Η πονηρή νοοτροπία

Στα λεξικά της Ελληνικής Γλώσσας ως πονηρή νοοτροπία, ως πονηριά, ορίζεται: «Η ικανότητα κάποιου να επιτυγχάνει τον στόχο του με τεχνάσματα συχνά όχι τίμια, που περιέχουν δόλο, εξαπάτηση, παραπλάνηση» .

Ιδιαίτερο όμως ενδιαφέρον παρουσιάζει ένας άλλος ορισμός, που διάβασα πριν από πολλά χρόνια σε άρθρο ενός Άγγλου δημοσιογράφου, ο οποίος επισκέφτηκε την Ελλάδα και έγραψε ένα ρεπορτάζ με τις εντυπώσεις του για την πονηρή νοοτροπία των Ελλήνων.

Στο ρεπορτάζ αυτό ο φλεγματικός και έξυπνος Άγγλος έγραφε περίπου τα εξής: «Προσπάθησα να καταλάβω τι σημαίνει η λέξη πονηρός και για αυτό κατάφυγα σε λεξικά. Όμως δεν βρήκα ένα ορισμό που να εξηγεί όλα όσα έβλεπα. Τελικά κατάλαβα πως οι Έλληνες λένε πονηρό αυτόν που χρησιμοποιεί τις όποιες δυνάμεις διαθέτει για το ίδιο όφελος. Πονηρός δεν είναι ο έξυπνος, για αυτό οι Έλληνες έχουν και τη λέξη κουτοπόνηρος».

Πράγματι, αν το καλοπροσέξετε, όλες οι αποφάσεις των πονηρών στοχεύουν στη μεγιστοποίηση του ιδίου οφέλους. Το όφελος του κοινωνικού συνόλου, το λογικό, το έντιμο, το δίκαιο, είναι λέξεις που λέγονται ηχηρά από τους πονηρούς, αλλά δεν αποτελούν κριτήριο των αποφάσεων τους. Κριτήριο είναι μόνο το ίδιο όφελος.

Πονηρός για παράδειγμα, είναι αυτός, που κάνοντας διάφορες τυπικά νόμιμες κομπίνες καταφέρνει: Να πληρώνεται από το Δημόσιο χωρίς να εργάζεται, να μη πληρώνει τους φόρους του, να μη πηγαίνει στρατιώτης αν και δεν έχει πραγματικούς λόγους απαλλαγής, να αγωνίζεται για το ίδιον όφελος και να ισχυρίζεται ότι αγωνίζεται για το όφελος του κοινωνικού συνόλου.

Η πονηρή νοοτροπία των Ελλήνων, όπως ορίσθηκε προηγουμένως, παραπέμπει σε καταστάσεις κινδύνου και πανικού, όπου ισχύει η αρχή: «Ο σώζων εαυτόν σωθήτω». Τα βιώματα των νεότερων Ελλήνων από την Τουρκική σκλαβιά και από αυταρχικές κυβερνήσεις –ας μη ξεχνάμε ότι μέχρι τον 18ον αιώνα υπήρχαν μόνο αυταρχικές κυβερνήσεις – εξηγούν την ανάπτυξη αυτής της νοοτροπίας. Όμως αυτή η νοοτροπία υπήρχε και στην αρχαία Ελλάδα, όπως σχετικά αναφέρεται στα ποιήματα του Ομήρου. Ο Οδυσσέας για παράδειγμα, χρησιμοποίησε πονηριά – τον Δούρειο Ίππο – για την άλωση της Τροίας.

Η δημοκρατική νοοτροπία

Με τον όρο «δημοκρατική νοοτροπία» εννοούμε την υψηλή εκτίμηση, αγάπη και σεβασμό για την ατομική εξουσία όλων των ανθρώπων· για την πίστη στην ισοκρατία των πολιτών και την διασφάλιση σε αυτούς ίσων ευκαιριών και ίσων μεριδίων του κοινωνικού οφέλους.

Η σημερινή νοοτροπία διασφάλισης εξουσίας και οφέλους σε ένα μικρό υποσύνολο πολιτών, στους ημετέρους, δεν είναι δημοκρατική νοοτροπία. Είναι μία ολιγαρχική νοοτροπία, που συνιστά τη βαθύτερη αιτία ανάπτυξης και συντήρησης της πονηρής νοοτροπίας.

