Όπως και να έχουν πάντως τα πράγματα, το αντικείμενο της οικονομικής ανάλυσης είναι απλό και αμετάβλητο: πρόκειται για τις συναλλαγές. Οι τελευταίες, από την εποχή του Αδάμ Σμιθ βρίσκονται στην καρδιά της οικονομικής πρακτικής και πολύ πριν τον Διαφωτισμό παίζουν σημαντικό διαρθρωτικό ρόλο στις ανθρώπινες κοινωνίες. Από τους Φοίνικες εμπόρους έως τους Βενετούς τραπεζίτες, τους Βρεταννούς βιομηχάνους του 18ου και του 19ου και τους Έλληνες εφοπλιστές του 20ου αιώνα, οι συναλλαγές και η αναζήτηση των καρπών τους οδήγησαν και έφεραν την ανάπτυξη τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Ασία και την Αμερική. Τελικά δε, μέρος της οικονομικής φιλοσοφίας εδράζεται στο φαινόμενο της προσφοράς και της ζήτησης αγαθών, είτε αυτά είναι εμπράγματα είτε υπηρεσίες. Και επειδή το μέσον που χρησιμοποιείται για την ικανοποίηση της προσφοράς και ζήτησης αγαθών είναι το χρήμα, πολύ σοβαρό φαινόμενο είναι και ο εκχρηματισμός μιας οικονομίας. Όσο για το επίκεντρο της οικονομίας και βασικό υποκείμενό της είναι το άτομο, η αυτονομία του, η πληροφόρησή του, ο ορθολογισμός και ο μέσω της αγοράς συντονισμός των συμπεριφορών του.

Υπό τους όρους αυτούς, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η οικονομία μελετά τις ατομικές επιλογές και τις εν συνεχεία κοινωνικές τους επιπτώσεις. Αυτή περίπου ήταν και η αρχή πάνω στην οποία στηρίχθηκε ο Τζων Μαίηναρντ Κέϋνς την δεκαετία του 1930 για να διατυπώσει την «Γενική Θεωρία» του, για την οποία έχει χυθεί άφθονο μελάνι. Στο πλαίσιο αυτό, ο Κέϋνς θεωρείται «νεκροθάφτης της οικονομίας της αγοράς» από τους ακροφιλελεύθερους, «σωτήρας» του παραπαίοντος το 1930 καπιταλισμού για τους μαρξίζοντες, για δε τους δημοκράτες σοσιαλιστές είναι ο άνθρωπος που έδωσε κοινωνικό περιεχόμενο και άρα ανθρώπινο πρόσωπο στην αμιγώς φιλελεύθερη οικονομία της αγοράς.

Κατά την δική μας ταπεινή γνώμη, ο Βρεταννός οικονομολόγος, σε μια κρίσιμη για την οικονομία της αγοράς περίοδο, πραγματοποίησε μία πραγματιστική ανάλυση των ορίων της. Δεν προτείνει την εγκατάλειψη της κλασσικής φιλελεύθερης λογικής, αλλά μία επανατοποθέτηση των λειτουργιών της μέσω κυβερνητικών παρεμβάσεων στο επίπεδο των οικονομικών πολιτικών. Με άλλα λόγια, ο Κέϋνς, χωρίς να είναι αντιφιλελεύθερος, ενίσχυσε την παρουσία της πολιτικής στην οικονομία –αλλά δεν μπορούσε βεβαίως να προβλέψει ότι πιθανότατα, από την εξέλιξη αυτή μύρια έπονται.

Σήμερα, λοιπόν, ο κεϋνσιανισμός βρίσκεται εκ νέου στο προσκήνιο και κάποιοι τον επικαλούνται ως το απόλυτο «φάρμακο» σε μία κρίση χρηματοοικονομική την οποία αποδίδουν στον «νεοφιλελευθερισμό», την στιγμή που η κρίση αυτή είναι γνησιότατο «κεϋνσιανό» προϊόν.

