Πολλοί θα μιλούν για τη “σοφία του εκλογικού αποτελέσματος” και για την “οργή που εξέφρασε ο κόσμος”, χωρίς να κατανοούν το οξύμωρο της “οργισμένης σοφίας”. Οι δημοσιογράφοι-παρουσιαστές των talk-show, μόνιμοι κήνσορες των πάντων και θεράποντες ουδενός, θα ψέγουν τους πολιτικούς των δύο μεγάλων κομμάτων ότι δεν κατάλαβαν νωρίς τις διαθέσεις του κόσμου. Στα αριστερά θα πανηγυρίζουν το προοίμιο της επανάστασης, ενώ θα διατυπώνουν και μια ευχή για “πλατιά σύμπραξη των αντικαπιταλιστικών δυνάμεων ώστε να καρποφορήσει η μεγάλη νίκη του λαού, στις 6 Μαΐου”.

Ο κόσμος δεν θα αλλάξει με κρότο, ούτε καν με λυγμό, που προέβλεψε ο ποιητής. Θα αλλάζει με ψιθύρους, δημοσιεύματα και δηλώσεις. Θα είναι οι Financial Times με τίτλο “Greeks reject EU rescue package”, και κάποιοι άλλοι που θα το πουν πιο αριστερά “Greeks vote against austerity measures”. Αλλά οι καλοθελητές στην Ευρωπαϊκή Ένωση (που δυστυχώς πληθαίνουν) θα το πουν ωμά, ότι “η Ελλάδα έχει αποφασίσει να τραβήξει τον δρόμο της εκτός ευρωζώνης”. Οι επίσημες δηλώσεις θα είναι πιο συγκαταβατικές: “σεβόμαστε το αποτέλεσμα των εκλογών, αλλά η Ελλάδα ανεξαρτήτως της κυβέρνησης που θα προκύψει θα πρέπει να σεβαστεί τα συμπεφωνηθέντα του δεύτερου μνημονίου”.

Κανείς όμως δεν θα το εννοεί. Όλοι πλέον ξέρουν ότι μέτρα που δεν μπόρεσε να πάρει μια μονοκομματική κυβέρνηση (του Γιώργου Παπανδρέου) ή μια δικομματική (του Λουκά Παπαδήμου) είναι αδύνατον να ψηφιστούν από μια Βουλή με κάθε απόχρωσης καρύδι. Στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες θα απλώνονται τα χαρτιά του Σχεδίου Β. Οι παλιές συζητήσεις θα φουντώσουν πίσω από τις κλειστές πόρτες. Οι ευρωπαίοι πολιτικοί ή τεχνοκράτες, που ποτέ δεν είδαν με καλό μάτι την παραμονή της Ελλάδας στο ευρώ, θα έχουν ένα επιπλέον επιχείρημα: τη θέληση του ελληνικού λαού.

Εκείνοι που βλέπουν το ευρώ ως ένα δαπανηρό αλλά αναγκαίο όχημα της πολιτικής ενοποίησης της Ευρώπης, θα έχουν σαφώς πιο αδύναμα επιχειρήματα και θα προβάλουν φόβους κατάρρευσης ολόκληρου του εγχειρήματος. Οι άλλοι όμως θα τους απαντούν ότι το κόστος παραμονής της Ελλάδος στην ευρωζώνη έχει γίνει –πριν από πολύ καιρό, μάλιστα– μεγαλύτερο από το κόστος εξόδου, ενώ κάποιοι τρίτοι θα φέρουν το επιχείρημα ότι η Ισπανία ήδη δανείζεται με 5,75% για να δανείζει την Ελλάδα με 3,5-4,5%.

Η εξελισσόμενη κρίση στην ευρωζώνη δεν θα αποτελεί επιχείρημα υπέρ ημών (“βλέπετε; τα παθαίνουν κι άλλοι”) αλλά θα κάνει πιο επιτακτική μια πρόχειρη λύση για την Ελλάδα, για να ασχοληθούν με τα σοβαρότερα προβλήματα τους. Κάποιοι θα αναφέρουν τον “ηθικό κίνδυνο”: αν η Ελλάδα αποτύχει ατιμώρητα, έρχεται η Ισπανία και η Ιταλία, που ήδη δηλώνουν ότι δεν μπορούν να επιτύχουν τους στόχους τους οποίους είχαν θέσει. Και η αποτυχία της Ισπανίας και της Ιταλίας σημαίνει πολλά λεφτά, που κανείς γερμανός ή ολλανδός φορολογούμενος δεν μπορεί –και φυσικά δεν θέλει– να δώσει.

Στον Guardian και στον Monde θα γράφονται πύρινα άρθρα για τις βλαβερές συνέπειες της λιτότητας που οδηγεί τους ψηφοφόρους να ψηφίζουν ναζιστές και λαϊκιστές, αλλά αυτοί που μετράνε τα λεφτά στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες θα σηκώσουν αδιάφορα τους ώμους. Το ‘χουν εξάλλου ξαναζήσει με τον Βίκτορα Ορμπάν στην Ουγγαρία. Ο λαϊκιστής δεξιός πρωθυπουργός εκλέχτηκε με το σύνθημα της αποδέσμευσης από το ΔΝΤ. Όταν κατήγγειλε τη συμφωνία χειροκροτήθηκε από όλους τους εγχώριους «αντιστασιακούς». Εν τω μεταξύ, όμως, ο Ορμπάν άλλαξε το σύνταγμα προς το αντιδημοκρατικότερο και τον περασμένο Δεκέμβριο, δύο χρόνια μετά το νταηλίκι, επέστρεψε στην “κηδεμονία” του ΔΝΤ, με την οικονομία σε χειρότερη κατάσταση απ’ ό,τι την ανέλαβε. Σίγουρα κάποιοι απ’ όσους διαμορφώνουν τις αποφάσεις στην Ευρώπη θα αντιτείνουν χαιρέκακα: “αν η Ελλάδα ακολουθήσει τα χνάρια της Ουγγαρίας, θα την καταδικάσει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, όπως έκανε με τον Βίκτορα Ορμπάν. Τώρα, όμως, έχουμε σοβαρότερα πράγματα να ανησυχούμε. Δείτε τα spreads της Γαλλίας που ανεβαίνουν…”.

Κι ενώ στα πρωινάδικα θα ανατέμνουν τις αιχμές του “x” αποτυχόντος πολιτευτή κατά της ηγεσίας του κόμματός του, η συζήτηση εκτός Ελλάδος θα φουντώνει από τις δηλώσεις εγχώριων και εξωχώριων λαϊκιστών. Ακροαριστεροί ο πρώτοι, θα ισχυρίζονται “δεν χρωστάμε δεν πληρώνουμε”, ακροδεξιοί οι δεύτεροι θα τείνουν τον δείκτη του χεριού τους στον κρόταφό τους: “τι σας λέγαμε εμείς; αυτοί θέλουν να φάνε τα λεφτά των φορολογουμένων μας”.

Βέβαια, σε ένα χαοτικό σκηνικό όπως είναι η πολιτική και η οικονομία, πολλά άλλα θα συμβούν. Δεν ξέρουμε, π.χ., πώς θα επηρεάσει η διαφαινόμενη νίκη Ολάντ στις γαλλικές εκλογές. Όχι μόνο εμάς, αλλά ολόκληρη την Ευρώπη. Μπορεί να ενισχύσει τα πολιτικά επιχειρήματα των νεοκεϋνσιανών, αλλά μπορεί και να βάλει σε μεγάλη δοκιμασία τον γαλλογερμανικό άξονα. Σίγουρα θα αυξήσει το κόστος χρήματος που δανείζεται η ευρωζώνη. Προεκλογικά, οι οίκοι αξιολόγησης είχαν προειδοποιήσει τη Γαλλία ότι στην περίπτωση εκλογής του Φρανσουά Ολάντ στην προεδρία θα υποβαθμίσουν τη γαλλική οικονομία, εξ αιτίας των δηλώσεων του σοσιαλιστή υποψηφίου για μη αποδοχή του νέου δημοσιονομικού συμφώνου. Κάποιοι από το μαύρο μπλοκ της θυγατέρας του Λεπέν θα αρχίσουν τους λογαριασμούς· με πόσο δανείζεται η Γαλλία και πόσο δανείζει τους αδύναμους κρίκους της ευρωζώνης.