Είναι ευνόητο ότι η δημοκρατική νοοτροπία μιας κοινωνίας, επιβιώνει τότε και μόνο τότε όταν η πλειονότητα των πολιτών έχει τη λογική βεβαιότητα, ή έστω τη δογματική πίστη, πως οι άνθρωποι δεν πρέπει να ξεχωρίζουν την ιδιωτική από τη δημόσια ζωή τους όπως, σύμφωνα με τα συμπεράσματα έγκυρων ιστορικών ερευνητών , δεν τη ξεχώριζαν οι πολίτες της Αθηναϊκής Δημοκρατίας .

Από τα παραπάνω, γίνεται φανερό ότι πονηρή νοοτροπία και δημοκρατική νοοτροπία δεν είναι δυνατό να συνυπάρχουν, γιατί έχουν εκ διαμέτρου αντίθετους στόχους. Η πρώτη έχει σαν στόχο το ίδιον όφελος και η δεύτερη το όφελος του κοινωνικού συνόλου.

Δημιουργείται έτσι το εύλογο ερώτημα: Πως τα κατάφεραν οι πονηροί Έλληνες να αναπτύξουν το πολίτευμα της Δημοκρατίας; Πώς τα κατάφεραν να κάνουν την Ελλάδα το λίκνο της Δημοκρατίας;

Στο δύσκολο αλλά βασικό αυτό ερώτημα υπάρχει μόνο η ακόλουθη, λογική και εκ πρώτης όψεως παράλογη, απάντηση: Η δημοκρατική νοοτροπία και η πονηρή νοοτροπία, είναι κατά βάθος τα δύο πρόσωπα της ίδιας νοοτροπίας, της ίδιας οντότητας . Ότι μοιάζουν με ένα νόμισμα που στη μία πλευρά του είναι γραμμένη η λέξη δημοκρατία και στη άλλη η λέξη πονηριά.

Εδώ και 5000 χρόνια, από τα ηρωικά χρόνια των ποιημάτων του Ομήρου, οι Έλληνες αγάπησαν την ατομική τους εξουσία και κατ’ επέκταση τη Δημοκρατία, περισσότερο από τους άλλους λαούς . Επειδή όμως πολλές φορές η εξουσία τους αυτή περιορίσθηκε, ή επιχειρήθηκε να περιορισθεί, από μη δημοκρατικά συστήματα, ανέπτυξαν ένα μηχανισμό προστασίας της: Την πονηρή νοοτροπία.

Αυτή η νοοτροπία, που στη αρχή είχε στόχο την προστασία των ταυτισμένων συμφερόντων του ατόμου και του συνόλου, δηλαδή την προστασία της Δημοκρατίας, με τα χρόνια μεταλλάχθηκε και εξελίχθηκε σε βιολογικό χαρακτηριστικό προστασίας μόνο των ατομικών συμφερόντων. Αυτή η μεταλλαγμένη νοοτροπία είναι καταχωρημένη στο DNA των σημερινών Ελλήνων.

Αν αυτή η συναισθηματικής νοημοσύνης ρομαντική θεωρία ισχύει, τότε υπάρχει ελπίδα οι Έλληνες να αναποδογυρίσουν το νόμισμα με τα δύο πρόσωπα. Να ξαναποκτήσουν την κλεμμένη ατομική τους εξουσία, να ακυρώσουν την πονηρή νοοτροπία τους και να αναγεννήσουν την γνήσια δημοκρατική νοοτροπία, που υπήρχε τα παλιά τα χρόνια.

Αν οι Έλληνες δεν καταφέρουν να ακυρώσουν την πονηρή νοοτροπία τους, τότε το μέλλον τους είναι πολύ ζοφερό. Να τι περίπου έλεγε για το θέμα αυτό ο φλεγματικός Άγγλος :

«Οι Έλληνες μοιάζουν σαν να χορεύουν συρτάκι έχοντας ο ένας το χέρι του στην τσέπη του διπλανού του⋅ ενώ χορεύουν, ο ένας κλέβει τον άλλον χωρίς στενοχώριες, τύψεις και αναστολές. Από την πονηριά τους οι Έλληνες αργά ή γρήγορα θα αυτοκαταστραφούν. Για να επιβιώσουν υπάρχει μόνο ένας τρόπος. Να ξεριζώσουν αυτή τη νοοτροπία και να διαγράψουν από τα λεξικά τους τη λέξη πονηρός».