Ωστόσο, ας υποθέσουμε ότι η κρίση στην ελληνική εκδοχή της είναι «νεοφιλελεύθερη» και άρα χρίζει «κεϋνσιανής» θεραπείας –την οποίαν εσχάτως «ανακάλυψε» και ο πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ κ. Αλέξης Τσίπρας. Κατά τον Βρεταννό οικονομολόγο και όχι μόνον, σε περιόδους παρατεταμένης υφέσεως, η έξοδος από την κατάσταση αυτή μπορεί να γίνει με δύο τρόπους. Είτε με την ενίσχυση της προσφοράς αγαθών και υπηρεσιών, είτε με την ενίσχυση της ζήτησής τους, η οποία προϋποθέτει και την ικανή ύπαρξη παραγωγής.

Στην ελληνική περίπτωση, η τόνωση της ζήτησης είναι ουτοπική για τον απλούστατο λόγο ότι δεν υπάρχει αργούσα παραγωγική δραστηριότητα. Η Ελλάδα δεν έχει την παραγωγή που πρέπει για να εφαρμόσει την κεϋνσιανή συνταγή που προτείνουν κάποιοι άσχετοι με την ελληνική πραγματικότητα. Έτσι, πλανώνται πλάνην οικτράν και όλοι αυτοί που υποστηρίζουν την επιστροφή στην δραχμή. Με δεδομένη την παραγωγική δύναμη της χώρας, οποιαδήποτε υποτίμηση και έκδοση χρήματος θα κατέληγε σε υπερπληθωρισμό και όχι σε έξοδο από την ύφεση. Εξάλλου, τα τριάντα τελευταία χρόνια έγιναν τρεις υποτιμήσεις στην Ελλάδα, χωρίς κανένα ουσιαστικό αποτέλεσμα.

Ερχόμεθα έτσι στο σκέλος της προσφοράς. Πώς μπορεί η τελευταία να ενισχυθεί σε μία χώρα όπου το επιχειρείν ξορκίζεται και η επιχειρηματικότητα καταδιώκεται; Ποια επιχείρηση θα ενισχύσει την προσφορά της όταν, για να επεκτείνει μία αποθήκη της απαιτούνται γραφειοκρατικές διαδικασίες επί δέκα μήνες; Ποια προσφορά μπορεί να προωθήσει, την στιγμή που τεχνογνωσία, κεφάλαια και άνθρωποι είναι είδη εν ανεπαρκεία στην χώρα μας; Μία χώρα που παράγει κατά κόρον δικηγόρους, φιλολόγους και δημοσίους υπαλλήλους τι μπορεί να περιμένει από πλευράς προσφοράς, όταν διεθνώς είναι λιγοστά και αυστηρώς επιλεκτικά τα κεφάλαια που ζητούν να επενδυθούν; Ποια τεχνογνωσία μπορεί να εισαχθεί ή να παραχθεί στην χώρα μας όταν, για να ασκηθεί ηλεκτρονική εμπορική δραστηριότητα, απαιτούνται έξι, επτά ή και οκτώ μήνες ταλαιπωρίας;

Το πραγματικό, λοιπόν, στοίχημα για να υπάρξει ανάπτυξη σε τούτη την χώρα είναι η ριζική διοικητική της μεταρρύθμιση, για να ακολουθήσει στην συνέχεια, μέσω της ιδιωτικής πρωτοβουλίας, παραγωγική αναδιάρθρωση και να αρχίσουν να εισρέουν επενδυτικά κεφάλαια. Την ίδια στιγμή, άμεση θα πρέπει να είναι η σύνδεση του πανεπιστημίου με την παραγωγή και γενναία η χρηματοδότηση νέων επιχειρηματιών που βλέπουν μπροστά. Αν όλα αυτά δεν γίνουν …χθες, το αύριο μάλλον θα είναι η επανάληψη της ιστορίας ως τραγωδία. Όσο για τον Τζων Μαίηναρντ Κέϋνς, ας τον αφήσουν ήσυχο αυτοί που υπερκαπηλεύονται το όνομά του.

