Κατά τον Ντάνι Ρόντρικ, η οικουμένη βρίσκεται αντιμέτωπη με το εξής τρίπτυχο: δημοκρατία, εθνική κυριαρχία και οικονομική παγκοσμιοποίηση. Και τα τρία είναι αδύνατον να συνυπάρξουν σε ένα ιδεολόγημα. Αν θέλουμε να προωθήσουμε την παγκοσμιοποίηση, θα πρέπει να εγκαταλείψουμε το έθνος – κράτος. Αν θέλουμε να διατηρήσουμε και να εμβαθύνουμε τη δημοκρατία, θα πρέπει να επιλέξουμε ανάμεσα στο έθνος – κράτος και τη διεθνή οικονομική ολοκλήρωση. Τέλος, αν επιθυμούμε να διατηρήσουμε την εθνική κυριαρχία, θα πρέπει να επιλέξουμε ανάμεσα στην εμβάθυνση της δημοκρατίας και την παγκοσμιοποίηση, της οποίας τα θεμέλια, παρά την αλματώδη ευημερία στις αναπτυσσόμενες χώρες, παραμένουν σαθρά.

Το εγχείρημα της Ε. Ε. αποτελεί παράδειγμα των δυσκολιών να συνδυαστούν και οι τρεις παραπάνω επιδιώξεις. Για την επίτευξή τους θα πρέπει να υποχωρήσει η εθνική κυριαρχία των εταίρων. Την άποψή του αυτή ο Ρόντρικ τη διατύπωσε και στην Αθήνα, τον Μάιο του 2011. Το ζήτημα όμως φαίνεται ότι απασχολεί και μη οικονομολόγους. Κυρίως δε διανοητές, όπως ο γνωστός Γάλλος Αντρέ Γκλουκσμάν. Μιλώντας στο γερμανικό περιοδικό «Σπίγκελ», ο Γκλουκσμάν παραπέμπει στον Σωκράτη όταν λέει ότι ουδείς διαπράττει λάθη ηθελημένα, που σημαίνει ότι άσχημα πράγματα συμβαίνουν όταν δεν υπάρχει ισχυρή βούληση. Η εύρεση λύσεων στη σημερινή κρίση δεν θα προέλθει από κάποιο υπερφυσικό ον, λέει ο Γκλουκσμάν. Αυτή τη στιγμή όμως το Raison d’etre της Ευρώπης έχει χαθεί και αν τα ευρωπαϊκά κράτη δεν ενωθούν και δεν εμφανιστούν ως ενιαίο και μοναδικό μέτωπο, θα παρακμάσουν. Η παγκοσμιοποίηση οδηγεί σε παγκόσμιο χάος και η παγκόσμια αστυνομική δύναμη (οι ΗΠΑ) δεν υφίσταται πλέον όπως την ξέραμε. Ο καθένας παίζει το δικό του παιγνίδι.

Μια καινούργια αφήγηση, λοιπόν. ΄Η μάλλον καλύτερα μια καινούργια ιστορία που θα πρέπει να γραφτεί από τις πολιτικές και οικονομικές ηγεσίες, με έμφαση στην Ευρώπη. Γραφιάδες ευφυείς, ευέλικτοι που θα γνωρίζουν το «μάρκετινγκ» και τη «λογοτεχνία». Τους αρχαίους φιλοσόφους, τους διανοητές των προηγούμενων αιώνων και τους σύγχρονους γκουρού της οικονομίας ή της φιλοσοφίας. Κανείς δεν περισσεύει, αρκεί αυτό το πλέγμα να γίνει πρώτον κατανοητό και δεύτερον να ισχυροποιηθεί. Να αναδειχθεί σε πυρήνα εξέλιξης. Ο Τσέχοφ συμβούλευε τους επίδοξους συγγραφείς να κάνουν το εξής πριν ξεκινήσουν: «Πάρτε μια πένα που δεν θα είναι σκουριασμένη και με ευανάγνωστα γράμματα, όχι ορνιθοσκαλίσματα, γράψτε καλύτερα μόνον από τη μια πλευρά του χαρτιού. Αφήστε τη φαντασία σας να καλπάσει, συγκρατήστε όμως το χέρι σας. Μην το αφήνετε να κυνηγάει τις πολλές αράδες. Οσο πιο συνοπτικά γράφετε τόσο περισσότερο και συχνότερα θα εκδίδετε τα βιβλία σας. Ο, τι γράφετε, να το υπογράφετε. Και να θυμάστε ότι όσα κράνη και αν φοράτε για να προστατευτείτε από το κοινό, το επώνυμο και η διεύθυνσή σας πρέπει να είναι γνωστά στον εκδοτικό οίκο, σε περίπτωση που ο εκδότης θελήσει να σας στείλει πρωτοχρονιάτικη κάρτα». Μας αφορούν όλα αυτά; Αν και πολύ θεωρητικά και μακράν της καθημερινής μας έγνοιας, ναι, μας αφορούν. Οφείλουμε να είμαστε τμήμα της νέας αφήγησης.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 2.9.2012.