Συμπέρασμα

Οι Έλληνες είναι οι άνθρωποι, στο DNA των οποίων έχει καταχωρηθεί η βιολογική ιδιότητα με τα δύο πρόσωπα. Το της πονηρής και δημοκρατικής νοοτροπίας. Σήμερα η δημοκρατική νοοτροπία είναι κρυμμένη κάτω από την ιδιαίτερα επικίνδυνη νοοτροπία του πονηρού.

Παρά ταύτα δεν θα ήταν ασύμβατο με την ιστορία των Ελλήνων, να κάνουν για μια ακόμη φορά ένα θαύμα: Να ξαναζωντανέψουν τις αρχές της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, προσαρμοσμένες προφανώς στα κοινωνικά, πολιτικά, οικονομικά και τεχνολογικά δεδομένα του 21ου αιώνα. Να πραγματοποιήσουν, την Αναγέννηση της Δημοκρατίας.

Η ψηφιακή τεχνολογία της πληροφορικής και των τηλεπικοινωνιών, του Internet, είναι ένα σημαντικό εργαλείο και μια μεγάλη ευκαιρία για μια τέτοια αναγέννηση⋅ είναι μια μεγάλη ευκαιρία για την ίδρυση και λειτουργία μιας καινούργιας Ψηφιακής Πνύκας, στην οποία θα μετασχηματισθεί η πονηρή νοοτροπία σε δημοκρατική νοοτροπία· σε νοοτροπία ταύτισης του ατομικού και του κοινωνικού οφέλους. Μακάρι να ισχύσει και στην παρούσα περίπτωση αυτό που γράφει ο μεγάλος Νίκος Καζαντζάκης στο βιβλίο του «Αναφορά στον Γκρέκο»: «Ποιο αληθινό και από την αλήθεια είναι τα παραμύθια»…

Κι αν φαντάζομαι λάθος, και δεν θέλουμε όλοι να το πράξουμε, θα αναγκαστούμε να το κάνουμε. Θα είναι ο δρόμος της Ευρώπης, η πορεία προς την αξιοπρέπεια. Και κάτι άλλο: η απόφαση αυτή θα είναι απόφαση που πρέπει να πάρουμε τώρα, καταμεσής της κρίσης, την οποία καλούμαστε να μετατρέψουμε σε πορεία ωρίμανσης της πολιτικής ζωής, της οικονομίας, των ευρύτερων κοινωνικών δομών, των ατομικών συναλλαγών, της συμπεριφοράς μας.

Το τέλος εποχής είναι ορατό σε όλους, παρόλο που συγκεκριμένες ομάδες (κυρίως κομματικού) πληθυσμού, για δικούς τους λόγους, αντιστέκονται. Προασπίζονται το “δικαίωμά” τους στην αναξιοπρέπεια, την παρανομία, την απόλαυση της ύπαρξής τους εις βάρος των συνανθρώπων τους.

Αυτά τελείωσαν, όχι γιατί αποφασίσαμε να αλλάξουμε. Τελείωσαν γιατί το προηγούμενο μοντέλο μάς οδήγησε στο χείλος της καταστροφής. Εκεί μας βρήκαν οι αγορές και ποντάρισαν στην πτώση μας.

Είναι τέλος εποχής για πολλές από τις παραμέτρους του χθές…

- Τον παλαιοκομματισμό και τις πελατειακές προτεραιότητες – όχι γιατί το πολιτικό σύστημα θα πάρει σημαντικές πρωτοβουλίες, αλλά διότι, εντέλει, θα αναγκαστεί να ακολουθήσει τους πολίτες, που πλέον, έχουν αντιληφθεί ότι το κόμμα – εργοδότης έχει τελειώσει.

