο και πρακτικές εκλογής που αποφασίζουν οι αντιπρόσωποι και (β) με εκλογή από μια λίστα προεπιλογής που καταρτίζει η κομματική ελίτ. Στην πράξη τα πράγματα είναι ακόμα πιο ολιγαρχικά· στην πράξη ο αρχηγός του κόμματος είναι αυτός που καθορίζει τη λίστα προεπιλογής και επιπλέον καθορίζει (διορίζει) τους βουλευτές επικρατείας. Ακόμη υπάρχουν σχέδια… διεύρυνσης της εξουσίας των πολιτών με εκλογή σημαντικού αριθμού βουλευτών από μια λίστα που θα καταρτίζει η κομματική ελίτ.

Στο Σύνταγμα, στο Πολίτευμα* της χώρας μας, προβλέπεται η διενέργεια δημοψηφισμάτων, αλλά με απόφαση μόνο των εκπροσώπων και για θέματα που ορίζονται μόνο από τους εκπροσώπους και όχι από τους πολίτες.

Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι τα δημοψηφίσματα σήμερα δεν αποτελούν ελεύθερη απόφαση των πολιτών, αλλά ουσιαστικά αποτελούν επικύρωση ή απόρριψη μιας ειλημμένης από τους εκπροσώπους απόφασης. Τούτο ενισχύεται και από το γεγονός ότι τα δημοψηφίσματα στη χώρα μας έχουν τη μορφή απάντησης ΝΑΙ ή ΟΧΙ σε ερώτημα που θέτει η πλειοψηφία της Βουλής (δηλαδή η εκάστοτε κυβερνητική πλειοψηφία, δηλαδή ο εκάστοτε πρωθυπουργός), και ότι η συχνότητα πραγματοποίησης αυτών φθάνει στο ένα δημοψήφισμα κάθε 35 περίπου χρόνια!

Είναι φανερό ότι οι εκπρόσωποι μας αποφεύγουν τα δημοψηφίσματα όπως ο διάβολος το λιβάνι. Οι λόγοι ευνόητοι. Οι μεν βουλευτές της πλειοψηφίας από τον κίνδυνο να απορριφτεί μια απόφαση τους, οι δε της μειοψηφίας από τον κίνδυνο παραπλανητικού ή άσχετου ερωτήματος που θα θέσει η πλειοψηφία, το οποίο θα λειτουργήσει σαν δεκανίκι στήριξης των αποφάσεων της.

Και οι πολίτες; Οι πολίτες κατανοούν ότι η δική τους βούληση δεν μπορεί, δεν έχει πιθανότητες να γίνει απόφαση της πολιτείας· κατανοούν ότι στην πράξη δεν έχουν άλλη επιλογή παρά να πιστέψουν τα λόγια κάποιου κόμματος, που όλα χωρίς εξαιρέσεις και ηθικές αναστολές, τους ονομάζουν… “Αφέντης Λαός”.

Για να είναι τα δημοψηφίσματα ελεύθερες και γνήσιες αποφάσεις των πολιτών, μη ελεγχόμενες και μη χειραγωγούμενες από τους εκπροσώπους τους, πρέπει να ψηφιστεί Νόμος αναβάθμισης των δημοψηφισμάτων που θα ενισχύει την άσκηση εξουσίας από τους ίδιους τους πολίτες και όχι από τους πάσης μορφής εκπροσώπους. Τέτοιος νόμος όμως είναι πολύ δύσκολο να ψηφισθεί από τους αντιπροσώπους μας γιατί είναι ασύμβατος με τα συμφέροντα του συστήματος εξουσίας και γιατί θα μειώσει τον έλεγχο που το σύστημα σήμερα έμμεσα ασκεί στους πολίτες. Με τα δημοψηφίσματα η εξουσία λήψεως των αποφάσεων διαχέεται από τους 300 βουλευτές σε 6 περίπου εκατομμύρια πολίτες και είναι προφανές ότι “οι λίγοι ελέγχονται, οι πολλοί όχι”.

Για τους λόγους αυτούς ένα μέρος των εκπρόσωπων μας αντί να υποστηρίζει τη μεταρρύθμιση του θεσμού, υποστηρίζει τη μη πραγματοποίηση δημοψηφισμάτων, ακλουθώντας την παλιά συνταγή “πονάει κεφάλι, κόβει κεφάλι”, ενώ ένα άλλο μέρος επιδιώκει την πραγματοποίησή τους με τους ισχύοντες θεσμούς και πρακτικές ελπίζοντας σε ευνοϊκά για το κόμμα αποτελέσματα.

Κάποιες άλλες χώρες όμως, οι οποίες δεν κληρονόμησαν τον τιμητικό τίτλο του “Λίκνου της Δημοκρατίας” που η Ελλάδα κληρονόμησε, βελτίωσαν τους θεσμούς τους ώστε τα δημοψηφίσματα να συνιστούν ελεύθερη και γνήσια απόφαση των πολιτών. Σε αυτές τις χώρες τα δημοψηφίσματα συνιστούν καθαρή λήψη απόφασης των πολιτών, που δομείται με την επιλογή μιας από τις εναλλακτικές προτάσεις των κόμματων ή άλλων φορέων υψηλού κύρους.

Τέτοια δημοψηφίσματα πολλαπλών επιλογών (Multichoice Referendums) πραγματοποιούνται στην Ελβετία, αλλά έχουν πραγματοποιηθεί και σε άλλες χώρες (π.χ. Σουηδία το 1957 και το 1980, Αυστραλία το 1977).