Παλεύω κι εγώ με τα ίδια μέσα, αν και στο τέλος επιλέγω το αβέβαιο μέλλον. Την πρόκληση που μπορεί να με τελειώσει, αλλά μπορεί και να με αναζωογονήσει. Οχι να με κάνει καλύτερη. Την καραμέλα ότι η κρίση θα μας κάνει καλύτερους ανθρώπους δεν την θέλω. Κινείται στα όρια του… μεταφυσικού. Ομως, παρά τη γενναιοδωρία μου απέναντι στο μέλλον, επιστρέφω συχνά στο παρελθόν. Κολλάω σε λέξεις, σε έννοιες. Με ιντριγκάρει η ανάλυσή τους, οι επιδράσεις στους στη ζωή. Ο Ιμμάνουελ Βαλερστάιν μιλάει για την αναπτυξιοκρατία. Μου θυμίζει γερμανική λέξη – σιδηρόδρομο, άρα είμαι σε καλό δρόμο. Η περίοδος της αναπτυξιοκρατίας, 1945-1970, ήταν η εποχή του θριάμβου των ιστορικών αντισυστημικών κινημάτων που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο ανέλαβαν την εξουσία παντού, γράφει ο Βαλερστάιν. Η μεγαλύτερή τους επαγγελία ήταν το αναπτυξιακοκρατικό όραμα. Οταν αυτό διαψεύστηκε, η υποστήριξη των οπαδών εξαφανίστηκε.

Αυτά τα κινήματα, κομμουνιστικά, σοσιαλδημοκρατικά, εθνικοαπελευθερωτικά, σχεδόν παντού έχασαν την εξουσία. Η παγκοσμιοποίηση που ακολούθησε, 1970-2000, έφερε απογοήτευση. Αυτή η παρακμή της παλιάς αριστεράς, γράφει ο Βαλερστάιν, δεν βοηθάει στην ομαλή λειτουργία της καπιταλιστικής κοσμοοικονομίας. Γιατί όμως; Ενώ τα κινήματα ήταν αντισυστημικά ως προς τους στόχους τους, δεν έπαυαν να έχουν πειθαρχημένες δομές, που ήλεγχαν τις αυθόρμητες παρορμήσεις των οπαδών τους. Κινητοποιούνταν για συγκεκριμένα ζητήματα, από την άλλη όμως ακινητοποιούσαν τους οπαδούς τους σε ξεπερασμένες πολιτικές. Προφανώς γι’ αυτό κατέρρευσαν, χωρίς μέσα από τα συντρίμμια τους να αναδυθεί καινούργια, μη συστημική πολιτική ιδέα. Οι τάξεις που τα στήριξαν σπάζουν καθημερινά το χαλινάρι και γίνονται επικίνδυνες. Είναι εμφανής η αίσθηση της αναρχίας στον 21ο αιώνα (όπως και της ελευθερίας στην οποία αναφέρεται ο Αντρέ Γκορζ), τη στιγμή, μάλιστα, που η καπιταλιστική κοσμοοικονομία γίνεται ευάλωτη σε απρόσμενα ρεύματα, ορμητικά και καταστροφικά.