- Το βουλευτιλίκι ως σημαία ευκαιρίας αποτυχημένων επαγγελματιών ή ανεπάγγελτων γόνων, που θεωρούν την έδρα και τους ψηφοφόρους κληρονομικό δικαίωμα. Το ποσοστό που συνθέτουν οι ψηφοφόροι – πυρήνας είναι πλέον μικρό για να “σηκώσει” φυντάνια, που μόνο τους προσόν θα είναι ή “σύσταση” του γονέα (νυν ή πρώην) βουλευτή.

- Το μαύρο χρήμα που συνδέθηκε με την πολιτική και έρεε, χρηματοδοτώντας “πολιτικά γραμμάτια εισπρακτέα”, για τον απλούστατο λόγο ότι, πλέον, δεν περισσεύει, αλλά το σημαντικότερο, δεν διακρίνονται και οι προϋποθέσεις να ξαναπαραχθεί στο εγγύς μέλλον.

- Για την ασάφεια των οικονομικών συναλλαγών, το χαρτομάνι και τις καθυστερήσεις που προκαλούσε η συσσώρευση χάρτινων φακέλων, αλλά και το μπαξίσι, που τοποθετούσε κάποιον φάκελο, πάνω από τους υπόλοιπους…

- Για την κρατικοδίαιτη επιχειρηματικότητα, που στηρίζει την ανάπτυξή της στη γνωριμία της με το Κράτος.

Είναι τέλος εποχής…

- Για την ανεξέλεγκτη βία και την ανέξοδη παρότρυνση πολιτικών στελεχών σε μηδενιστικές συμπεριφορές.

- Για τον λάθος επαγγελματισμό στην πολιτική και τον πολιτικό λόγο.

- Για τα ελληνικού τύπου Media και τις τακτικές μικροσυμφερόντων.

- Για τις πολιτικές πωλήσεις ελπίδας, σε ανυποψίαστους ψηφοφόρους. Το είδος αυτό δεν υπάρχει πια.

- Για τα χιλιάδες άδεια γραφεία του δημοσίου, όπου το μόνο σημάδι ανθρώπινης παρουσίας ήταν το κυκλικό σημάδι του φραπέ… το υπόλοιπο είναι πάντα άδειο… ως σημάδι της… απόλυτης διεκπαιρέωσης.

- Για τις ουρές, τους μεσάζοντες, τους “ειδικούς επί του φακέλου”, οι οποίοι θα καταργηθούν από τη ψηφιοποίηση και το διαδίκτυο.

- Για τους ταξιτζήδες που κάποτε “επέλεγαν” την κούρσα, με τσαμπουκά και ανωτερότητα.

- Για τους οδηγούς λεωφορείων και – δυστυχώς – τού Μετρό, οι οποίοι χειρίζονται βαρειά οχήματα, με το κινητό κολλημένο στο αυτί. Οι πρώτοι δε, καπνίζοντας…

- Για τους λογής “καταφερτζήδες”, που διακρίνονταν στη “διαχείριση” του συστήματος, του Κράτους, των υπηρεσιών.

Κλπ., κλπ.

Με λίγα λόγια, είναι τέλος εποχής για την παλιά μας νοοτροπία, που μάς οδήγησε στη σημερινή κατάσταση, στο σημερινό αδιέξοδο. Είναι τέλος εποχής για τα “περίπου”, τα “θα δούμε”, τα “δε βαριέσαι”…

Και βέβαια, το τέλος αυτό, είναι η αρχή της πραγματικής ευρωπαϊκής πορείας της χώρας. Αν το θελήσουμε…

Ως γνωστόν, ο περιφερειάρχης Κεντρικής Μακεδονίας Π. Ψωμιάδης καταδικάστηκε σε δωδεκάμηνη φυλάκιση με αναστολή για παράβαση καθήκοντος. Για την απόφαση που έλαβε ως νομάρχης, το 2005, να μειώσει στις 5.000 ευρώ πρόστιμα αξίας 89.000 ευρώ, τα οποία είχαν επιβληθεί σε πρατηριούχο για συστηματική νόθευση καυσίμων, κρίθηκε ένοχος σε δύο δικαστικούς βαθμούς. Πώς σχολίασε την καταδίκη του ο κ. Ψωμιάδης δεν παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, ή τουλάχιστον όχι μεγαλύτερο ενδιαφέρον απ’ ό,τι οι απόψεις του κ. Αυτιά για την ποιότητα των ΜΜΕ, του κ. Τσοχατζόπουλου για την «αξιοπιστία του πολιτικού κόσμου», και του κ. Αλογοσκούφη για την οικονομία. Το ενδιαφέρον είναι αλλού.