Επανάσταση των Βουλευτών και Δημοψηφίσματα

Η σημερινή κρίση της χώρας μας δεν οφείλεται στον χαμηλό ορθολογισμό των αποφάσεων που έλαβαν για την αντιμετώπιση της οι εκπρόσωποι μας, αλλά οφείλεται στην αρνητική ή πολύ χαμηλή – αδικαιολόγητη ή δικαιολογημένη – αποδοχή αυτών. Ο ορθολογισμός των αποφάσεων τους ίσως δεν είναι ο βέλτιστος, αλλά δεν είναι και το απόλυτα λάθος. Το λάθος είναι ότι η αποδοχή των αποφάσεων επιχειρείται να διασφαλισθεί με την επικοινωνιακή πολιτική και όχι με την πολιτική τους· με τα μεγάλα και ψεύτικα λόγια τους και όχι με τα έργα τους. Θεωρούν ότι η αποδοχή, είναι δευτερεύον χαρακτηριστικό των αποφάσεων τους επειδή οι ίδιοι έχουν τη θεσμική ισχύ να τις μετασχηματίζουν σε νόμους, που οι πολίτες είναι υποχρεωμένοι να εφαρμόζουν. Η εμπειρία και η ιστορία όμως διδάσκει, ότι η ελεύθερη και γνήσια αποδοχή είναι το βασικότερο χαρακτηριστικό των αποφάσεων και ότι μια απόφαση μεγάλης αποδοχής αλλά μικρού ορθολογισμού είναι αποτελεσματικότερη από μια απόφαση μεγάλου ορθολογισμού αλλά αρνητικής ή μικρής αποδοχής.

Σήμερα, την εποχή της πληροφορίας και του Ιντερνέτ, η επικοινωνιακή πολιτική δεν μπορεί να γεννήσει αποδοχή όπως ίσως γινόταν στο παρελθόν. Αποδοχή μπορεί να γεννήσει μόνο η ελεύθερη απόφαση των πολιτών, ανεξάρτητα αν αυτή έχει μεγάλο ρίσκο ή είναι λανθασμένη.

Αυτές οι σκέψεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι για τη σωτηρία της Χώρας αντί να ζητήσουμε τις συμβουλές των πρώην πρωθυπουργών – που έχουν ευθύνη για τη σημερινή κρίση – να ζητήσουμε τη υπεύθυνη βούληση/απόφαση των πολιτών με ένα Δημοψήφισμα που θα είναι όχημα ελεύθερης και γνήσιας έκφρασης της εξουσίας τους· που θα γεννήσει την σωτήρια αποδοχή και συνοχή των πολιτών στις όποιες προσπάθειες τους. Και ακόμα κάτι σημαντικότερο· που θα αποτελέσει την αρχή αναγέννησης της Δημοκρατίας στη χώρα που γεννήθηκε η Δημοκρατία, στη Χώρα μας.

Ένα τέτοιο, για παράδειγμα, δημοψήφισμα θα ήταν αυτό που η πολίτες θα καλούντο να επιλέξουν την καλύτερη πρόταση από τις ακόλουθες : των κομμάτων του Ελληνικού Κοινοβουλίου και δύο εμπείρων κοινωνικών φορέων πχ της ΓΣΕΕ και των Συνδέσμων Βιομηχανίας/Εμπορίου. Οι προτάσεις αυτές (7 για το παράδειγμα μας) θα είχαν όλες την ίδια δομή και έκταση (π.χ. 300 λέξεις)και θα συνιστούσαν επίσημο κείμενο αναφοράς των πολιτών. Αν κατά την πρώτη ψηφοφορία καμιά από αυτές δεν θα είχε την έγκριση της πλειοψηφίας, θα ακολουθούσε δεύτερη· όπως γίνεται για την εκλογή των δημοτικών αρχόντων.

Με τον τρόπο αυτό η χώρα θα αποκτούσε μία στρατηγική αντιμετώπισης της κρίσης, που αδιαφιλονίκητα θα είχε τη μέγιστη αποδοχή των πολιτών· μια αποδοχή σεβαστή από το σύνολο των πολιτών.

Τα προαναφερθέντα προφανώς είναι πολύ δύσκολο να γίνουν από τους έχοντες την θεσμική ισχύ βουλευτές μας γιατί: ούτε συμβατά με τα κομματικά και προσωπικά συμφέροντα τους είναι, αλλά ούτε και με τους υφιστάμενους νόμους. Αυτά μπορούν να γίνουν μόνο με μία επανάσταση· είτε των πολιτών που έχουν την ουσιαστική ισχύ, είτε των βουλευτών που έχουν τη θεσμική ισχύ, αλλά και το καθήκον για τη σωτηρία της χώρας. Η επανάσταση αυτή των βουλευτών όχι μόνο είναι ειρηνική, αλλά είναι και απόλυτα συμβατή με το Σύνταγμα, αφού ουσιαστικά αποτελεί ανατροπή της κομματικής εξουσίας και αντικατάσταση της με την εξουσία των πολιτών· αφού κατά βάθος ανατρέπει την Κομματοκρατία και αποκαθιστά τη Νομοκρατία, την ισχύ του πνεύματος του Συντάγματος.

Για λόγους ευνόητους, την υλοποίηση αυτής της απόφασης των πολιτών, οι βουλευτές πρέπει, αυτήν την κρίσιμη περίοδο, να την αναθέσουν σε κυβέρνηση από ικανούς τεχνοκράτες που οι βουλευτές θα επιλέξουν, θα ελέγχουν και θα στηρίζουν. Να την αναθέσουν σε μια κυβέρνηση ειδημόνων, που χωρίς δισταγμούς και ταλαντεύσεις θα εκτελέσει την εντολή των πολιτών υπό την επίβλεψη των εκπροσώπων τους.

Αντιλαμβανόμαστε πως οι παραπάνω σκέψεις ενός απλού πολίτη θα θεωρηθούν από την πλειονότητα των πολιτικών και των πολιτών σαν παραμύθι για παιδιά. Δεν έχουμε επιχειρήματα για το αντίθετο, παρά μόνο να θυμίσουμε τα λόγια του δικού μας Καζαντζάκη: “Ποιο αληθινά και από την αλήθεια είναι τα παραμύθια”.