Κι αν αντικαθιστούσαμε τη λέξη κινήματα με τη λέξη κόμματα; Στενότερος και πιο πεζός όρος μήπως; Στον ελληνικό Τύπο συχνά σκοντάφτουμε σε άρθρα για την κομματοκρατία. Γιανναράς, Κοντογιώργης και άλλοι ενδεχομένως, οι οποίοι περιγράφουν πώς η αναπτυξιοκρατία της πρώτης εποχής, σε συνδυασμό με εποχικούς παράγοντες, οδήγησαν στην αυστηρή κομματοκρατία. Η Σιμόν Βέιλ, μια πανεπιστημιακός των αρχών του αιώνα που πέθανε σε ηλικία μόλις 34 χρόνων, έγραψε ένα βιβλίο με τον τίτλο “Για την Κατάργηση των Κομμάτων” (μετάφραση Σωτήρης Γουνελάς, εκδόσεις Αρμός). “Οπου υπάρχουν κόμματα σε μια χώρα”, γράφει η Σιμόν Βέιλ, “αργά ή γρήγορα προκύπτει μια τέτοια κατάσταση πραγμάτων, ώστε είναι αδύνατο να παρέμβουμε αποτελεσματικά στα δημόσια δρώμενα χωρίς να είμαστε ενταγμένοι σε κάποιο κόμμα. Αυτοί όμως που νοιάζονται για το δημόσιο αγαθό αναγκάζονται να στραφούν αλλού. Αλλιώς δεν μένει παρά να περάσουν από την κομματική διαδικασία και ν’ αντέξουν ένα θεσπέσιο μηχανισμό, όπου κανείς δεν διακρίνει το αγαθό, τη δικαιοσύνη και την αλήθεια”… Τούτο το καλοκαίρι, ας σκεφτούμε πόσο έχουμε συμβάλει στη δημιουργία αυτού του νοσηρού κλίματος που ξεκινάει από την αναπτυξιοκρατία και καταλήγει στην κομματοκρατία, εν μέσω μιας καπιταλιστικής κοσμοοικονομίας. Οι ευθύνες των κομμάτων, αλλά και αυτές των ατόμων είναι μεγάλες, τόσο μεγάλες όσο και οι ουτοπίες του παρελθόντος. Γύρω υπερισχύει η κακοφωνία παρελθόντος και παρόντος. Κι εμείς αρκούμαστε σε ψιθύρους αγωνίας, τη στιγμή που οφείλουμε να γίνουμε οι Μάρκο Πόλο του μέλλοντος.

Δημοσιεύθηκε στην “Καθημερινή”, 24.7.2011

Bασισμένοι στην ανάλυση των διεθνών επενδύσεων καθώς και στις απαντήσεις 800 στελεχών από παγκόσμιους ομίλους για το πού και το πώς θα κατευθυνθούν οι ξένες επενδύσεις σε ορίζοντα δεκαετίας, οι συντάκτες της έκθεσης αποτυπώνουν τα όσα συμβαίνουν και όσα προβλέπονται για τη Γηραιά Ηπειρο.

Οι ερωτηθέντες απάντησαν πως κορυφαία επιλογή παραμένει πάντα η Κίνα, η οποία το 2010 απορρόφησε το 38% των παγκόσμιων άμεσων ξένων επενδύσεων (FDI). Δεύτερη στη σειρά εμφανίζεται η Δ. Ευρώπη, η οποία εξασφάλισε το 35%, ανομοιόμορφα κατανεμημένο σε μητροπόλεις και γεωγραφικές περιοχές κυρίως στους τομείς του λογισμικού, των εταιρικών υπηρεσιών και της αυτοκινητοβιομηχανίας.

Τα χρηματοδοτηθέντα από άμεσες ξένες επενδύσεις έργα εκτινάχθηκαν σε επίπεδα υψηλότερα από τα αντίστοιχα πριν από την κρίση, στα 3.757 το 2010 από τα 3.303 το 2009, και αυτό οφείλεται κυρίως στο ενδιαφέρον των ΗΠΑ. Η συγκεκριμένη χώρα παραμένει ο σημαντικότερος επενδυτής για την Ευρώπη, καλύπτοντας το 25% των συνολικών έργων και ακολουθούν οι ευρωπαϊκές χώρες (Γερμανία, Βρετανία, Γαλλία, Ελβετία και Ολλανδία,) και μετά η Ιαπωνία και η Κίνα. Εντούτοις, στη συνολική τους αξία είναι μικρότερα και με περιορισμένη παγκόσμια σημασία συγκριτικά με έργα σε άλλες περιοχές του πλανήτη. Τη μερίδα του λέοντος εξασφάλισαν η Βρετανία και η Γαλλία, με αύξηση έργων 7% και 6% αντίστοιχα, αλλά την εντυπωσιακότερη εμφάνιση έκανε η Γερμανία με αύξηση 34% το 2010, σε σύγκριση με το 2009. Τέταρτη στη σειρά είναι η Ρωσία με αύξηση 18%.

Οι ελκυστικές πόλεις

Κλασικός προορισμός των επενδυτικών κεφαλαίων ανεξαρτήτως οικονομικών κλυδωνισμών είναι το Λονδίνο. Πρώτη επιλογή μέσα στις δημοφιλέστερες δεκαπέντε (15) πόλεις της Ευρώπης, οι οποίες ενδείκνυνται για επιχειρηματικές δραστηριότητες, απέχει από την επόμενη 9 ποσοστιαίες μονάδες. Ακολουθεί το Παρίσι, το Βερολίνο και η Φρανκφούρτη, το Αμστερνταμ και η Βαρκελώνη, αλλά δυστυχώς η Αθήνα είναι απούσα.