Τον Μάρτιο του 2010, κουβέντιαζα με έναν στοχαστικό γέροντα, πρώην στέλεχος μεγάλης ΔΕΚΟ. Ήταν οι πρώτες μέρες της άνοιξης και οι τελευταίες της αμέριμνης αλλά πλασματικής ευημερίας. Γύρω μας, αγόρια και κοριτσόπουλα έπιναν τον (πανάκριβο) φρέντο τους, έπαιζαν με τα εισαγόμενα κινητά τους και τιτίβιζαν για τα θέματα της νιότης τους. “Ξέρεις ποιο είναι το χειρότερο;”, μου είπε. “Αυτά τα παιδιά όχι μόνο θα πληρώσουν χωρίς να φταίνε, αλλά κυρίως δεν μπορούν να φανταστούν τι τα περιμένει”.

Δεν έδωσα σημασία, διότι δεν είχα καταλάβει ότι στην πολιτική και στην οικονομία τα πράγματα δεν γίνονται μονομιάς, όπως διαβάζουμε στα βιβλία ιστορίας. Στη ζωή και στην πολιτική, το ένα μικρό πράγμα φέρνει τ’ άλλο και οι μεγάλες καμπές στην ιστορία μόνο εκ των υστέρων διακρίνονται.

Αυτή είναι και η τελευταία μου ελπίδα, ότι δηλαδή το παραπάνω -πρόδρομο- σενάριο θα αποδειχθεί στο μέλλον μια απλή απόπειρα σκοτεινής κι άχρηστης περιγραφής μιας λογοτεχνικής δυστοπίας.

Δημοσιεύτηκε στο Books’ Journal τεύχος Μαϊου.

“Τα μέσα ενημέρωσης αποτελούν ασφαλώς ισχυρή εξουσία (τη λεγόμενη τέταρτη) σε κάθε χώρα και η συμπεριφορά τους ενσταλάζει στο κοινό τους κοινωνικές αξίες, νοοτροπίες και συμπεριφορές που διαμορφώνουν καταλυτικά την κοινωνική και πολιτική ζωή. Παντού στον κόσμο, τα Μέσα έχουν σχεδόν αναπόφευκτες αδυναμίες. Η συνεισφορά τους όμως στην σημερινή ελληνική καταστροφή ξεπερνά τα συνήθη μέτρα και τις ευθύνες που θα τους καταλογίζονταν σε οποιαδήποτε άλλη δημοκρατική χώρα.

“Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα με την σειρά. Ποιες είναι οι κύριες ελληνικές ιδιαιτερότητες του χώρου των ΜΜΕ; Η πιο σημαντική ίσως είναι η εξόχως προνομιακή θέση και μεταχείριση που είχαν επί δεκαετίες από το ελληνικό πολιτικό σύστημα. Φθηνό χαρτί, υποχρεωτικές δημοσιεύσεις ισολογισμών, επιδότηση των ασφαλιστικών εισφορών των εργαζομένων τους εις βάρος τρίτων, δάνεια χωρίς τήρηση των τραπεζικών κριτηρίων, νόμιμη δυνατότητα “μαύρων” αφορολόγητων δαπανών, κ.α. Επιπλέον, ιδιαίτερη μεταχείριση προνομιούχων εργαζομένων σε αυτά, με ηγεμονικούς μισθούς και μεγάλη πολιτική επιρροή, κατά κανόνα “αγωνιστών” και “αντιιμπεριαλιστών” με πολλαπλές θέσεις σε δημόσιο και ιδιωτικό τομέα, δημιουργία πλήθους αργομισθιών στα κρατικά και κρατικοδίαιτα ΜΜΕ (κρατική τηλεόραση και ραδιόφωνα, δημοτικά ραδιόφωνα, κομματικά ραδιόφωνα που χρηματοδοτούνταν μέσω των τεράστιων κομματικών επιχορηγήσεων και των θαλασσοδανείων των κομμάτων, κλπ.), έως δε και την διάθεση δωρεάν αστυνομικής προστασίας. Και φυσικά στον χώρο δεσπόζει το μέγα και διαρκές σκάνδαλο που ονομάζεται Κρατική Ραδιοτηλεόραση.

“Όλα αυτά όμως δεν έφταναν. Διότι η ανθρώπινη φύση έχει ισχυρή και τη βουλιμική πλευρά της. Στο τρίγωνο επιχειρηματίες-κομματικό κράτος-ΜΜΕ (αφεντικά και επιφανή “στελέχη”) κυκλοφόρησε και πολύ σκοτεινό και μαύρο χρήμα, που αφορούσε είτε την προώθηση πολιτικών προσώπων, είτε (κυρίως) τη δημοσιοποίηση ή αποσιώπηση υποθέσεων διαφθοράς (ανάλογα με τα συμφέροντα του κινούντος τα νήματα) –με το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος του μαύρου αυτού χρήματος να καταλήγει, βεβαίως, ως αμοιβή για την αποσιώπηση μάλλον παρά για τη δημοσιοποίηση. Δεν είναι τυχαίο ότι η συγκάλυψη όλων των μεγάλων υποθέσεων διαφθοράς που ήρθαν στο φως της δημοσιότητας έγινε και με την ανοχή των ισχυρών ΜΜΕ, οι σχέσεις των οποίων με τα κυκλώματα αυτά ουδέποτε έχουν διερευνηθεί σε βάθος από κανέναν.

“Τέλος, για λόγους πληρότητας δεν θα πρέπει βέβαια να ξεχνούμε μια παλαιότερη πηγή χρηματισμού: την “ένδοξη” εποχή του Χρηματιστηρίου, όταν δημοσιογραφικώς προωθούνταν επιχειρηματικές φενάκες (τα περιβόητα “σαπάκια”) για να αποσπαστούν χρήματα των –εξίσου βουλιμικών– “παικτών” που αναζητούσαν εύκολους τρόπους ακαριαίου και χωρίς κόπο πλουτισμού. Υπήρξε μάλιστα ολόκληρη “σχολή” εντύπων που προπαγάνδιζαν την κοινωνία της υπερκατανάλωσης και της πολυτελούς διαβίωσης, απευθυνόμενα κυρίως σε κομματικούς αξιωματούχους, σε λογής τυχοδιώκτες και σε πρόσκαιρα νεόπλουτους του Χρηματιστηρίου.

“Μια τρίτη ενδιαφέρουσα πλευρά των ελληνικών ΜΜΕ είναι ότι το χρήμα το οποίο έβγαινε από όλες αυτές τις δραστηριότητες δεν κρυβόταν, όπως ο βήχας και ο έρωτας. Οι μεγαλοπαράγοντες του χώρου, με τα θηριώδη “άσπρα” (της τάξεως των πολλών δεκάδων, σε ορισμένες περιπτώσεις και εκατοντάδων χιλιάδων ευρώ τον μήνα) και τα κολλαριστά “μαύρα” χρήματα, δεν έκαναν μόνον κάθε είδους μπίζνα ζούσαν επιπροσθέτως και βίο προκλητικά πολυτελή. Σπίτια φαντασμαγορικά, πολυτελή αυτοκίνητα, διακοπές στα ακριβότερα μέρη του κόσμου, ζωή χαρισάμενη, την ώρα που προπαγάνδιζαν είτε την ηθική αξία της ισότητας και του σοσιαλισμού (οι περισσότεροι), είτε τις παραδοσιακές εθνικές αξίες της πτωχής πλην τιμίας Ελλάδος (η άλλη πλευρά).