Μακάρι οι βουλευτές να κρίνουν ότι η κορυφαία ιδιότητα τους είναι αυτή του εκπροσώπου των συμφερόντων όλων των πολιτών και να πραγματοποιήσουν αυτό το παραμύθι· την επανάσταση που θα στηρίξει τις αποφάσεις των πολιτών και όχι των κομματικών ηγετών τους.

Μακάρι η σωτηρία και η αναγέννηση της χώρας να είναι το αποτέλεσμα της επανάστασης των Βουλευτών και όχι των Πολιτών.

* Κατά τον αείμνηστο καθηγητή του Συνταγματικού Δικαίου Α. Μάνεση, “Η έννοια του πολιτεύματος συμπίπτει με την ουσιαστική έννοια του Συντάγματος”.

Θα ήθελα να τολμήσω κι εγώ μια παρόμοια αναλογία, όχι όμως για να υποστηρίξω τους δικούς μας συγκλητικούς, τους βουλευτές, μα για να καταλάβω την κατάστασή μας γενικότερα. Αντί, όμως, για όργανα σωματικά διαλέγω τα ψυχικά, βάσει του γνωστού διαχωρισμού του Φρόιντ, της ψυχικής λειτουργίας σε τρία μέρη. Βάσει αυτού, απλουστεύοντας κάπως, το πρώτο, που αποδίδεται ελληνικά ως “Αυτό” (το λατινικό id) είναι περίπου ισοδύναμο με τις ενορμήσεις, τα βιολογικά κυρίως ένστικτα· το δεύτερο, το Εγώ, είναι η λειτουργία που αντιμετωπίζει τις απαιτήσεις της πραγματικότητας, ασκώντας προς τούτο και τον απαραίτητο έλεγχο στο “Αυτό”. Τούτο όμως γίνεται σύμφωνα και με την τρίτη λειτουργία, το Υπερεγώ, που είναι, ας πούμε, ο “εσωτερικευμένος γονέας”, δηλαδή οι κανόνες που αφομοιώνει μεγαλώνοντας ο άνθρωπος -κάποτε το λέγαν “φωνή της συνείδησης”- που διαμορφώνονται με τη σειρά τους από την κοινωνία. Σε τούτο το μοντέλο ψυχικής λειτουργίας, το Εγώ συνταιριάζει τις συχνά αντιθετικές απαιτήσεις που θέτουν Aυτό και Υπερεγώ, το πρώτο των ενστίκτων, που σαν μικρά παιδιά όλο φωνάζουν “θέλω”, το άλλο των εντολών που πιέζουν με τα “πρέπει” τους. Οπότε, για να ζει ο άνθρωπος ζωή ισορροπημένη, χωρίς να τον κυβερνούν τόσο τα ένστικτα που να καταλήγει στη φυλακή ή σε άλλης λογής αυτοκαταστροφή, αλλά ούτε και τόσο να τα καταπνίγει ώστε ο βίος να καταντά ανούσιος, μηχανικός, σκέτη υποταγή στις κοινωνικές επιταγές, πρέπει το Εγώ να κάνει καλά τη δουλειά του.

Αντιστοιχώντας την ψυχή με την κοινωνία, το Αυτό είναι οι επιθυμίες των πολιτών, ατόμων ή ομάδων, ενώ κυβέρνηση και κράτος είναι το Εγώ, που πρέπει να ικανοποιεί τις δίκαιες επιθυμίες αλλά να ελέγχει όσες είναι εις βάρος του συνόλου. Ετσι, οφείλει να παρέχει δημόσια εκπαίδευση και υγεία, που ζητούν τα καλά “θέλω”, αλλά και αστυνομία και δικαστήρια, ώστε τα αρνητικά να μη δυναστεύουν τους υπόλοιπους. Με αυτή την αντιστοίχιση, το Υπερεγώ είναι το Σύνταγμα κι οι νόμοι, αλλά κυριότερα ακόμη οι κοινωνικές αρχές που τα στηρίζουν, θρησκευτικές, ηθικές ή εθιμικές. Γιατί το Υπερεγώ δεν είναι μόνο μπαμπούλας, να απαγορεύει, αλλά και φορέας αξιών. Δεν είναι ανιστορικό ή παράλογο, μα συσσωρεύει όλα όσα συγκροτούν τον πολιτισμό.

Εφαρμοσμένη στα δικά μας, αυτή η αναλογία ψυχής-κοινωνίας μοιάζει αρχικά να οδηγεί στο συμπέρασμα πως στη σημερινή ελληνική κοινωνία πάσχει το Εγώ, δηλαδή κυβέρνηση και κράτος που δε θέλουν ή δεν μπορούν (μάλλον και τα δύο) να κάνουν τη δουλειά τους. Αυτό όμως, ενώ ισχύει μερικά, δεν αποδίδει το βαθύτερο πρόβλημα, αφού δυστυχώς πάσχουμε πλέον από παθολογία πολύ σοβαρότερη, του Υπερεγώ. Φυσικά, το ότι μας κυβέρνησαν χρόνια κυβερνήσεις λαϊκίστικες, χωρίς αρχές, είναι βασική αιτία της νόσου. Οντας το Υπερεγώ “εσωτερικευμένος γονέας”, η παρατεταμένη έλλειψη σωστής εξουσίας όχι απλώς δεν χτίζει εσωτερικό γονεϊκό πρότυπο, μα διαλύει σταδιακά και κάθε ίχνος παλαιού. Ετσι, με κύριους αυτουργούς κόμματα και κυβερνήσεις, τις τελευταίες δεκαετίες έσβησε στην Ελλάδα κάθε κοινωνική αρχή παραπλήσια με όσες διδάσκουν οι καλοί γονείς στα παιδιά τους, αρχές που μας γλυκαίνουν την ψυχή με νοσταλγία όταν τις βλέπουμε να ξεδιπλώνονται στις παλιές ελληνικές ταινίες: η ηθική, η ευθύνη, ο αυτοέλεγχος, το μέτρο, η ευπρέπεια, ο σεβασμός στους άλλους. Πάνε αυτά, μπήκαν στο “χρονοντούλαπο της Ιστορίας”.