Δεν φορά, όμως, τα ίδια ρούχα. Η ιδεολογική αντιπαράθεση δεν φέρνει αντιμέτωπους αριστερούς, δεξιούς, κεντρώους. Αυτές οι ιδεολογικές ταυτότητες ανήκουν στο χθες –και αν χρησιμοποιούνται από ορισμένους, αυτό οφείλεται στην πρόθεσή τους να συσκοτίσουν το πολιτικο-ιδεολογικό πεδίο. Διότι, στην ουσία, η σημερινή διαχωριστική ιδεολογική γραμμή είναι αυτή που χωρίζει το νέο από το παλαιό, το ανανεωμένο από το συντηρητικό. Οι διαφορές μεταξύ κομμάτων και ανθρώπων εδράζονται στις επιλογές που θέλουν να οικοδομήσουν το αύριο και να φέρουν το καινούργιο, και στις άλλες που προκρίνουν την ακινησία, τα κεκτημένα, το βλέμμα προς τα πίσω.

Στην βάση αυτής της διαφοράς, ο φιλελευθερισμός είναι ένα αμιγώς προοδευτικό και εκσυγχρονιστικό κίνημα, που αντιτίθεται σε όλες τις μορφές στενού συντηρητισμού. Μορφές που συναντά κανείς στην αντιπέρα πολιτικο-ιδεολογική όχθη.

Έτσι, ο φιλελευθερισμός είναι αντίθετος στον εθνικισμό, που θέλει να επιβάλλει κλειστές και φοβικές αντιλήψεις σε μία εποχή όπου ιδέες, γνώσεις, πληροφορίες και γεγονότα κινούνται με πρωτοφανή ταχύτητα. Όταν γνωρίζει κανείς ότι μόνο στο Facebook υπάρχουν σήμερα 500 εκατομμύρια φίλοι, που θα είναι 2 δισεκατομμύρια σε μια πενταετία, καταλαβαίνει τί αντιπροσωπεύουν η ξενοφοβία, ο εθνοκεντρισμός και η πνευματική περιχαράκωση. Όταν κεντροδεξιά κόμματα επιβαίνουν στο βαγόνι του λαϊκισμού και αδυνατούν να παρακολουθήσουν αξιακούς μετασχηματισμούς, αρνούμενα ακόμα και το δικαίωμα της διαφοράς, τότε κάτι δεν πάει καλά.

Από την άλλη, όταν παραδοσιακά σοσιαλιστικά κόμματα αντιδρούν σε κοινωνικές μεταρρυθμίσεις και υπεραμύνονται συντεχνιακών κεκτημένων που πλήττουν το δημόσιο συμφέρον, κάπου η έννοια της προόδου διασύρεται. Αφήνουμε δε κατά μέρος κάποια αριστερίστικα ή σταλινικά κόμματα τα οποία, χωρίς να το δηλώνουν ευθαρσώς, “οραματίζονται” τις πάλαι ποτε στρατοπεδικές κοινωνίες και τις νομενκλατούρες που κατείχαν τόσο τον πλούτο, όσο και την “αλήθεια”.

“Ο συντηρητικός”, έγραφε προσφάτως ο Γάλλος φιλόσοφος Αλαίν Φινκιελκρώτ, “είναι ο άλλος, αυτός που φοβάται. Φοβάται να χάσει προνόμια, φοβάται να απωλέσει εξουσία και κεκτημένα, φοβάται την ελευθερία, φοβάται την ανοιχτή θάλασσα, φοβάται το άγνωστο, φοβάται την παγκοσμιοποίηση, τους μετανάστες, την ευελιξία, την δια βίου μάθηση, την αλλαγή…”.