“Με τα δεδομένα αυτά δεν είναι περίεργο ότι, στη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών, η ποιότητα της δημοσιογραφίας στην χώρα μας απαξιώθηκε και υποβαθμίστηκε σε εξοργιστικό βαθμό. Ανεπίτρεπτη προχειρότητα, ακόμη και ρεπορτάζ ανύπαρκτων γεγονότων σε μεγάλες και “έγκυρες” εφημερίδες, έμειναν χωρίς καμμία κύρωση. Ταυτόχρονα, στον δημοσιογραφικό λόγο (ιδίως τον ραδιοτηλεοπτικό), παρεισέφρησε μία βάναυση και ξύλινη γλώσσα που είχε ως βασικά χαρακτηριστικά τον χονδροειδή λαϊκισμό, τον εύκολο εντυπωσιασμό, την αναζήτηση και έξαψη των κατωτέρων ενστίκτων του κοινού, παράλληλα με την ανάδειξη των “προσωπικοτήτων” που θα ανταποκρίνονταν στις προδιαγραφές αυτές. Δεν είναι τυχαίο ότι χρεοκοπήσαμε δαπανώντας και σπαταλώντας αμύθητα ποσά, την ίδια ώρα που σε όλα τα κανάλια οι προϋπολογισμοί και απολογισμοί της καταστροφικής σπατάλης εμφανίζονταν δήθεν ως προϋπολογισμοί και απολογισμοί “λιτότητας”.

“Πού βρισκόμαστε σήμερα; Καθώς το ελληνικό δράμα πλησιάζει στην κορύφωσή του και η ασωτία και ο μεγαλεπήβολος επιχειρηματικός παραγοντισμός έχουν εξανεμίσει τα νόμιμα και άνομα κέρδη δεκαετιών, το σύστημα που κυριάρχησε όλα αυτά τα χρόνια καταρρέει. Με τα περισσότερα θύματα βέβαια να προέρχονται από την μεγάλη μάζα όσων δεν είχαν μερίδιο συμμετοχής στο “πάρτι”, όπως συμβαίνει άλλωστε και στην ευρύτατη κοινωνία, στην οποία απευθύνεται ο σπίλος “μαζί τα φάγαμε”. Τα απομεινάρια του συστήματος προσπαθούν με νύχια και με δόντια να επιβιώσουν χρησιμοποιώντας όλες τις παλιές μεθόδους που καλά γνωρίζουν και προωθώντας έναν δημόσιο λόγο που ενθαρρύνει τον πιο ακραίο λαϊκισμό. Αυτό δε με την ελπίδα να συμπορευθούν με το λαϊκό αίσθημα και να προωθήσουν στην εξουσία πιόνια που θα τους επιτρέψουν να επιβιώσουν οι ίδιοι (την ώρα που η χώρα καταστρέφεται), πραγματοποιώντας την τελευταία λεηλασία τους κατά της Ελλάδας.

“Η ζωή όμως πορεύεται με τη δική της νομοτέλεια. Τα σχέδιά τους αποδεικνύονται και ατελή και ατελέσφορα. Είναι οι προσπάθειές τους, των συφοριασμένων, σαν των Τρώων: καταδικασμένες. Η κρίση κινείται με ρυθμούς μανιώδεις και ανεξέλεγκτους, σε δρόμους απρόβλεπτους κα ανεξερεύνητους, απαξιώντας και καταβροχθίζοντας τους γεννήτορές της, εκτός από τον χώρο του πολιτικού συστήματος εξουσίας, και εκείνους στον χώρο των ΜΜΕ”.

Το ερώτημα, όμως, που τίθεται είναι μήπως οι πρωτεργάτες της κατάρρευσης, πριν καταποντισθούν οι ίδιοι, προλάβουν να γκρεμίσουν ό,τι απομένει και από τα ερείπια…

Αυτοί -μεγαλοαεριτζήδες κατά κανόνα- που έκαναν λεφτά απομυζώντας το δημόσιο ταμείο και εκβιάζοντας το πολιτικό σύστημα είναι ο σκληρός πυρήνας μιας ιδιότυπης “συμμαχίας της δραχμής”. Εχουν Μέσα Ενημέρωσης ή πρόσβαση σ’ αυτά. Δεν είναι μόνοι. Μιλώντας την περασμένη Δευτέρα στην εκπομπή “Νέοι Φάκελοι”, ο πρώην υπουργός Οικονομικών της Αργεντινής αποκάλυψε πως στη χώρα του ομάδες επιχειρηματιών με μεγάλα χρέη στις τράπεζες ωφελήθηκαν -σε βάρος των απλών καταθετών- από την υποτίμηση του νομίσματος. Ετσι, με την επιστροφή στη δραχμή και τις συνακόλουθες υποτιμήσεις χρέη εκατομμυρίων που έκαναν διάφοροι μεγαλοεπιχειρηματίες σε ευρώ θα κληθούν να τα πληρώσουν σε υποτιμημένες δραχμές. Θα προσθέσουν και κάποια από εκείνες τις περίεργες ρυθμίσεις, και από την καταστροφή του τόπου θα βγουν πολύ ωφελημένοι.

Πέριξ των παραπάνω υπάρχουν οι “χρήσιμοι ηλίθιοι”. Πολιτικοί αρχηγοί που με τις φιλοδοξίες τους υπονομεύουν κάθε προσπάθεια ανάταξης του τόπου· υπουργοί που σέρνουν τα πόδια τους για να μην εφαρμόσουν διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις· βουλευτές που κάνουν “φιλολαϊκό” ντόρο για την επανεκλογή τους· δημοσιογράφοι που εθίστηκαν στην καταγγελία και στις κραυγές του τύπου “δώσε και σ’ αυτούς μπάρμπα”. Ολοι οι παραπάνω, χωρίς να το καταλαβαίνουν, είναι πιο επικίνδυνοι. Οχι μόνο επειδή κάποιοι από αυτούς είναι καλών προθέσεων και κακής ανάλυσης, αλλά διότι συνιστούν τον αναγκαίο βιότοπο στον οποίο παρασιτούν όσοι ελλοχεύουν να κερδοσκοπήσουν στα ερείπια του τόπου. Ανάμεσα σ’ αυτούς συγκαταλέγεται και ένα μεγάλο μέρος της Αριστεράς. Το υπόλοιπο θέλει να μας πάει ακόμη πιο πίσω. Κάποιοι συζητούν (στα σοβαρά;) μορφές ανταλλακτικής οικονομίας· να δίνουμε π.χ. πέντε αυγά για να πάρουμε ένα κιλό κρέας, και άλλα τέτοια τερπνά.

Το πρόβλημα είναι ότι αυτός ο βάλτος στον οποίο ενδημούν τα θεριά της δραχμής μεγαλώνει. Οχι μόνο από την ύφεση που είναι επακόλουθο μιας αναγκαίας προσαρμογής, αλλά και από τη σύγχυση. Ουδείς εξηγεί πειστικά στους πολίτες, τι είναι οικονομία· τι σημαίνει έλλειμμα· πως δεν μπορείς να ζεις επ’ αόριστον ξοδεύοντας περισσότερα από όσα βγάζεις· ότι τα χαρτονομίσματα (ευρώ ή δραχμής) είναι σύμβολα, που αν δεν αντικατοπτρίζουν πραγματικές αξίες γίνονται πληθωριστικά χαρτιά.

Η Ελλάδα πήρε τη μεγάλη απόφαση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης μετά τη θεμελίωση της δημοκρατίας. Κουράστηκε να μπει και κουράζεται να διατηρήσει τον ρυθμό. Αλλά είναι μια πορεία που αποδείχθηκε επωφελής για τον λαό. Η Ελλάδα άλλαξε σημαντικά και προς το καλύτερο από το 1980, που εντάχθηκε στην ΕΟΚ. Αυτήν την πορεία πρέπει να τη διαφυλάξουμε και να τη συνεχίσουμε σε πείσμα όσων θέλουν να κερδοσκοπήσουν από την καταστροφή. Είναι ο μόνος δρόμος που θα διαφυλάξει τους κόπους των πολλών και θα προσφέρει στη χώρα ένα καλύτερο μέλλον. Οι λογικές που μας οδηγούν στη βαλκανιοποίηση πρέπει να απομονωθούν. Για το καλό όλων μας.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 24.12.2011

Αλλά οι “αγανακτισμένοι” ήταν παρόντες και μέσα στο βαγόνι. Τύπος τριανταπεντάρης, ανοιχτό πουκάμισο κλπ. ανέλυε – μέσω κινητού, φυσικά- σε φίλο του πώς… αθωώθηκε λίγη ώρα πριν στο δικαστήριο, για τα άσεμνα συνθήματα (με… τσολιάδες!) που φώναξε τις προάλλες στο Σύνταγμα. “Ποιοι με κατηγορούν, κύριε δικαστά;” έλεγε πως… έλεγε στο δικαστή, “αυτά τα λαμόγια εκεί μέσα; Δεν είναι εκπρόσωποί μου αυτοί, δε με εκπροσωπούν!”. Θα ήταν αστείο, αν δεν ήταν τόσο φασιστικό!