Τώρα η Ελλάδα είναι άλλο πράμα, η χώρα που την κυβερνά του καθενός το “θέλω”, χωρίς αντίσταση από κανένα κοινό “πρέπει”, η κοινωνία που τη δυναστεύουν ανεξέλεγκτα κι ατιμώρητα του καθενός τα γούστα: των άτιμων υπουργών και των ανήθικων επιχειρηματιών που ληστεύουν το Δημόσιο, των πρυτάνεων που δηλώνουν ότι δε θα σεβαστούν τους νόμους, των μπαχαλάκηδων που καίνε κτίρια και ανθρώπους, των ταξιτζήδων που κλείνουν αεροδρόμια, των ΠΑΜΕτζήδων που κλείνουν λιμάνια, των φοιτητοπατέρων που κλείνουν πανεπιστήμια, των περιθωριακών που κλείνουν την πλατεία Συντάγματος. Και κανένα κράτος/Εγώ δεν μπορεί -και να ήθελε, που δε θέλει- να αντισταθεί στον ανεξέλεγκτο χείμαρρο των καταστροφικών βουλήσεων, γιατί απλούστατα δεν έχει πουθενά να πατήσει, καμιά πίστη για να στηρίξει τον λόγο και την πράξη του, καμία αρχή ζωής που να τη σεβόμαστε όλοι, κανένα ίχνος συνείδησης που να αντιπροσωπεύει κοινά “πρέπει”, όχι μονάχα σαν κανόνες καταπιεστικούς, μα σαν στοιχεία πολιτισμού, παράδοσης, Ιστορίας – εν τέλει σαν στοιχεία ανθρωπιάς και αρχοντιάς.

Ετσι μου φαντάζει εμένα σήμερα η Ελλάδα του 2011, μια παγκόσμια πρωτοτυπία: είμαστε η χώρα που έχασε το Υπερεγώ της.

Δημοσιεύθηκε στην “Καθημερινή”, 31.7.2011

Την αιτία της παράλογης άρνησης των προφανών πραγμάτων που λέμε μού την εξήγησε πρόσφατα ένας καλός φίλος, με μια βασική αρχή της κοινωνικής ψυχολογίας: “Οι άνθρωποι δεν μπορούν να αποδεχθούν τίποτε που αντιτίθεται στα στερεότυπά τους”. Με την αρχή αυτή, λοιπόν, προσπαθώ να κατονομάσω τα τρία κύρια στερεότυπα που καθορίζουν τη νεοελληνική μυθική σκέψη, μη αφήνοντάς μας, στην κρίσιμη ώρα, να δούμε κατάματα την αλήθεια.

Στερεότυπο πρώτο: “Το κράτος είναι κακό”. Δεν ξέρω πότε αρχίζει αυτό, αλλά μάλλον πολύ παλιά, ίσως στον τέταρτο αιώνα π.Χ., όταν καταλύθηκαν οι πόλεις-κράτη και οι Ελληνες γίναν, έκτοτε, υπήκοοι μιας σειράς αυτοκρατοριών: της Μακεδονικής, της Ρωμαϊκής, της Βυζαντινής, της Οθωμανικής. Κι έτσι, με συνήθειες δύο χιλιετιών, όταν έγινε νεοελληνικό κράτος δεν μπορέσαμε να το δούμε σαν κάτι δικό μας, αλλά σαν μια ακόμη, μίζερη έστω, αυτοκρατορία. Αν στα 1830, ή αργότερα, είχαν εισακουσθεί οι σοφοί που πρότειναν ένα σύστημα περισσότερο κοινοτικό, ίσως σήμερα να ήμασταν αλλιώς. Δεν εισακούσθηκαν όμως, και έκτοτε έχουμε κυβέρνηση κεντρική, όπως οι άλλες δυτικές χώρες – αλλά χωρίς τη δυνατή αυτοδιοίκηση κάποιων απ’ αυτές. Βέβαια, ο τοπικισμός είναι από τα πιο ανθρώπινα στοιχεία του πολιτισμού μας, μα δίχως δομές να τον στηρίζουν, μας κάνει να νιώθουμε την κεντρική εξουσία ως δυνάστη. Φυσικά, το κράτος, με την άθλιά του οργάνωση, τον ανορθολογισμό και τη διαφθορά του, δεν βοηθά να βελτιωθεί η εντύπωση. Και έτσι μένει μόνη διέξοδος στον τοπικισμό του μέσου Ελληνα, πνιγμένου από ένα κράτος κεντρικό, ο βουλευτής, ο “δικός του”. (Γι’ αυτό σήμερα ακόμη και οι κυβερνητικοί βουλευτές ρητορεύουν, ενίοτε κρυφά, κατά της επίσημης κυβερνητικής πολιτικής: να δείξουν στον ψηφοφόρο ότι αυτοί τουλάχιστον είναι με το μέρος του, κατά του κακού κράτους.)

Στερεότυπο δεύτερο: “Οι ξένοι μάς επιβουλεύονται”. Το γεγονός ότι ζήσαμε για αιώνες κάτω από ξένη ηγεμονία μάς δημιούργησε δυσπιστία στους ξένους, που συνεχίστηκε όταν το νεοελληνικό κράτος, απ’ τις αρχές του, καθοδηγήθηκε από ξένες δυνάμεις, που κοίταζε η καθεμιά τα συμφέροντά της. Δεν είναι τυχαίο ότι οι δύο εμφύλιες συρράξεις στη νεότερη ιστορία μας, που τις πληρώνουμε ακόμη, ήταν αντιμαχίες μεταξύ των οπαδών δύο διαφορετικών ξένων παρατάξεων: στον Διχασμό, ήταν η στράτευση με την πολιτική των Αγγλογάλλων ή των Γερμανο-αυστριακών, ενώ στον Εμφύλιο με τον Αγγλο-αμερικάνικο κόσμο ή τις δυνάμεις που ακολουθούσαν το Σοβιετικό μοντέλο. (Σήμερα, το συγκεκριμένο στερεότυπο οργιάζει, ωθώντας σε νέο διχασμό: των “γνήσιων” Ελλήνων, που αρνούνται τους κακούς ξένους, και των υπολοίπων, που οι ακραίοι λαϊκιστές αποκαλούν “δωσίλογους”.)