Πού; Στις πολιτικές αντιδράσεις. Ο κ. Καρατζαφέρης και ο κ. Καμμένος χαρακτήρισαν τη δικαστική απόφαση “πραξικοπηματική” και μίλησαν για “πολιτική δίωξη”. Ο κ. Αδ. Γεωργιάδης υποστήριξε ότι υπερτερεί η βούληση του εκλογικού σώματος, όχι η κρίση των δικαστών. Κατ’ αναλογία, αν ο δημοφιλής Αλ Καπόνε εκλεγόταν δήμαρχος Σικάγου, η λαϊκή ετυμηγορία θα υπερίσχυε της εφαρμογής του νόμου. Θυμίζω ότι ο κ. Γεωργιάδης έχει πτυχίο Νομικής! Η κυρία Μπακογιάννη σιώπησε. Η όψιμη αντιπαλότητά της με το “πολιτικό σύστημα” μάλλον την έχει εξαντλήσει…

Αυτό είναι όλο; Μακάρι να ήταν! Ο εκπρόσωπος της Ν.Δ. κ. Μιχελάκης εξέφρασε τον “σεβασμό” του στην απόφαση του Δικαστηρίου (πόσο συγκινητικό…) και παρατήρησε οξυδερκώς ότι ο κ. Ψωμιάδης “δεν κινήθηκε με ταπεινά κριτήρια” και δεν θα πρέπει να τεθεί σε αργία, καθώς η ποινή στηρίζεται στον νόμο του “Καλλικράτη”, που ισχύει “μετά τα όσα φέρεται να έχει κάνει ο κ. Ψωμιάδης”.

Ο εκπρόσωπος της Ν.Δ. περιέπεσε σε σύγχυση ρόλων: από κομματικός εκπρόσωπος αυτοδιορίστηκε άτυπος δικαστής, αναζητώντας ελαφρυντικά στον περιφερειάρχη! Ο κ. Ψωμιάδης κινήθηκε φιλάνθρωπα, υπονοεί ο κ. Μιχελάκης. Μπορεί, αλλά η αντίληψή του περί φιλανθρωπίας είναι τόσο ιδιόρρυθμη που καταντά ακατανόητη. Ο πρατηριούχος, μακαρίτης πλέον, ήταν στέλεχος της Ν.Δ., υποστηρικτής του κ. Ψωμιάδη, και κατ’ εξακολούθηση νοθευτής καυσίμων, στον οποίο είχε επιβληθεί σωρεία προστίμων. Είναι γνωστό, βεβαίως, ότι ο κ. Ψωμιάδης δεν απαρνείται τους δικούς του ανθρώπους. Εξέφρασε εμπράκτως το ενδιαφέρον του για τον απατεώνα πρατηριούχο, όπως το 2006 υπερασπίστηκε τον προφυλακισθέντα (και μετέπειτα καταδικασθέντα) «φίλο» και στενό συνεργάτη του Π. Αναγνωστόπουλου, κατηγορούμενο στην υπόθεση εκβίασης της ΜΕΒΓΑΛ. Για τους “ημέτερους”, ο κ. Ψωμιάδης κάνει τα πάντα!

Θαυμάστε τη Βουλγαράκειο συλλογιστική της δήθεν “νέας” Ν.Δ.: ακόμη κι αν υποθέσουμε ότι, για νομοτυπικούς λόγους, ο κ. Ψωμιάδης δεν μπορεί να εκπέσει του αξιώματός του, το ηθικό κύρος του έχει καταρρακωθεί με τη δικαστική καταδίκη του. Μήπως άραγε η Ν.Δ. διέγραψε τον κ. Ψωμιάδη ή του υπέδειξε, έστω, να παραιτηθεί; Οχι περισσότερο απ’ ό,τι το έπραξε στην περίπτωση του κ. Κεφαλογιάννη (καταδικασθέντος για ψευδορκία και υπόθαλψη εγκληματία το 2008) ή του κ. Μαγγίνα (στον οποίο επεβλήθησαν πρόστιμα εκατοντάδων χιλιάδων ευρώ για πολεοδομικές παρανομίες το 2007).