Το τηλεφώνημα δεν κράτησε πολύ. Ο “αγανακτισμένος” είχε δουλειά πρωινή. Επτά η ώρα σήμερα, καλώς -ή κακώς;- εχόντων των πραγμάτων, θα έπρεπε να βρίσκεται πάλι στο Σύνταγμα. “Δε θα αφήσουμε κανέναν να μπει μέσα. Να εύχεσαι να μη χτυπήσουμε και κανέναν!” είπε στο συνομιλητή του και έκλεισε την -ομολογουμένως αποκαλυπτική για όλο το βαγόνι- συνδιάλεξη με τη γνωστή, χιλιοειπωμένη επωδό: “Έχουμε ξοφλήσει, ρε. Είμαστε τελειωμένοι. Αλλά δε μας το λένε, για να μη γίνει ντου!” Θα ήταν αστείο, αν δεν ήταν τόσο επικίνδυνο!

Έξω στην Ομόνοια, ανεβαίνοντας την Εμμανουήλ Μπενάκη και τη Ζωοδόχου Πηγής, ήταν σα να περνούσα από το πλατό του Ζαν Ζακ Μπενέξ για το “Φεγγάρι στον υπόνομο”. Σκηνικό περίεργο, βρόμικο, ρημαγμένο, εγκαταλειμμένο. Για λίγα λεπτά της ώρας περπατούσα στο 2011 και ονειροβατούσα στο 1991 και το 2001: “Άμστερνταμ” και ζεστή σοκολάτα, “Κοπερτί” και αρωματικά τσάγια, βόλτες, έρωτες και παθιασμένα φιλιά, “Αίτνα” και “Συχνότητες”, ζωντανές μουσικές, ζωντανοί άνθρωποι. Οι -λιγοστοί- τωρινοί ζωντανοί μού φάνηκαν πεθαμένοι. Ζόμπι, αλλά κι αυτά άκακα… Θα ήταν απλά απόκοσμο, αν δεν ήταν τόσο θλιβερό και αποκαρδιωτικό!

Σήμερα, με τη χώρα σε βαθύ ίλιγγο από τη θέα του γκρεμού, που απλόχερα (έργο των ίδιων, των δικών μας χεριών) απλώνεται μπροστά της, άκουγα πρωί-πρωί σε παλιά, επετειακή εμπομπή του Σκάι 100,3, την αξέχαστη Μαλβίνα να αναφέρεται στην ξιπασιά, τη γελοιότητα και το χάλι της ελληνικής κοινωνίας του ’90, και πικράθηκα. Όχι για την κοινωνία, για την έλλειψη προσωπικοτήτων σαν τη Μαλβίνα, ανθρώπων που δε δίσταζαν να σκέφτονται και να μιλούν δημόσια – δυσεύρετα και τα δύο στην εποχή μας. Τη θυμήθηκα να λέει για τον “τάπερμαν” και το “μόγκολο” και συνέλαβα τον εαυτό μου να παγώνει: ποιος θα είχε, σήμερα, το θάρρος να πει ό,τι θέλει και να γράψει ό,τι θέλει; Ειδικά σήμερα, ανήμερα της “γενικής απεργίας”. Όταν ο ελβετός φιλέλληνας Ι. Μάγερ, την 1η Ιανουαρίου 1824, εξέδιδε στο Μεσολόγγι το πρώτο φύλλο των “Ελληνικών Χρονικών”, μετουσιώνοντας σε πράξη το ρηθέν υπό του ιδίου “Η δημοσίευσις είναι η ψυχή της δικαιοσύνης”, μάλλον δε φανταζόταν τι θα ακολουθούσε… 187 χρόνια αργότερα, όταν -για πολλοστή φορά- η Ένωση Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ) θα επέμενε να ορίζει μέρα απεργίας και… δημοσιογραφικής μούγκας την ημέρα που ίσως αλλάξει το μεταπολιτευτικό σκηνικό της Ελλάδας. Θα ήταν αστείο, αν δεν ήταν τόσο γελοίο!

Ωστόσο, πέρα από αυτά τα θεμελιώδη ερωτήματα, υπάρχει και ένα άλλο που από καιρό τώρα απασχολεί τον γράφοντα. Πού πάει η δημοσιογραφία, αφ’ ενός, και τί είναι αυτοί που την υπηρετούν, αφ’ ετέρου. Για παράδειγμα, κάποιες τηλεοπτικές “καλλονές” που σαλιαρίζουν είναι, όπως ισχυρίζονται, δημοσιογράφοι στο ίδιο επίπεδο με τον πολεμικό ανταποκριτή που παίζει την ζωή του κορώνα-γράμματα; Κάποιοι γελωτοποιοί που χλευάζουν και κατασυκοφαντούν είναι συνάδελφοι με τον ρεπόρτερ που κάθε ώρα βρίσκεται σε εγρήγορση για λίγα ευρώ; Κάποιοι εισαγγελείς που αποφαίνονται επί παντός του επιστητού είναι εξίσου δημοσιογράφοι με τον συνάδελφο που ξεσκονίζει την είδηση, μορφώνεται και συνεχώς ψάχνει να βρει την άκρη;

Στα ερωτήματα αυτά δεν θέλουμε να δώσουμε απαντήσεις. Πλην όμως, καταθέτουμε κάποιες σκέψεις γύρω από την σημερινή δημοσιογραφία και το αύριο της. Διότι το επάγγελμα που ξεκίνησε πριν 300 χρόνια και πλέον από τον Θεόφραστο Ρενοντώ στο Παρίσι, όντως βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Υπό την πίεση κολοσσιαίων τεχνολογικών εξελίξεων, τα πάντα σχεδόν ανατρέπονται και αλλάζουν στον χώρο των μέσων μαζικής επικοινωνίας (ΜΜΕ). Έτσι, μεγαλώνει συνεχώς και το χάσμα που χωρίζει την ηλεκτρονική δημοσιογραφία από την αντίστοιχη που ισχύει σε εφημερίδες και περιοδικά.

Όπως σημειώνουν κορυφαίοι θεωρητικοί αναλυτές των ΜΜΕ, ο τυπωμένος λόγος ευνοεί την σκέψη πριν την δράση ενώ, αντιθέτως, τα ραδιοτηλεοπτικά μέσα ωθούν προς την δράση πριν από την σκέψη. Και αυτή η διαφορά τα καθιστά επικίνδυνα για την ελευθερία και, κατ’ επέκτασιν, για την δημοκρατία. “Στην εποχή της τυπογραφίας”, γράφει ο Νιλ Πόστμαν, “είχαμε σοβαρή πολιτική. Οι άνθρωποι διάβαζαν βιβλία, εφημερίδες, περιοδικά, μπροσούρες, φυλλάδια. Είχαν να κάνουν με ιδέες και εναλλακτικές δυνατότητες ζωής. Σήμερα, στο πολιτισμό της εικόνας, έχεις στην τηλεόραση απομίμηση δημόσιας συζήτησης”.

Εξάλλου, όπως μάς έλεγε πριν λίγο καιρό στο Στρασβούργο ο Γάλλος πρώην πρωθυπουργός Μισέλ Ροκάρ, “αυτό είναι τρομακτικό. Με μοναδικό στόχο τον εντυπωσιασμό, τα ΜΜΕ στην ουσία παραμερίζουν την πληροφορία. Ικανοποιούνται με την αναπαραγωγή αντιδράσεων χωρίς να τις εντάσσουν και να τις αντιπαραθέτουν στην πραγματικότητα. Παρατηρείται έτσι ένα ρήγμα μεταξύ της πραγματικότητος της κοινωνίας, των πολιτικών δεδομένων και των υπεραπλουστεύσεων που παράγουν τα μέσα”. Από την πλευρά του, ο Βρεταννός καθηγητής δημοσιογραφίας Ίαν Χαιργκρήβς τονίζει: “Υπάρχουν συγκεκριμένες περιπτώσεις που τα ηλεκτρονικά ΜΜΕ καταδιώκουν την ευφυΐα. Και από την άποψη αυτή, μεγάλη είναι η ευθύνη των δημοσιογράφων. Στον πολιτικό τομέα ενθαρρύνουν την απλοποίηση και την καρικατούρα, παίζουν με τον εντυπωσιασμό και την ανεκδοτολογία, εξαχρειώνουν τον δημόσιο διάλογο και αναισθητοποιούν την κοινωνία των πολιτών. Από πολιτιστικής δε πλευράς, προκρίνουν το βασίλειο της ασημαντότητας και σε τελική ανάλυση καταργούν το άνοιγμα στον κόσμο…”.