Στερεότυπο τρίτο: “Ο πλούτος είναι κλεψιά”. Η αριστερή κοσμοθεωρία δίνει επιχειρήματα σε μια τέτοια άποψη, όμως ο μέσος Ελληνας δεν είναι μαθητής του Μαρξ. Το στερεότυπο πατάει απλούστατα στον φθόνο. Κι αυτό είναι προφανές, αφού κανένας δεν θεωρεί τον δικό του, προσωπικό πλούτο, μικρό ή μεγάλο, κλεμμένο: αυτόν τον δούλεψε, τού τον άφησε η γιαγιά του, τον απέκτησε με τη μαγκιά του, ή ό,τι άλλο. Θα μου πείτε: μόνο οι Ελληνες φθονούν, ο φθόνος δεν είναι φυσική ανθρώπινη κατάσταση; Είναι, αναμφισβήτητα. Ομως, κοινωνίες συντεταγμένες, με κράτος εύρυθμο και κοινωνικούς θεσμούς με παράδοση, έχουν τρόπους να τον τιθασεύουν ή να τον διοχετεύουν υγιώς, και από δύναμη καταστροφική, ο φθόνος να γίνεται είτε ανώδυνος, είτε και πηγή άμιλλας. Εμείς όμως όχι. (Κι έτσι, ενώ έχασαν τη δουλειά τους 400.000 Ελληνες την τελευταία διετία, οι υπουργοί καμαρώνουν ότι “κανένας δεν θα απολυθεί!”. Και τούτο γιατί εννοούν βέβαια κανένας από τον δημόσιο τομέα, αφού όσοι έχασαν τη δουλειά τους είναι του ιδιωτικού ή της αυτοαπασχόλησης, δηλαδή του πλούτου, δηλαδή του Κακού, και άρα μάλλον άξιοι της μοίρας τους. Ας πρόσεχαν κι αυτοί, ας έβαζαν τον βουλευτή τους να τους διορίσει στο Δημόσιο, μακρά από τους κακούς πλουτοκράτες!)

Τα τρία στερεότυπα που μας δυναστεύουν ερμηνεύονται ιστορικά ή ψυχολογικά, λοιπόν. Αυτό όμως δεν τα καθαγιάζει. Αντίθετα, στην ωμή μορφή τους, που σήμερα βρίσκεται σε έξαρση, αποτελούν τα μεγαλύτερα εμπόδια στο να δούμε ξεκάθαρα την καταστροφή που μας απειλεί.

Δημοσιεύθηκε στην ‘Καθημερινή”, 12.6.2011

Εδώ, όμως, υπάρχει ένα πρόβλημα και μερικές απορίες. Τι είναι η κοινωνία; Είναι επιχείρηση, για να υπάρχει ο κίνδυνος χρεοκοπίας; Πώς ακριβώς χρεοκοπεί μια κοινωνία; Κάνει στάση πληρωμών; Διαλύεται και τα περιουσιακά της στοιχεία τα παίρνουν οι πιστωτές; Επιπλέον, ποια είναι τα περιουσιακά στοιχεία μιας κοινωνίας; Είναι διαφορετικό να λέει κάποιος ότι δεν πρέπει να χρεοκοπήσει το κοινωνικό κράτος ή εν γένει το κράτος. Αυτό ναι: έχει ταμείο, έσοδα – έξοδα, και μπορεί να πέσει έξω. Αλλά η κοινωνία, ούτε ταμείο έχει, ούτε λογιστικές καταστάσεις. Εκτός και αν η κοινωνία ταυτίζεται με το κράτος, οπότε όταν χρεοκοπεί αυτό χρεοκοπεί και η κοινωνία.

Μπορεί κάποιος να πει ότι μια κοινωνία χρεοκοπεί όταν χρεοκοπούν τα νοικοκυριά της. Αυτό έχει μια λογική βάση. Αν οι πολίτες της δεν μπορούν να τα βγάλουν πέρα, τότε η κοινωνία χρεοκοπεί. Σ’ αυτήν την περίπτωση, όμως, προϋποθέτουμε το θατσερικό αξίωμα ότι “δεν υπάρχει αυτό το πράγμα που λέγεται κοινωνία· υπάρχουν άνδρες, γυναίκες και οικογένειες”. Συνεπώς, όταν χρεοκοπούν οι τελευταίοι χρεοκοπεί και το άθροισμά τους, που είναι η κοινωνία.