Η βρετανική πρωτεύουσα, ειδικά, προσελκύει τους ενδιαφερόμενους στις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, την εξυπηρέτηση εταιρειών και τις υπηρεσίες, παρά το υψηλό κόστος διαβίωσης και ένα σύστημα μεταφορών ανομοιογενούς ποιότητας, όπως αναφέρει η Ernst & Young. Το Παρίσι και η Γαλλία, γενικά, αποτελούν δέλεαρ για την παροχή υπηρεσιών κοινής ωφελείας και την ενέργεια, ενώ το Βερολίνο λογίζεται ως ένα διοικητικό κέντρο. Πάντως, γενικά στη Γερμανία κατευθύνονται τα κεφάλαια της βιομηχανίας. Εάν, τώρα, οι επιχειρηματίες επιλέξουν ευρύτερες μητροπολιτικές περιοχές για να διοχετεύσουν τις άμεσες ξένες επενδύσεις τους, στην πρώτη δεκάδα εμφανίζονται το Λονδίνο και το Παρίσι πάλι και μετά η περιφέρεια της Λυών. Το Βερολίνο εξαφανίζεται και παραγκωνίζεται από το Ντύσσελντορφ, τη Μαδρίτη και τη Φρανκφούρτη, τη Μόσχα, το Δουβλίνο, το Μιλάνο και την Αμβέρσα.

Αντιφάσεις

Κατά την έκθεση της Ernst & Young’s 2011 European Attractiveness Survey, εάν έπρεπε να αναδειχθεί μία τρίτη ευρωπαϊκή πόλη διεθνούς βεληνεκούς μετά το Λονδίνο και το Παρίσι, αυτή θα ήταν η Μαδρίτη ή το Αμστερνταμ, οι οποίες δημιουργούν την εντύπωση του κέντρου πολιτικής και οικονομικής εξουσίας.

Αντιφάσεις, όμως, παρατηρούνται και στην Κεντρική και την Ανατολική Ευρώπη. Μεταξύ των δεκαπέντε δημοφιλέστερων προορισμών για το διεθνές επιχειρείν, συγκαταλέγεται η Πράγα και η Βαρσοβία, εντούτοις οι επενδυτές προτιμούν να τοποθετήσουν τα κεφάλαιά τους στη Μόσχα. Κι αυτό δείχνει ότι αρέσκονται στην ιδέα της σταθερότητας των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ενωσης, αλλά εκτός αυτής τους περιμένουν υψηλότερες αποδόσεις.

Παράδοση και μέλλον

“Τα αστικά κέντρα προσέφεραν εύφορο έδαφος στα συλλογικά επιτεύγματα της ανθρωπότητας από τη φιλοσοφία στην αρχαία Αθήνα μέχρι τη βιεννέζικη μουσική και τους νεοϋορκέζικους ουρανοξύστες”, επισημαίνει ο Εντουαρντ Γκλέσερ, καθηγητής Οικονομικών στο Χάρβαρντ. “Στις όμορφες πόλεις της Ευρώπης προσέρχονται νέα ταλέντα, ζητώντας πεδίο δράσης. Χρειάζεται μια χρυσή τομή, ώστε να διατηρηθεί η γοητεία της ιστορικής αρχιτεκτονικής των πόλεων και ταυτόχρονα να ανεγερθούν κτίρια επαγγελματικής χρήσης και κατοικίες”.

Αυτές οι πόλεις συνιστούν ακαταμάχητα στοιχεία για τους επενδυτές, αν και συνολικά το μερίδιο της Ε.Ε. στις άμεσες ξένες επενδύσεις διεθνώς έχει συρρικνωθεί από το 43% στο 26% την τελευταία δεκαετία. Αποτελούν κόμβους εμπορίου και συναλλαγών, με βιομηχανικά πάρκα καινοτομίας και ποιοτικές υποδομές μεγάλης κλίμακας, ενώ η πράσινη τεχνολογία και η πληροφορική αναμένεται να λειτουργήσουν ως αιχμές του δόρατος και πόλοι έλξης για μελλοντικές επενδύσεις σε αυτές.