Το κατηγορητήριο είναι βαρύ και σίγουρα οδυνηρό για τους δημοσιογράφους που θέλουν να ξεφύγουν από αυτή την μέγγενη της μετατροπής της δημοσιογραφίας σε ευτελές θέαμα. Υπάρχει όμως –είτε αυτό μάς αρέσει είτε όχι– η αμείλικτη πραγματικότητα. Εδώ και πολλά χρόνια, τα ΜΜΕ στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη έπαψαν να αποτελούν ρομαντική και ερασιτεχνική ενασχόληση για ρομαντικούς επαναστάτες ιδεολόγους και ασυμβίβαστους. Συνιστούν πλέον μία πραγματική “πολιτιστική βιομηχανία”, η οποία υπακούει στους ίδιους κανόνες που ισχύουν και σε κάθε άλλον οικονομικό κλάδο μιας χώρας. Βεβαίως, τα “δημοσιογραφικά προϊόντα” χαίρουν, έως κάποιον βαθμό, ιδιαίτερης μεταχείρισης, διότι θεωρείται ακόμη ότι οι δημοσιογράφοι ασκούν ένα “κοινωνικό λειτούργημα”, άρα τα “προϊόντα” που παράγουν –δηλαδή οι ειδήσεις, τα ρεπορτάζ, κλπ– δεν είναι ακριβώς ίδια με τα αντίστοιχα που κυκλοφορούν στον εμπορευματικό τομέα της οικονομίας.

Ακόμα, πολλοί είναι αυτοί που κάνουν λόγο για την “εξουσία των μέσων”, μία έννοια η οποία, κατά την γνώμη μας, είναι πολλαπλώς διφορούμενη. Διότι, ποιο είναι το περιεχόμενο αυτής της εξουσίας; Ποιους αφορά; Αναφέρεται στο σύνολο της κοινωνίας ή σε τμήματά της; Από ποιους παράγοντες εξαρτάται αυτή η εξουσία; Πρόκειται για λέξεις, για εικόνες, για σκίτσα, για φωτογραφίες ή για λόγια; Προκειμένου δε να ασκηθεί, πού στηρίζεται η εξουσία αυτή; Έχει στήριγμά της τον γραπτό λόγο ή τα οπτικοακουστικά μέσα;

Για να απαντήσει κανείς στα παραπάνω ερωτήματα θα πρέπει να ενδιαφερθεί για το περιβάλλον μέσα στο οποίο εξελίσσονται. Επίσης, είναι αναγκαία η μελέτη της παραγωγής του περιεχομένου και της αποδοχής των δημοσιογραφικών μηνυμάτων. Τέλος, στον βαθμό που το τοπίο των μέσων αλλάζει, σκόπιμον είναι να θέσουμε και ένα άλλο ερώτημα: αυτό της επιρροής των ΜΜΕ στην σημερινή αντιπροσωπευτική δημοκρατία και της συμμετοχής τους στην μεταμόρφωσή της για το καλύτερο ή για το χειρότερο.

Αυτά δεν ενδιαφέρουν κανέναν. Αυτό που έχει σημασία είναι ότι τον καιρό αυτόν, οι πολίτες τείνουν να ξεπεράσουν τους δημοσιογράφους. Και 4 ημέρες αποτοξίνωσης από τις ανοησίες της ελληνικής τηλεόρασης και τις φωνασκίες του ραδιοφώνου δεν βλάπτουν κανέναν. Όσο για τις εφημερίδες, εξελίσσονται σε προστατευόμενο “είδος προς εξαφάνιση”, που οι απεργίες αποδομούν ακόμη περισσότερο. Ούτε αυτές θα τούς λείψουν.

Και βέβαια η έλλειψη πληροφόρησης τον καιρό της κρίσης είναι επικίνδυνο φαινόμενο. Αλλά τί περιμένει κανείς; Είναι θέμα κοινής λογικής. Πόσο αντι-συνδικαλιστικό άραγε θα ήταν αν τις ημέρες των απεργιών (αυθεντικών ή λόγω συμπαράστασης), υπήρχε ένας ειδησεογραφικός ιστότοπος της ΕΣΗΕΑ με προσωπικό ασφαλείας; Ούτε αυτό δεν κάνουν οι “λειτουργοί” των ειδήσεων. Επιμένουν (άγνωστο γιατί) να συμπεριφέρονται ως δημόσιοι υπάλληλοι ενός μονοπωλίου που αποσυντίθεται και να τιμωρούν τους πολίτες, αποστερώντας τους την πληροφόρηση.

Η αλήθεια των πραγμάτων, όμως, βρίσκεται αλλού, σε σοβαρότερα προβλήματα, πιο διαρθρωτικού χαρακτήρα, τα οποία προκειμένου να συζητηθούν θα πρέπει να ξεκαθαριστεί η χρησιμότητα του επαγγέλματος. Η γνώμη μου είναι ότι οι “δημοσιογράφοι”, αν και όχι με τη σημερινή τους μορφή, και ούτε με αυτόν τον τίτλο, δεν θα πάψουν ποτέ να είναι χρήσιμοι στο κοινωνικό σύνολο.

Οι πολίτες χρειάζονται ομάδες ανθρώπων που θα ασχολούνται με την αξιολόγηση των πληροφοριών, που προωθούν οι κατεστημένες πηγές πληροφόρησης. Και οι ενδιάμεσοι αυτοί, θα πρέπει να είναι όσο το δυνατό πιο ανεξάρτητοι, πιο ανθεκτικοί στις πιέσεις, πιο οργανωμένοι, πνευματικά και τεχνολογικά και κυρίως να είναι σε θέση να αναγνωρίζουν και να επωφελούνται από τις νέες τάσεις.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα το νέο πεδίο της ψηφιακής τεχνολογίας, όπου προς το παρόν, στην περίπτωση της αναπτυσσόμενης ελληνικής αγοράς, οι ευκαιρίες είναι όσα και τα προβλήματα. Ο μέσος Έλληνας δημοσιογράφος, στην περίοδο της επαγγελματικής ωρίμανσης, εκεί κάπου στην τέταρτη δεκαετία της ζωής του, δεν έχει ιδιαίτερες ψηφιακές ικανότητες. Αδυνατεί να εκμεταλλευτεί την πλούσια γκάμα των ψηφιακών εργαλείων. Δείχνει να μην αντιλαμβάνεται πλήρως την επίδραση των ψηφιακών επικοινωνιών στους πολίτες, ενώ πιστεύει ότι η επιστροφή του στα θρανία δεν ταιριάζει με έναν επαγγελματία, ο οποίος ήδη καλοβλέπει θέσεις ευθύνης. Από το άλλο μέρος, μικρότεροι σε ηλικία συνάδελφοι, πιο ψηφιακά ικανοί και δραστήριοι δεν παίζουν ακόμη ρόλο στα πράγματα, είναι δε, επηρεασμένοι από τις αυτοκαταστροφικές τάσεις των μεγαλύτερων και τις συνθήκες αποδόμησης του δημόσιου χαρακτήρα του επαγγέλματος.

Γεγονός είναι ότι η λέξη “δημοσιο-γράφος” δεν σημαίνει παρά ελάχιστα πια. Η ψηφιακή τεχνολογία δίνει σε όλους τους ενεργούς πολίτες τη δυνατότητα να εκφράζονται γραπτώς δημοσίως, και σε αρκετές περιπτώσεις με πιο ουσιαστικό τρόπο από τον μέσο επαγγελματία.