Οι φιλελεύθεροι αντιτίθενται σε αυτή την συνολική φοβική κατάσταση. Είναι αντίθετοι στην ακινησία, στην αμορφωσιά, στον πατερναλισμό και στην περιχαράκωση. Θέλουν την ελευθερία, την δημιουργία, το άνοιγμα στον κόσμο. Εμπιστεύονται τον άνθρωπο και τις δυνάμεις του και τον θεωρούν τον μόνο ικανό να αλλάξει τον κόσμο. Για τους φιλελεύθερους, το πρωτείο του ατόμου, όπως έγραψε ο Μάρκος Δραγούμης στο ογκώδες βιβλίο του «Πορεία προς τον Φιλελευθερισμό», αποτελεί την πεμπτουσία της φιλελεύθερης αντιλήψεως για την ζωή. Μία αντίληψη που αρνείται ότι η προσπάθεια του ιστορικού ανθρώπου για την εδραίωση μιας ενιαίας οντολογίας, απ’ όπου θα απέρρεαν οι απαραίτητοι ορισμοί ιεραρχήσεως των αξιών του κοινωνικού και του ατομικού όντος, πρέπει να καταλήγει απαραιτήτως στην άνευ όρων υποταγή του ατομικού στο κοινωνικό ον. Εξάλλου, η αντίληψη αυτή εμπεριέχεται σε μεγάλο βαθμό και στην αρχαία ελληνική σκέψη, η οποία καταφάσκει εξίσου στο ατομικό και στο κοινωνικό. Είναι με ρητή προτεραιότητα στο ατομικό, δηλαδή την ατομική ύπαρξη ως δυνατότητα δημιουργικής ελευθερίας.

Ο φιλελεύθερος αρνείται το θαύμα της δημιουργίας του νοήματος (δηλ. ο πολιτισμός ως γνώση και τέχνη) να μεταβάλλεται σε δομές, συστήματα, ιστορικά τραίνα, τρακτέρ που οργώνουν συνειδήσεις και στρατιές κομισάριων και παρανοϊκών διαφωτιστών να αποτελούν μια νέα μορφή ιερατείου. Υπό αυτή την έννοια, ο φιλελευθερισμός βρίσκεται σε μόνιμη εγρήγορση και προσπαθεί να δίνει απαντήσεις κάθε φορά που κάποιοι προσπαθούν να φιμώσουν στόματα, να ακυρώσουν σκέψεις.

Με άλλα λόγια, η φιλελεύθερη αντίληψη εμπεριέχει την πρόοδο και προωθεί, σε όλα τα επίπεδα, επιστημονικές, θεσμικές και κοινωνικές αλλαγές, με κύριο σημείο αναφοράς τον άνθρωπο. Αν έτσι ο φιλελευθερισμός αντιστέκεται στον συντηρητισμό, ταυτοχρόνως δεν αποδέχεται σε καμμία περίπτωση την απληστία και τον άκρατο εγωισμό που κυριαρχούν στους φονταμενταλιστές της αγοράς. Αυτούς δηλαδή που με τα έργα και τις δραστηριότητές τους παραμόρφωσαν την φιλελεύθερη οικονομική και κοινωνική αντίληψη, με μοναδικό ανομολόγητο στόχο την αποκλειστική και στενόκαρδη εξυπηρέτηση των συμφερόντων τους.

Έτσι, φιλελεύθεροι πολιτικοί και οικονομολόγοι άσκησαν έντονη κριτική στην νομισματική πολιτική της αμερικανικής Κεντρικής Τράπεζας, αλλά και στην δήθεν “νεοφιλελεύθερη” αμερικανική πολιτική προστασίας της εσωτερικής παραγωγής χάλυβος και γεωργικών επιδοτήσεων. Τάχθηκαν υπέρ της ελεύθερης κυκλοφορίας των παραγόμενων στον Τρίτο Κόσμο προϊόντων και ζήτησαν την ακύρωση χρεών των πτωχότερων χωρών του κόσμου. Οι φιλελεύθεροι του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, για παράδειγμα, ζήτησαν την δημιουργία μιας Παγκόσμιας Κοινωνικής Οργανώσεως που θα επιτηρεί την εφαρμογή ελάχιστων κανόνων στους τομείς της εργασίας, του περιβάλλοντος, της ασφάλειας, της υγείας, με παράλληλες παρεμβάσεις σε περιπτώσεις υπάρξεως μονοπωλίων και ποικίλων άλλων καρτέλ.

Αυτός ο φιλελευθερισμός, με πραγματικά ανθρώπινο πρόσωπο, είναι σήμερα ο μεγάλος εχθρός των απανταχού συντηρητικών δυνάμεων. Γι’ αυτό και κατασυκοφαντείται.