Δημοσιεύθηκε στην “Καθημερινή”, 4.6.2011

Όπως εξηγεί ο Χάσνι Αμπίντι, διευθυντής του Κέντρου Μελετών και Ερευνών για τον Αραβικό και τον Μεσογειακό Κόσμο της Γενεύης, σε ειδική έκδοση της UBS, το “ξύπνημα” των αραβικών λαών έχει πολλές ομοιότητες με τη δημοκρατική άνοιξη στην Ανατολική Ευρώπη, δεδομένων, φυσικά και των τοπικών ιδιαιτεροτήτων. Στην περίπτωση της Αφρικής, οι τοπικοί πληθυσμοί ενεργούν αυτοβούλως, στοχεύοντας στην πτώση των καθεστώτων. Ακριβέστερα, οι πολίτες δεν επιθυμούν απλώς τις πολιτικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις, που ο πνευματικός κόσμος και οι διανοούμενοι των χωρών αυτών ζητούν εδώ και πολλά χρόνια, αλλά, μαζί και ριζικές αλλαγές, απαιτούν την ολική ανατροπή αυτών των καθεστώτων.

‪Γιατί όμως, αυτές οι εξεγέρσεις συμβαίνουν τώρα; Υπάρχουν πραγματικές κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες που προκαλούν δυσαρέσκεια και απογοήτευση στους ανθρώπους των χωρών αυτών. Και δεν είναι μόνο οι νέοι που εκφράζουν την αντίδρασή τους. Είναι η μεσαία τάξη των επαγγελματιών (δικηγόροι, γιατροί και καθηγητές), που αντιδρά, επειδή δεν βλέπουν προοπτικές για το μέλλον.

Σύμφωνα με τον Αμπίντι, στην Τυνησία ήταν αδύνατο κάποιος να δραστηριοποιηθεί επιχειρηματικά χωρίς τη στήριξη της οικογένειας του Μπεν Άλι. Η διαδικασία απελευθέρωσης της οικονομίας της χώρας εμποδίστηκε από την οικογένεια και τις διάφορες ομάδες που βρίσκονταν κοντά στην εξουσία. Αρνήθηκαν να υιοθετήσουν τις αρχές της φιλελεύθερης οικονομίας, κατασκευάζοντας εμπόδια, από τα οποία ωφελήθηκαν οι ίδιοι.

Ο αραβικός κόσμος είναι το μοναδικό μέρος του πλανήτη που ποτέ δεν έχει δει ένα κύμα εκδημοκρατισμού, επισημαίνεται στην ανάλυση της UBS. Και στην περίπτωση του σημερινού ντόμινο των εξελίξεων, το μόνο που απαιτήθηκε ήταν μία γενναία δόση θάρρους. Σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο.

Η περίπτωση του Μοχάμεντ Μπουαζίζι, που αυτοπυρπολήθηκε στην Τυνησία, συνοψίζει την τύχη εκατομμυρίων ανδρών και γυναικών στον αραβικό κόσμο.  Ήταν ένας νεαρός άνδρας με μόρφωση που δεν μπορούσε να βρει δουλειά και γι’ αυτό και πουλούσε φρούτα και λαχανικά στην αγορά. Όταν στριμώχτηκε και ταπεινώθηκε αδίκως από την αστυνομία, ζήτησε να δει τον δήμαρχο και όταν έλαβε αρνητική απάντηση, στην απελπισία του έβαλε φωτιά στον εαυτό του και έγινε σύμβολο του αγώνα των Τυνήσιων.

Πόσο πιθανό είναι οι εξεγέρσεις αυτές να οδηγήσουν στη δημοκρατία; Σύμφωνα με τα συμπεράσματα του Κέντρου Μελετών και Ερευνών για τον Αραβικό και τον Μεσογειακό Κόσμο, η κυβερνητική αστάθεια που ακολούθησε στην Τυνησία και την Αίγυπτο υποδηλώνει την έντονη δυσαρέσκεια του τοπικού πληθυσμού. Η πτώση ισχυρών καθεστώτων στην Τυνησία, την Αίγυπτο και ίσως και στη Λιβύη δεν οδηγεί αυτομάτως στη δημοκρατία, ούτε στην επίλυση των κοινωνικών και οικονομικών προβλημάτων. Θα απαιτηθεί χρόνος.

Η εκτίμηση των αναλυτών είναι ότι ακολουθεί παρατεταμένη περίοδος αστάθειας, που μπορεί να φτάσει έως και μία δεκαετία, ενώ η μεταβατική φάση χαρακτηρίζεται από αβεβαιότητα και ανησυχία. Επίσης, σημειώνεται ότι, η προσωρινή επιστροφή σε απολυταρχικού τύπου καθεστώς δεν είναι απίθανο ενδεχόμενο, στην περίπτωση που οι αλλαγές δεν οδηγήσουν στη σύσταση ισχυρού θεσμικού οικοδομήματος. Άλλωστε, όπως τονίζεται, η δημοκρατία δεν μπορεί να κάνει θαύματα…

Επιμέλεια: Α.Σ.