Η αμεσότητα της ψηφιακής επικοινωνίας και η αποδιαμεσολάβηση του δημοσιογραφικού κλάδου από τη ροή των πληροφοριών διασπά την παραδοσιακή δύναμη των δημοσιογράφων προς δύο κατευθύνσεις: προς τους πολίτες (με την έκρηξη των social media και του blogging) και προς τις πηγές (υπουργεία, επιχειρήσεις, οργανισμοί, κ.λπ.), μέσω των ιστότοπων που χειρίζονται και παρουσιάζουν – με δημοσιογραφικό τρόπο – το περιεχόμενο που επιθυμούν να προβάλουν.

Η διάσπαση της δύναμης της άλλοτε “4^ης Εξουσίας” δεν μπορεί να αποφευχθεί. Άλλωστε η πραγματική εξουσία πηγάζει από τη δύναμη της δημοσιότητας. Αυτό αποτελεί, συγχρόνως, θετική και αρνητική εξέλιξη. Από τη μια ενδυναμώνει τους πολίτες, αλλά από την άλλη αυξάνει την παρεμβατική δυνατότητα των πηγών. Και εδώ ακριβώς, επανέρχεται η χρησιμότητα του ενδιάμεσου.

Υπάρχει, επομένως, απάντηση: να αλλάξει μορφή η δημοσιογραφία και να επανενωθεί με την κοινωνία μέσω της ψηφιακής τεχνολογίας, της ελευθεριότητας του διαδικτύου, αλλά και αυστηρούς κανόνες αυτοπειθαρχίας και αυτοπροστασίας, που θα διασφαλίσουν την αξιοπιστία του επαγγέλματος και των πληροφοριών-δεδομένων που αυτό διαχειρίζεται.

Τότε, ίσως επιδιορθωθούν και οι στρεβλώσεις, που σχετίζονται περισσότερο με τις προβληματικές επιχειρήσεις των Μέσων Ενημέρωσης και λιγότερο με το ανθρώπινο δυναμικό.

Τότε, ίσως οι πολίτες αποκτήσουν καλύτερη εικόνα των εξελίξεων και απομακρυνθούν από τον κομματικό και κρατικό προστατευτισμό και επιλέξουν να προχωρήσουν μπροστά, εξερευνώντας πιο παραγωγικές πτυχές της ζωής.

Μαζί με τους δημοσιογράφους του μέλλοντος, οι οποίοι δεν θα απαρνιούνται το λειτούργημα της δημοσιοποίησης κάθε φορά που θέλουν αύξηση.

Όπως γράφει ο Στέλιος Ιωάννου στο naftemporiki.gr, οι συμμετέχοντες (διαφημιστές, διαφημιζόμενοι, επικοιωνιολόγοι και άλλοι «ειδικοί») τόνισαν την ανάγκη ρύθμισης του ραδιοτηλεοπτικού πεδίου με αδειοδότηση, ενώ ζήτησαν να αφεθεί η επιχειρηματικότητα ελεύθερη να λειτουργήσει, να διευκολυνθούν οι συγχωνεύσεις στα ηλεκτρονικά ΜΜΕ και να αρθούν οι παράλογες φορολογικές επιβαρύνσεις, όπως ο “φόρος τηλεόρασης”. “Η κρίση είναι μια ευκαιρία να λειτουργήσει η αγορά στην Ελλάδα με όρους ελεύθερης οικονομίας”, είπαν.

Σωστή η αυτοκριτική. Με μία επισήμανση. Το κράτος, στο οποίο απευθύνονται, είναι πλέον ο πιο αδύναμος κρίκος ενός συστήματος που έμαθε να ζει – και αυτό – με δανεικά. Με μεγαλύτερο αριθμό επιχειρήσεων από αυτό που άντεχε η ελληνική αγορά, ανύπαρκτη στρατηγική, με εξωπραγματικές, αλαζονικού τύπου αξιώσεις αμοιβών, στη βάση των αναγκών του νεοπλουτισμού και όχι σε σχέση με το παραγόμενο προϊόν. Έτσι, κάποια στιγμή, όπως πρόσφατα συνέβη και με γνωστό κανάλι εθνικής εμβέλειας, τα λεφτά σώθηκαν, η βρύση έκλεισε και έγινε αντιληπτό ότι τα μεγαλο-στελέχη αποτελούσαν μέρος του προβλήματος.

Οι ελληνικές τηλεοπτικές επιχειρήσεις δεν διαφέρουν και πολύ από τη μέση εγχώρια μεταποιητική επιχείρηση, η οποία παράγει ένα παραδοσιακό προϊόν, μέτριας ποιότητας, αποκλειστικά και μόνο για το ντόπιο καταναλωτικό κοινό.  Όμως, η διαδρομή τελείωσε. Μάλλον έχει τελειώσει εδώ και καιρό, αλλά η αποφυγή δημοσίευσης ποιοτικών στοιχείων μελετών και ερευνών διαιώνισε την ψευδαίσθηση για μερικά χρόνια ακόμη. Έως ότου έφτασε η κρίση. Και πλέον δεν είχε σημασία.

Το αρνητικό είναι ότι κατρακυλούν όλοι μαζί. Γιατί; Αντί απάντησης, ένα μικρό παράδειγμα που ευχαριστεί πάντα τα παιδιά στις τάξεις μου: “πώς αναγνωρίζετε την έλλειψη ανταγωνισμού στην τηλεοπτική αγορά; Δεν έχετε παρά να ξεκινήσετε το ζάπινγκ μόλις γίνει το διαφημιστικό break. Πριν από την κρίση, παντού βλέπατε διαφημίσεις. Τέτοιος συντονισμός στην στρατηγική του προγραμματισμού εκπομπών και διαλλειμμάτων. Ακόμη και στην ροή των πρωϊνάδικων ή των μεσημεριανών σκουπιδο-εκπομπών. Σήμερα, είτε επειδή λιγόστευσαν οι διαφημίσεις, είτε επειδή η κάθε τηλεοπτική επιχείρηση άρχισε να φροντίζει τον εαυτό της, το ζάπινγκ απέκτησε νόημα. Μαζί και ο ανταγωνισμός για… την προσέλκυση της προσοχής σας».

Η εγχώρια τηλεοπτική βιομηχανία αργοπεθαίνει σε ζωντανή μετάδοση. Στην Ελλάδα, το διαδίκτυο θα είναι όντως το killer medium, το οποίο, αφού προκάλεσε ανήκεστο βλάβη στις χάρτινες εφημερίδες, προχωρεί με βιαιότητα στη διάλυση του παραδοσιακού τηλεοπτικού θεάματος. Και όταν ακούτε «διαδίκτυο», μην πάει ο νους σας μόνο στους ιστότοπους. Σκεφτείτε το ως τρόπο ζωής. Η επίδραση της ψηφιακής τεχνολογίας στις καθημερινές μας συνήθειες είναι εξίσου σημαντική με το περιεχόμενο.

Τί θα γλυτώσει από όλο αυτό το τσουνάμι; Με παραδοσιακούς όρους αυτά για τα οποία θα είστε διατεθειμένοι να πληρώσετε για να παρακολουθήσετε. Σε πακέτο, ή ανά εκπομπή.

Το μέλλον του (πρώην τηλεοπτικού) περιεχομένου βρίσκεται online. Η εξάπλωση των ευρυζωνικών δικτύων θα επιτρέψει στους τηλεθεατές να πληκτρολογούν το domain του τηλεοπτικού σταθμού και να παρακολουθούν προγράμματα οπουδήποτε και αν βρίσκονται. Σε ένα ακόμη πιο προωθημένο σενάριο εξέλιξης, το τηλεοπτικό κοινό θα μπορεί να επιλέγει μενού εκπομπών από διαφορετικούς τηλεοπτικούς σταθμούς και να χρεώνεται ανάλογα με τη χρήση και τον πακέτο περιεχομένου που θα προκύπτει από τις επιλογές του.

Η ψηφιακή εποχή ωριμάζει με ταχύτητα. Προκαλεί την αναθεώρηση πολλών εννοιών που στη σύγχρονη εποχή θεωρούνται δεδομένες. Μία από αυτές είναι η σχέση του κοινού με τα μέσα ενημέρωσης. Ήδη, διεθνώς, παρατηρείται μείωση της παρακολούθησης κλασικής τηλεόρασης από τους νεότερους, σε ηλικία, χρήστες του διαδικτύου. Οι προτιμήσεις των νέων, ηλικιακά, κοινωνικών ομάδων οδηγούν τις εξελίξεις και καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τις μελλοντικές στρατηγικές ανάπτυξης των επιχειρήσεων της επικοινωνιακής βιομηχανίας.