Από την αριστερή σκοπιά, όμως, η κοινωνία είναι κάτι περισσότερο από τα μέλη της. Η κοινωνία είναι κάτι παραπάνω από τα άτομα. Είναι και οι θεσμοί και οι δεσμοί που τα συνδέουν. Είναι ο τρόπος και οι κανόνες συμβίωσής τους. Αν χαθούν αυτά, τότε πραγματικά κινδυνεύει με χρεοκοπία η κοινωνία. Το τελικό ερώτημα λοιπόν είναι: οι θεσμοί και οι δεσμοί της ελληνικής κοινωνίας κινδυνεύουν να χαθούν εξαιτίας της κρίσης ή απλώς επιταχύνονται οι απώλειες;

Δυστυχώς, η κοινωνία είναι σε διαδικασία χρεοκοπίας εδώ και χρόνια. Η κατάσταση των πόλεων έγινε χειρότερη λόγω της κρίσης, αλλά ήταν σε οικτρή κατάσταση και πριν από την κρίση. Η έλλειψη κάθε σεβασμού στον δημόσιο χώρο είναι περίτρανο δείγμα χρεοκοπίας. Παράλληλα, υπάρχει η διάχυτη ανομία, που τώρα αποκτά και πολιτικό φερετζέ. Αυτή είναι άλλο ένα δείγμα της χρεοκοπίας. Τα μπαϊράκια των τοπικών φορέων, των συντεχνιών, και άλλων ομάδων πληθυσμού που σηκώνονται χωρίς να υπολογίζει κανείς το κοινωνικό κόστος, αυτό σηματοδοτούν. Επιπλέον: όταν σε μια κοινωνία ένα κόμμα αμφισβητεί ρητώς και εμπράκτως τον θεμελιώδη κανόνα συμβίωσης, που είναι το Σύνταγμα, όταν δηλαδή αμφισβητεί τους κανόνες του πολιτικού παιγνίου και παρ’ όλα αυτά συμμετέχει στο παίγνιο, δεν έχουμε απλώς υποκρισία. Εχουμε χρεοκοπία. Η δε αδιαφορία της κοινωνίας προς την καταστρατήγηση των βασικών κανόνων ύπαρξης αυτής της κοινωνίας είναι η επισφράγιση αυτής της χρεοκοπίας.

Ο νόμος και το δίκιο

H κοινωνική συνοχή έχει από καιρό διαρραγεί στο φαντασιακό επίπεδο από συνθήματα του είδους “νόμος είναι το δίκιο του εργάτη”, δηλώσεις όπως “κανένας θεσμός, μόνο ο λαός”, νομοθετικές πράξεις και χαριστικές συμβάσεις που έμπρακτα δείχνουν ότι “νόμος είναι το δίκιο του επιχειρηματία, του ισχυρού ή του κολλητού”. Οταν γίνει αποδεκτό ότι “νόμος είναι το δίκιο του αγρότη”, ποιος μπορεί να πείσει τον φορτηγατζή ότι το δικό του δίκιο δεν πρέπει να είναι νόμος; Kι αν όλοι πεισθούμε ότι νόμος είναι το δικό μας δίκιο και η πολιτεία δεν μπορεί ή δεν θέλει να το επιβάλλει, ποιος μπορεί να μας εμποδίσει ώστε να επιβάλλουμε μόνοι μας τον δικό μας νόμο; Περί ποιας κοινωνικής συνοχής μιλούμε, όταν οι αρμοί της κοινωνίας μας (κανόνες συμβίωσης θεσπισμένοι ή μη) κόβονται και ράβονται σύμφωνα με τα “δίκια” του καθενός;

Γράφαμε και παλιότερα ότι “αν θέλουμε να μιλήσουμε για την ελληνική περίπτωση, μάλλον δεν πρέπει να αναφερόμαστε σε “κοινωνική συνοχή”, αλλά μάλλον πρέπει να προσέξουμε την κοινωνική ανοχή στην παρανομία, που χρόνια τώρα επιβιώνει και ένα αόρατο πλέγμα κοινωνικής συνενοχής που δημιουργεί την ψευδαίσθηση “κοινωνικής συνοχής”. Είναι χαρακτηριστικό ότι για πολλά χρόνια η καταγγελία στις αρχές κάποιας παρανομίας εθεωρείτο “ρουφιανιά”, δηλαδή αμάρτημα βαρύτερο από την καταγγελθείσα παρανομία.

“Τώρα όμως το έλλειμμα της πραγματικής κοινωνικής συνοχής γίνεται ορατό. Τα “Δεκεμβριανά των δεκαεξάρηδων” έδειξαν δύο πράγματα. Από τη μια μεριά είχαμε ένα ξέσπασμα της νεολαίας που ξεπερνούσε τη διαμαρτυρία για τον φόνο ενός μαθητή. Με πράξεις και συνθήματα αμφισβήτησαν κάθε κρατική αλλά και κοινωνική δομή. Αρα υπάρχει μια τομή της κοινωνικής συνοχής σε επίπεδο γενεών, το οποίο δεν είχαμε προσέξει. Από την άλλη μεριά είδαμε την αμηχανία της κυβέρνησης και της αστυνομίας να επιβάλει την τάξη. Κατανοητή: εν ονόματι ποιας κοινωνικής ευταξίας μπορεί η πολιτεία να επιβάλει την τάξη στους νεαρούς βλαστούς της που παραβιάζουν τους νόμους;

Ολα επιδοτούνταν

“Οι πληγές στο σώμα της κοινωνικής συνοχής είναι βαθιές και απλώς τώρα κακοφορμίζουν. Τώρα αρχίζουν και φαίνονται οι πραγματικές διαιρέσεις στην κοινωνία. Υπήρχαν και παλιότερα, αλλά απλώς η ελληνική πολιτεία αντί να συνθέτει τις αντιθέσεις, τις έθαβε κάτω από βουνά επιδοτήσεων. Μέχρι τώρα το “δίκιο” του καθενός επιδοτούνταν. Oι πληγέντες της α΄ κινητοποίησης ήξεραν ότι η αυριανή (δική τους) κινητοποίηση όχι μόνο θα “πληρώσει τα σπασμένα” αλλά μπορεί να τους βγάλει και κάτι τι παραπάνω. Η μεγάλη διαφθορά δεν φαινόταν πολύ αποκρουστική· μάλλον έμοιαζε με ελευθέρας για τη μικρότερη διαφθορά. Ολόκληρη η κοινωνία, από τους επιχειρηματίες μέχρι τους αγρότες και τους εργαζομένους, απευθυνόταν σε ένα αδιαφανές πράγμα που λέγεται Δημόσιο και ήξεραν ότι το “δίκιο” τους θα αμειφθεί με το παραπάνω. Στο όνομα, πάντα, της “κοινωνικής συνοχής” (Κοινωνική συνοχή, ανοχή και συνενοχή, Καθημερινή, 9.8.2009).