Φωτό: Penguin Dictionary

Με αφορμή έτσι αυτή την αντιφιλελεύθερη στην ουσία υστερία, αποφασίσαμε να ξαναδιαβάσουμε κάποιες από τις απόψεις του Φρήντριχ Αουγκούστους φον Χάγιεκ (1899-1992), ενός από τους μεγαλύτερους φιλοσόφους-οικονομολόγους του 20^ου αιώνα, ο οποίος το 1974 είχε τιμηθεί και με το βραβείο Νομπέλ της Οικονομίας “για τις πρωτοποριακές εργασίες του στην θεωρία των νομισμάτων και των οικονομικών διακυμάνσεων, καθώς και για τις διαπεραστικές αναλύσεις του της αλληλεξάρτησης των οικονομικών, κοινωνικών και θεσμικών φαινομένων”. Την εποχή εκείνη, η επιτροπή του βραβείου Νομπέλ της Οικονομίας χαιρέτισε την βαθειά αναλυτική ικανότητα του Φ.Α. Χάγιεκ, “ο οποίος, με τις εργασίες του απεδείκνυε πως η νομισματική επέκταση, όταν συνοδεύεται από πιστώσεις που ξεπερνούν κατά πολύ την θεληματική αποταμίευση, οδηγεί σε κάκιστη χρησιμοποίηση των πόρων, που με την σειρά της πλήττει σοβαρά την δομή του κεφαλαίου”.

Με άλλα λόγια, ο μεγάλος φιλόσοφος και οικονομολόγος –που είχε διατυπώσει τις πιο πάνω απόψεις στο βιβλίο του The Pure Theory of Capital (1941)– ανέπτυσσε την θεωρία της αυστριακής οικονομικής σχολής σκέψεως, σύμφωνα με την οποίαν η οικονομική κρίση προκαλείται από μία επεκτατική νομισματική πολιτική της κεντρικής τράπεζας, η οποία νοθεύει το σύστημα των σχετικών τιμών στην δομή της παραγωγής. Έτσι, οι πιστωτικές καταχρήσεις αναπτύσσουν καθ’ υπερβολήν τους ορόφους αυτής της δομής που είναι οι περισσότερο απομακρυσμένοι από την τελική κατανάλωση, όπου στην συνέχεια οι αυξήσεις των τιμών αποκαλύπτουν ότι οι επενδύσεις δεν ήσαν αποδοτικές. Υπό παρόμοιες συνθήκες, μία εξισορροπητική πολιτική θα έπρεπε να επιτρέψει στις τιμές να πέσουν σε επίπεδα ισορροπίας, εγκαταλείποντας τις πιστωτικές καταχρήσεις και –σε αντίθεση με τον Κέϋνς– ενθαρρύνοντας την αποταμίευση για να μειωθεί το ταχύτερον η παρέκκλιση μεταξύ της επενδύσεως και της χρηματοδοτήσεώς της, όπως αυτή απεκαλύφθη από την κρίση.

Αυτά έγραφε πριν 70 ακριβώς χρόνια ο Φ.Α.Χάγιεκ και το 2007 οι απόψεις του επιβεβαιώθηκαν μέχρι κεραίας, με τον πλέον δραματικό τρόπο. Διότι, γι αυτά που σήμερα πολλοί οικονομολόγοι κατηγορούν την οικονομία της αγοράς, που ουδέποτε υπήρξε σε γνήσια μορφή στην ανθρώπινη ιστορία, στην ουσία είναι μια βαθειά κρίση του κεϋνσιανού νομισματικού μοντέλου, το οποίο, μέσα από την νομισματική και πιστωτική επέκτασή του, κυρίως στις ΗΠΑ, αποσταθεροποίησε το παγκόσμιο νομισματικό σύστημα. Έτσι, αν ζούσε σήμερα ο φον Χάγιεκ, σίγουρα θα έγραφε ότι ο κρατικός παρεμβατισμός στα νομισματικά και χρηματοοικονομικά συστήματα δημιούργησε σε παγκόσμιο επίπεδο τις ευνοϊκότερες δυνατές συνθήκες για πληθωριστικές ή νομισματικές κρίσεις που κατεγράφησαν ποτέ στην ανθρώπινη οικονομική ιστορία. Διότι, ανεξαρτήτως του νομικού καθεστώτος τους, οι κεντρικές τράπεζες συνιστούν ένα δημοσίου χαρακτήρος  νομισματικό μονοπώλιο, το οποίο συνδέεται άμεσα και στενά με την πολιτική εξουσία.