Το μόνο που απομένει στους παραδοσιακούς τηλεοπτικούς σταθμούς είναι να προσαρμοστούν στις εξελίξεις… Με στρατηγικές αποφάσεις και σαφώς λιγότερα κεφάλαια από αυτά που “απαιτήθηκαν” για την παρακμή τους.

Δεν είναι μόνο το Μπάντμιντον, φίλτατε, είναι και το κλειστό γυμναστήριο Παλαιού Φαλήρου, που μας έμεινε – το “Ταε-κβο-ντό”, στα Ελληνικά… Εκεί, όπου, μεταξύ άλλων, τα τελευταία χρόνια η Ένωση Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ) συνηθίζει να διοργανώνει την ετήσια, χριστουγεννιάτικη γιορτή, αφιερωμένη στα παιδιά των μελών της. Όπως, π.χ., στις 13.03.2010 -ναι στα μέσα Μαρτίου, πέρσι!- που… Έλλη Κοκκίνου, Καλομοίρα, “Κόκκινα Χαλιά” και τραγουδιστές από το X-Factor του Ant1 διασκέδασαν τα παιδιά, σε μια εκδήλωση που παρουσίασε “η συνάδελφος του Star Channel, Χριστίνα Λαμπίρη”, όπως αναφερόταν στη σχετική ανακοίνωση της ΕΣΗΕΑ. [Σχετικά, διαβάστε και το εξαίρετο σχόλιο του Γιώργου Λιάλιου].

Αναζητήστε μόνοι σας το… μίτο της λογικής σε όλες τις παραπάνω πληροφορίες – δε θα το προσπαθήσω εγώ… Εξάλλου, δηλώνω πλήρη αδυναμία. Γιατί, ενώ εδώ, στην ομορφότερη χώρα του κόσμου (που κατοικείται κι από τους εξυπνότερους ανθρώπους του πλανήτη), η ΕΣΗΕΑ εξαγγέλλει απεργίες επειδή ιδιωτικές εταιρείες (όπως είναι οι εφημερίδες) επιμένουν να αποφασίζουν μόνοι τους για τα του οίκου τους (άρα και για τυχόν απολύσεις δημοσιογράφων), έξω… από ´δω συντελείται πραγματική κοσμογονία!

Στις ΗΠΑ, ας πούμε, καθιερωμένα μέσα, όπως η Seattle Post Intelligencer, έχουν περάσει ήδη στη μετάδοση ειδήσεων αποκλειστικά μέσω internet. Ένας από τους (πολλούς) λόγους: η χρήση της νέας τεχνολογίας προσφέρει στους διαφημιστές την ευκαιρία να έχουν πρόσβαση σε συγκεκριμένες κατηγορίες κοινού, κάτι που έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα επιτυχημένο στην Αμερική, όπου οι εφημερίδες αναπτύσσουν ιστοσελίδες με περιεχόμενο για συγκεκριμένες γειτονιές και προάστια των πόλεων. Αν και οι μαζικές αγορές παραμένουν, όπως είναι φυσικό, στην πρώτη προτίμηση των διαφημιστών, η παροχή εξειδικευμένου περιεχομένου (=μικρή αγορά) μπορεί να αποβεί αρκετά προσοδοφόρα, καθώς η διαφήμιση της στοχευμένης αυτής υπηρεσίας θα έχει κοστίσει πολύ λιγότερο. Παρ’ όλο που η πλειονότητα των καταναλωτών δηλώνει πως ενδιαφέρεται για περιεχόμενο γενικού ενδιαφέροντος, αυξάνεται διαρκώς και το ποσοστό εκείνων που ζητούν εξειδικευμένη πληροφορία. Οι εκδότες (δείχνουν -και οφείλουν- να) αντιλαμβάνονται την ανάγκη αυτή σαν μια μεγάλη ευκαιρία για μελλοντική ανάπτυξη. Η πρόκληση για τον Τύπο είναι η εύρεση του σημείου ισορροπίας, ώστε να μπορούν να προσφέρουν στους διαφημιστές έναν ολοκληρωμένο τρόπο για να φτάσουν -μέσω των χάρτινων και των online εκδόσεων- τόσο σε μεγάλο όσο και σε συγκεκριμένο (=μικρότερο) κοινό.

Οι παραδοσιακοί εκδότες (έντυπων εφημερίδων) έχουν συγκριτικό πλεονέκτημα στην παραγωγή περιεχομένου – αποτελεί, λοιπόν, έξυπνη κίνηση εκ μέρους τους η παραγωγή και διάθεση online (σε διάφορες πλατφόρμες) εξειδικευμένου περιεχομένου για στοχευμένο κοινό. Όσοι παραδοσιακοί, γνωστοί εκδότες τολμήσουν να προσαρμόσουν τα επιχειρηματικά τους μοντέλα, χρησιμοποιώντας πολλαπλές πλατφόρμες και νέες τεχνολογίες για τη διανομή του περιεχομένου τους (αξιοποιώντας με τον καλύτερο δυνατό τρόπο το όνομα, το περιεχόμενο και το πνευματικό τους κεφάλαιο), έχουν εξασφαλίσει ένα online κοινό πέρα από το κοινό της παραδοσιακής έντυπης έκδοσης. Καθώς ήδη σημειώνεται μετατόπιση τμήματος των διαφημιστικών εσόδων από τις έντυπες στις online πηγές – για να διατηρηθεί ολόκληρη η “πίτα” οι εκδότες εφημερίδων οφείλουν να δημιουργήσουν νέα, ελκυστικά και καινοτόμα διαφημιστικά πακέτα, καλύπτοντας τόσο την έντυπη όσο και την online έκδοση.

Εξάλλου, παρ’ όλο που οι παραδοσιακές, χάρτινες εφημερίδες διατηρούν ακόμη σημαντικά ερείσματα αξιοπιστίας στο αναγνωστικό κοινό, οι νέοι σε ηλικία αναγνώστες προτιμούν να ενημερώνονται online. “Εφημερίδες διαβάζω όχι για την εφημερίδα, αλλά για τους αρθρογράφους στην εφημερίδα – άσχετα αν συμφωνώ μαζί τους ή όχι. Online τις διαβάζω περισσότερο, όμως…” μου έλεγε τις προάλλες, νέος σε ηλικία, μα ώριμος σε επαγγελματική πείρα, ιδιοκτήτης  ελληνικού τεχνολογικού site. “Νομίζω ότι το πρόβλημα με τα έντυπα ΜΜΕ -τουλάχιστον στην Ελλάδα- είναι διπλό: καταρχήν όλα εξαρτώνται, λίγο-πολύ, από την κρατική διαφήμιση κι ύστερα υπάρχει αυτή η… κουλτούρα της αρπαχτής, να κάνω copy-paste να τελειώνω. Νομίζω ότι η σοβαρή δημοσιογραφία διαρκώς συρρικνώνεται και με την εξάρτηση, που από πάντα υπήρχε, και την κρίση, που τώρα υπάρχει, σύντομα θα εξαφανιστεί. Όλο το πράγμα θα καταρρεύσει. Εύχομαι να καταρρεύσει, γιατί δεν κάνει καλό σε κανένα! Θεωρώ, ας πούμε, απαράδεκτο, που sites ελληνικών εφημερίδων δεν αναγράφουν links προς εξωτερικές πηγές – είναι τρελό! Η νοοτροπία του «να μη σε οδηγήσω αλλού, μη τυχόν και σε χάσω από αναγνώστη» είναι εντελώς ηλίθια! Ο κόσμος έρχεται στην εφημερίδα να διαβάσει μια είδηση και, αν θέλει, θα πάει (και) κάπου αλλού. Αυτό δείχνει πόσο ανοιχτός είσαι ως δημοσιογράφος, ως εκδότης, πόσο θέλεις να βοηθήσεις το οικοσύστημά σου, δηλαδή, τελικά, και σένα τον ίδιο!”