Το ρητορικό κερασάκι στην τούρτα ήρθε από τον κ. Σαμαρά. Σε συνάντησή του με τον κ. Ψωμιάδη, μίλησε για τον “περιφερειάρχη μας”, τονίζοντας “την αγάπη που έχει όλη η Ν.Δ. γι’ αυτόν”! Να το πάλι το “κολλητιλίκι”! Η πολιτική γλώσσα υποκαθίσταται από την ψευδο-συναισθηματική. Τα δημόσια πρόσωπα δεν κρίνονται με βάση τα απρόσωπα κριτήρια του δημόσιου βίου, αλλά με αυτά του ιδιωτικού – πόσο τα “αγαπάμε”! Η γλώσσα της παρέας και της οικογένειας μεταφέρεται φενακιστικά στον δημόσιο βίο. Απορείτε που κυριαρχούν η οικογενειοκρατία και η παρεοκρατία στη χώρα;

Για να ’χετε ένα μέτρο σύγκρισης: σχολιάζοντας την πρόσφατη καταδίκη σε επταετή φυλάκιση του πρώην προέδρου του Ισραήλ Μοσέ Κατσάβ, ο νυν πρόεδρος Σιμόν Πέρες δήλωσε: “είμαστε όλοι ίσοι ενώπιον του νόμου”. Οταν ο πρώην υπουργός των Βρετανών Εργατικών Φιλ Γούλας καταδικάστηκε πέρυσι για ψευδολογία σε βάρος πολιτικού αντιπάλου του, εξέπεσε από το βουλευτικό αξίωμα. Η αντιπρόεδρος του Εργατικού Κόμματος Χάριετ Χάρμαν δήλωσε ότι όχι μόνο δεν θα υποστήριζε τυχόν έφεση του καταδικασθέντος, αλλά ότι “δεν αποτελεί μέρος της πολιτικής του Εργατικού Κόμματος να κερδίζει εκλογές με ψευδολογίες”. Ο κ. Γούλας διεγράφη από το κόμμα του. Η δικαστική απόφαση έγινε αυτονόητα σεβαστή· είχε συνέπειες.

Το πρόβλημά μας μόνο επιφανειακά είναι οι Ψωμιάδηδες – τέτοιοι άνθρωποι υπάρχουν σε όλες τις χώρες. Το πραγματικό μας πρόβλημα είναι οι Μιχελάκηδες – αυτοί που επισήμως εκφράζουν το ήθος του φορέα που εκπροσωπούν· που αντιμετωπίζουν με χυδαία ιδιοτέλεια τον νόμο και απαλλάσσουν επιλεκτικά τα δημόσια πρόσωπα από τις ευθύνες τους· αυτοί που δεν σέβονται τους θεσμούς, δεν στιγματίζουν παρανομίες, δεν απαξιώνουν ιδιοτελείς συμπεριφορές. Η στάση αυτή αποτυπώνει τη βαθιά ανορθολογική πολιτική κουλτούρα μας. Το φαινόμενο δεν έχει πολιτικό πρόσημο, είναι διακομματικό: νόμος είναι ό,τι ορίζει η ξεδιάντροπη κομματοκρατία. Δεν θα κουραστώ να το γράφω: το ελλαδικό πρόβλημα είναι ένα μετα-πρόβλημα, που μας διαφοροποιεί καθοριστικά από την ανεπτυγμένη Ευρώπη – ο τρόπος που αντιμετωπίζουμε τα προβλήματά μας συνιστά το πραγματικό μας πρόβλημα. Η πολιτική χειραγώγηση της δημόσιας σφαίρας, η απαξίωση των θεσμών από την αδίστακτη κομματοκρατία, η αναγωγή του κομματικού συμφέροντος σε υπέρτατη αξία, αυτές είναι οι καταστατικές αξίες του πολιτικού μας συστήματος. Αυτό το είδος προβλήματος δεν λύνεται με Μνημόνια – δυστυχώς…

Δημοσιεύθηκε στην “Καθημερινή” στις 23.4.2011.