Στο βιβλίο του Ο Δρόμος προς την Δουλεία (1944) –το μοναδικό που έχει κυκλοφορήσει στην Ελλάδα, το 1983, με πρωτοβουλία του τότε ιδρυτή του Κέντρου Πολιτικής Έρευνας και Επιμόρφωσης Τιμ. Λούη– ο φον Χάγιεκ επισημαίνει τα εξής ενδιαφέροντα στην σχέση πολιτικής εξουσίας και νομισματικής πολιτικής: Εξηγεί ότι στις μεν κεντρικά σχεδιασμένες οικονομίες η πολιτική δικτατορία είναι αναπόφευκτη, διότι το πολιτικο-κομματικό κράτος πρέπει απαραιτήτως να επεμβαίνει σε αυτά που κάνουμε, σε αυτά που μας αρέσουν και σε αυτά που βιώνουμε. Είναι έτσι αυτονόητο ότι ο οικονομικός έλεγχος του κράτους συνεπάγεται και τον πολιτικό έλεγχο της ατομικής ζωής, με αποτέλεσμα η όποια πολιτική αντίθεση να είναι αδιανόητη χωρίς την έγκριση της κρατικής εξουσίας.

Ακόμα, όμως, έγραψε ο Αυστριακός φιλόσοφος-οικονομολόγος, όταν τα κράτος επεμβαίνει μερικώς στην οικονομία, στο όνομα του “δημοσίου συμφέροντος”, γίνεται αναπόφευκτη η διαφθορά αυτών που ασκούν την εξουσία. Διότι, απλώς, οι γραφειοκρατικές εξουσίες δεν προσελκύουν ανθρώπους αγγελικά πλασμένους. Προσελκύουν άτομα που κατά κανόνα θέλουν να εξουσιάζουν τις ζωές των άλλων. Γι αυτό στις επιλογές τους προτεραιότητα έχουν πάντα οι φίλοι τους. Διψούν για εξουσία. Πρόκειται για το φαινόμενο του πελατειακού καπιταλισμού, που δεν πρέπει να τον συγχέουμε με τον πραγματικό καπιταλισμό.

Διαβάζοντας κανείς τον “Δρόμο προς την Δουλεία” ανακαλύπτει πολλές από τις πτυχές της σημερινής ελληνικής οικονομικής κρίσεως, η οποία, σε πολιτικό επίπεδο είναι μια οξύτατη κρίση τουη πολιτικού πελατειακού συστήματος που κυριάρχησε στην χώρα και της παρωδίας κράτους δικαίου που αναπτύχθηκε γύρω από το σύστημα αυτό. Κατά τον Φ.Α. Χάγιεκ, στον πελατειακό καπιταλισμό η τάξη αναδύεται μόνον από πάνω προς τα κάτω και όχι από κάτω προς τα πάνω.  Έτσι, η πολιτική εξουσία έχει τον σχεδόν απόλυτο έλεγχο της διαθέσεως των πόρων, γεγονός που πλήττει άμεσα τις δυνατότητες ελεύθερων ατομικών αποφάσεων. Ακόμα χειρότερα, εμποδίζεται η ελεύθερη επιλογή και η δυνατότητα συνεργασιών εν ελευθερία.

Επειδή στην Ελλάδα οι ανωτέρω –συνοπτικές, κατ’ ανάγκην– απόψεις θεωρούνται “αντιδραστικές”, γεγονός που εξηγεί γιατί ποτέ δεν κυκλοφόρησε στα ελληνικά και κανένα έργο του Αυστριακού φιλοσόφου, είμεθα πολύ περίεργοι να πληροφορηθούμε ποιος είναι ο “προοδευτικός” αντίλογος σε αυτές.