Στην Ελλάδα, κοινωνία είναι ένα ακτινωτό σύστημα με το κράτος-τροφό στη μέση. Το βασικότερο στοιχείο της κοινωνικής συνοχής που αποκτήσαμε όλα αυτά τα χρόνια είναι ένα δαιδαλώδες δίκτυο προσοδοθηρίας, το οποίο χρειαζόταν όλο και περισσότερα χρήματα για να συντηρηθεί. Δεν είναι τυχαίο ότι η χώρα με τη μεγαλύτερη κατά κεφαλήν αριστερή ρητορεία, σοσιαλιστικό θεωρεί οτιδήποτε είναι κρατικό, ενώ δεν κατόρθωσε να αναπτύξει ούτε καν ένα ευπρεπές συνεταιριστικό κίνημα. Υπό την έννοια αυτή ναι: αυτό που νομίζαμε ότι είναι κοινωνία χρεοκόπησε, επειδή χρεοκόπησε η καρδιά του συστήματός της, δηλαδή το κράτος που ακτινωτά συνέδεε κάθε επιμέρους στοιχείο. Και μέχρι να δημιουργηθούν νέοι συνεκτικοί δεσμοί (τα μπάι-πας που θα έλεγαν οι γιατροί) χρειάζεται χρόνος. Το ερώτημα είναι αν τον έχουμε…

Οψεις της κοινωνικής “συνοχής”

“Αν φέρετε συσσίτια, θα γίνει της Κερατέας… θα γίνει σφαγή στον Νέο Κόσμο” φώναξαν απειλητικά τις τελευταίες μέρες δύο ηλικιωμένοι κάτοικοι της περιοχής, εκ των οποίων ο πρώτος και διαμερισματικός σύμβουλος της παράταξης Καμίνη”. (Σχέδιο Καμίνη για κέντρο σίτισης ανάβει φωτιές στον Ν. Κόσμο, Ελευθεροτυπία, 14.6.2010)

Η περιοχή της Κερατέας αποτελεί ίσως τον ιδεότυπο της α λά ελληνικά “κοινωνικής συνοχής”. Δεν μιλάμε μόνο για τη διαρκή παρανομία, τις μολότοφ, την καταστροφή της κοινής μας περιουσίας (ως και τάφρο ανέσκαψαν στη νέα πανάκριβη λεωφόρο Λαυρίου), την απόπειρα εμπρησμού οικίας αστυνομικών μέσα στην οποία κοιμούνταν ανήλικα παιδιά. Αναφερόμαστε στο βασικό επιχείρημα των τοπικών αρχών να διαχειριστεί μια περιοχή μόνο τα δικά της σκουπίδια, αδιαφορώντας για τους υπόλοιπους κατοίκους του Λεκανοπεδίου. Μιλάμε δε για μια περιοχή όπου οργίασε η παράνομη δόμηση και οι καταπατήσεις δημόσιων γαιών. Συμπαραστάτες δε του αγώνα των κατοίκων, βρέθηκαν όλοι όσοι χύνουν μαύρο δάκρυ για την απώλεια της κοινωνικής συνοχής, δηλαδή η παλαβή αριστερά.

Η Κερατέα, λοιπόν, αποτελεί παράδειγμα προς μίμηση, κάθε περιοχής που δεν θέλει “οχλούσες δραστηριότητες”. Στον Νέο Κόσμο αντιδρούν, με την απειλή της Κερατέας, στο σχέδιο του Δήμου Αθηναίων που θέλει “να αποκεντρώσει τα συσσίτια που γίνονται σήμερα μαζικά στο κέντρο της πόλης (Πειραιώς και Σοφοκλέους). Αντί λοιπόν να μαζεύονται καθημερινά στο κέντρο 3.500 άνθρωποι από κάθε γειτονιά της πόλης, να υπάρχουν μικρού μεγέθους υποδομές στις γειτονιές”.

Τα κέντρα παροχής μεθαδόνης στους τοξικοεξαρτημένους δεν ήταν καλοδεχούμενα στο κέντρο των πόλεων, αλλά δεν είναι καλοδεχούμενα ούτε στα νοσοκομεία. Ο δήμαρχος Αμαρουσίου και αντιπρόεδρος του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών έστειλε επιστολή στην κυβέρνηση, δηλώνοντας την αντίθεσή του στη δημιουργία παραρτήματος του ΟΚΑΝΑ στο ΚΑΤ “λόγω της προχειρότητας και της ανευθυνότητας που αντιμετωπίζει η ηγεσία του υπουργείου Υγείας αυτό το μεγάλο κοινωνικό πρόβλημα χωρίς μάλιστα καμία διαβούλευση, χωρίς επιστημονική τεκμηρίωση και χωρίς να έχει λάβει υπ’ όψιν την ήδη επιβαρυμένη περιοχή γύρω από το ΚΑΤ. Από την άλλη πλευρά, διατυπώνουμε ότι είμαστε υπέρ της πρόληψης και θεωρούμε ότι για την απεξάρτηση πρέπει να λαμβάνονται όλα τα επιστημονικά μέτρα, μακριά από τον αστικό ιστό για τη δημιουργία τέτοιων κέντρων”. Να σημειώσουμε, η “διαβούλευση” και η “προσεκτική μελέτη” έγινε το υποκατάστατο της κοινωνικής συνοχής. “Διαβούλευση” ζητούν στην Κερατέα, “ενδελεχή μελέτη” στον Νέο Κόσμο, “όλα τα παραπάνω” στο Μαρούσι. Εν τω μεταξύ άνθρωποι πεθαίνουν, αλλά εμείς συζητάμε για την “κοινωνική συνοχή”, που… κινδυνεύει να χαθεί.

Διαβάστε

- Ρόμπερτ Οουεν «Μια νέα θεώρηση της κοινωνίας», εκδ. Αλεξάνδρεια

- Αμιτάι Ετζιόνι, «Η κοινωνία της υπευθυνότητας», εκδ. Καστανιώτη

Δημοσιεύθηκε στην “Καθημερινή”, 19.6.2011

Έγραφα την πρώτη ημέρα των μαζώξεων ότι το πολιτικό μήνυμα είναι ανύπαρκτο. Από τότε δεν άλλαξε τίποτα. Το σημαντικότερο διακύβευμα (που λένε και στα πολιτικά γραφεία) των “Ελεύθερων Πολιορκητών (της Βουλής) Κατασκηνωτών”, είναι η προσωπική υγιεινή σε έναν ανεπανάλητο (και απερίγραπτο) μαζικό συνωστισμό στην κεντρική πλατεία της πόλης. Φανταστείτε τον χώρο όταν φύγουν οι σκηνές. Άντε παιδιά, οι Ισπανοί βαρέθηκαν κι έφυγαν. Εδώ δεν θα γίνουν διαπραγματεύσεις. Το πολύ πολύ να σάς παρακαλέσει ο Καμίνης με το γνωστό περίλυπο ύφος.

Φέτος, παρά την κρίση, τη μιζέρια, τις διαδηλώσεις και τη γκρίνια των νεοΕλλήνων, οι τουρίστες αποφάσισαν να “πάνε Ελλάδα”. To καπιταλιστικό ΤΙΜΕ παρότρυνε τους ξένους να βοηθήσουν τη χώρα μας, επιλέγοντάς την ως τουριστικό προορισμό. Απ’ ότι φαίνεται θα το μετανοιώσουν πικρά. Η κατάσταση στο κέντρο είναι τραγελαφική, η εικόνα που δίνουμε στους επισκέπτες χειρότερη.

Η “μαζικότητα” της συνάθροισης των πολιτών τα Κυριακάτικα απογεύματα στο Σύνταγμα υποδηλώνει μία διαφορετικού τύπου, καλοκαιρινή μάζωξη στο κέντρο της πόλης (γιατί έτσι γουστάρουν να κλείνουν την Αμαλίας όποτε τούς έρθει), ή μαζική παραίτηση από το μέλλον;

Τί ακριβώς ήθελαν να πουν οι 100.000 (ή κατά τον Μπιρσίμ, έως και 400.000) πολίτες την περασμένη Κυριακή το απόγευμα; “Την Κυριακή είχε πολύ κόσμο. Τη Δευτέρα, όμως, δεν ήταν ούτε 1.000 άτομα”, μού είπε χθες, τακτικός – εξ επαγγέλματος – παρατηρητής της πλατείας.

Πόσο παραιτημένοι από τη ζωή ένοιωθαν οι διαδηλωτές της περασμένης Κυριακής; Πόσο παραιτημένοι είναι ήδη εκείνοι που δίνουν το παρόν κάθε μέρα στις 6.00 το απόγευμα;

Διαφωνούν με την κυβέρνηση; Διαφωνούν με τους Ευρωπαίους, που δεν επιθυμούν να μάς πετάξουν από την Ευρωζώνη, όσο και αν θα το ήθελαν; Διαφωνούν με τα άγρια Μεταπολιτευτικά τσιμπούσια του πελατειακού μας κράτους; Διαφωνούν με το Πολίτευμα; Διαφωνούν με το Σύνταγμα; Διαφωνούν με την έννοια του κράτους, του Έθνους;

Επιθυμούν ανατροπή του Πολιτεύματος; Επιθυμούν να καεί το μπ…λο η Βουλή; Επιθυμούν την ακυβερνησία; Επιθυμούν, με σημαία ευκαιρίας την κοινωνική αντίδραση στο “άδικο κατεστημένο” των Βρυξελλών και του ΔΝΤ, να ενισχύσουν μερικούς ομόκεντρους κύκλους ακατανόητης αριστερόστροφης και πασέ ιδεολογίας; Ή απλώς επιθυμούν να φύγουν αυτοί εδώ και να έρθουν άλλοι στη θέση τους. Πείτε το να τελειώνουμε…

Και επίσης: Οι “κατασκηνωτές του Συντάγματος” αποτελούν τον πυρήνα του “κινήματος”, ή απλώς είδαν φως και μπήκαν;

Οι απαντήσεις φυσικά δεν πρόκειται να δοθούν. Το όλο φαινόμενο θα καταγραφεί ως ένας ακόμη μύθος λαϊκών αγώνων σε ένα νέο βιβλίο, που θα διεκδικούν όλα τα κόμματα για την πάρτη τους (πλην ΠΑΣΟΚ – ίσως).

Όμως, η ουσία είναι ότι η Ελλάδα δεν πρόκειται να αλλάξει στο πεζοδρόμιο. Θα αλλάξει με σκληρή προσπάθεια, αναψηλάφηση των ανταγωνιστικών πλεονεκτημάτων μας (ατομικά και συλλογικά) και δουλειά, δουλειά, δουλειά, όπως έλεγε κάποτε, κάποιος, που αργότερα παραιτήθηκε.

Λοιπόν Μάταλα, ή Αγία Άννα; Βουνό ή θάλασσα; ΠΑΣΟΚ ή ΝΔ; Αριστερά ή Αριστερότερα; Πρόοδος ή μία από τα ίδια; Μνημόνιο ή πτώχευση;

Πάντα θα υπάρχει ένα δίλημμα να φρεσκάρει το θυμικό των νεοΕλλήνων. Στη “στοχοπροσήλωση” (που λέει και η Αλέκα) έμεναν πάντα μετεξεταστέοι…

ΥΓ. Άκουσε κανείς να λένε τίποτα για Μνημόνιο; Μπα…