Ναι, η αγορά των εφημερίδων αλλάζει. Όχι, οι (σοβαρές) εφημερίδες δε θα σταματήσουν να εκδίδονται (και) σε χαρτί – ίσως όχι κάθε μέρα, πάντως… Σίγουρα, οι εκδότες των παραδοσιακών (έντυπων) εφημερίδων διαθέτουν συγκριτικό πλεονέκτημα, μεταβαίνοντας από το πιεστήριο στα bytes! Και, αναμφίβολα, οι δημοσιογράφοι (συνεπώς και οι ενώσεις τους…) πρέπει να αντιληφθούν έγκαιρα πως η εποχή που φορούσαν το καπέλο με την ταμπέλα “Τύπος” και… ξεμπέρδευαν, τελείωσε – τώρα οφείλουν να γνωρίζουν τη χρήση laptop και φορητής βιντεοκάμερας, να συνδέονται στο internet μέσω κινητού τηλεφώνου και να στέλνουν το ρεπορτάζ τους από το δρόμο με… γεωγραφική σήμανση (geotagging)!

Λίγο-πολύ όλα αυτά είναι γνωστά στο επάγγελμα, μάλιστα ορισμένες φορές καθίστανται και εμφανή στον προσεκτικό αναγνώστη. Η αγωνιστικότητα των εφημερίδων, σε συνδυασμό με το μικρό μέγεθος της ελληνικής κοινωνίας και αγοράς, καθιστά κάθε απόπειρα συγκάλυψης σκοπιμοτήτων, σκανδάλων ή κακώς κειμένων, έργο δύσκολο, αν όχι ακατόρθωτο. Ιδιαίτερα στην εποχή του διαδικτύου, όπου ο αλληλοσπαραγμός της ελίτ αποκτά ευρεία δημοσιότητα με ένα απλό κλικ.

Παρόλα αυτά, τα αίτια των προβλημάτων της εγχώριας δημοσιογραφίας και των Συγκροτημάτων που στηρίζονται σε χάρτινες εφημερίδες είναι βαθύτερα. Εντοπίζονται στη δομή των ελληνικών ΜΜΕ και στις πρακτικές που κυριαρχούν εδώ και δεκαετίες, οι οποίες στην πλειονότητά τους έχουν αποδυναμώσει την παρεμβατική λειτουργία του επαγγέλματος, έχουν αδρανοποιήσει την έννοια του στρατηγικού σχεδιασμού και έχουν οδηγήσει αρκετές εφημερίδες σε κυκλοφορικό αδιέξοδο. Ακόμη, ο κρατικός προστατευτισμός προς τον Τύπο, ο οποίος εκδηλώνεται υπό τη μορφή σωρείας κανόνων που στρεβλώνουν τον ανταγωνισμό (ρυθμιστικές παρεμβάσεις στη δημοσίευση ισολογισμών, αγγελιόσημο κ.λπ.), είναι σημαντικός παράγοντας της σημερινής μαλθακότητας των εφημερίδων, οι οποίες ακόμη και όταν ασκούν έντονη κριτική προς την εξουσία, ‘αλληθωρίζουν’ από ανασφάλεια προς τους εκφραστές της.

Τί γίνεται άραγε με την Οδηγία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την εταιρική διακυβέρνηση, σύμφωνα με την οποία, οι ελληνικές επιχειρήσεις θα έχουν τη δυνατότητα να δημοσιεύουν τον ισολογισμό τους σε οποιαδήποτε ευρωπαϊκό Μέσο επιθυμούν, ακόμη και στο Διαδίκτυο; Οι ανταγωνιστικές προσφορές και τα ειδικά τιμολόγια θα αποτελούν πλέον το ζητούμενο στην αγορά των εφημερίδων, ενώ νέα διαδικτυακοί τόποι θα διεκδικήσουν με πείσμα μερίδιο των εσόδων. Ακόμη, γιατί δεν καταργείται, πλέον το αγγελιόσημο, το οποίο αποτελεί παγκόσμια ελληνική πρωτοτυπία, προκειμένου να χρηματοδοτούνται οι ιδιοκτήτες των έντυπων Μέσων απευθείας από την κοινωνία; Τα κρίσιμα ερωτήματα παραμένουν ανεξαρτήτως αλλαγής προσώπων στο καταργημένο – στα χαρτιά – ‘Υπουργείο Τύπου’, ανάθεσης ή μη αρμοδιοτήτων, κ.λπ.

Οι στήλες στις ελληνικές εφημερίδες που ασχολούνται με τα Μέσα Ενημέρωσης αναφέρονται πλέον μονότονα σε σαρωτικές αλλαγές που επέρχονται στο εκδοτικό τοπίο. Το πλήρες αδιέξοδο πλησιάζει. Την είσοδο των εφοπλιστών διαδέχθηκε η οικονομική κρίση, οι αναζητήσεις στηριγμάτων στην Κυβέρνηση, οι ανταλλαγές μεριδίων, παράλληλα με την – καθαρόαιμα ελληνική – πρακτική της διαιώνισης των ζημιογόνων φύλλων προς όφελος διαφόρων μικρών και άλλων εκδοτών-επιχειρηματιών. Δεν είναι υπερβολή να λεχθεί ότι τα δύο τρίτα των Αθηναϊκών καθημερινών πολιτικών φύλλων εκδίδονται με μοναδική χρησιμότητα την ύπαρξή τους στο μάτσο της καθημερινής αποδελτίωσης που πραγματοποιείται για λογαριασμό της κυβέρνησης και της οικονομικής ελίτ της χώρας. Έτσι, μέσω της αποδελτίωσης τα ‘μηνύματα’ φτάνουν με ασφάλεια στους αποδέκτες τους.

Στον δρόμο για τη διαμόρφωση του νέου εκδοτικού τοπίου τα ‘θύματα’ θα είναι πολλά και οι αλλαγές σαρωτικές. Οι γνώστες των εξελίξεων ήδη ετοιμάζονται για το μέλλον, το οποίο – μεταξύ άλλων – θα χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία του διαδικτύου.

Όταν στις ώριμες αγορές του εξωτερικού οι συζητήσεις για την επιβίωση των εφημερίδων έχουν λάβει μορφή δημόσιας διαβούλευσης εντός της επικοινωνιακής βιομηχανίας, βέβαιο είναι ότι οι ελληνικές εφημερίδες με τη σημερινή τους μορφή δεν έχουν θέση στην Κοινωνία της Πληροφορίας και Γνώσης του 21ου αιώνα.

Απαιτούνται δραστικά βήματα προς την κατεύθυνση εκσυγχρονισμού της φιλοσοφίας και των διαδικασιών παραγωγής, καθώς και αναβάθμιση του ίδιου του ανθρώπινου παράγοντα, ο οποίος σήμερα – λόγω των περιορισμένων δυνατοτήτων του – άγεται και φέρεται από τα εκάστοτε κέντρα οικονομικής, πολιτικής και επιχειρηματικής εξουσίας.

Στο όχι πολύ μακρινό μέλλον, οι συζητήσεις περί στρεβλώσεων και κρατικού προστατευτισμού στο εγχώριο επικοινωνιακό τοπίο θα αποτελούν ιστορικά δεδομένα μιας εποχής που χαρακτηρίστηκε από ελλιπή επιχειρηματικότητα και την ανεπάρκεια της ελληνικής δημοσιογραφίας.

Θα είναι η εποχή όπου το χαρτί θα αποτελεί πολυτελές μέσο παραγωγής και η έννοια της εφημερίδας θα εκπροσωπείται αποκλειστικά από την ετυμολογική της ρίζα: αυτής που υποδηλώνει ένα ‘εφήμερο’ προϊόν, το οποίο θα αγωνίζεται για την προτίμηση του κοινού για να ‘πεθάνει’ τάχιστα λίγες ώρες μετά τη γέννησή του.

Τότε, τα ερεθίσματα που θα έχουν να διαχειριστούν οι αναγνώστες-ακροατές-τηλεθατές-χρήστες θα είναι πολλαπλάσια των σημερινών. Η ανάπτυξη της Attention Economy θα οδηγήσει τα χαρακτηριστικά του επαγγέλματος πλησιέστερα στην ουσία των πραγμάτων, αλλά και στις απαιτήσεις των πολιτών…

Έως εκεί όμως. Αν υπάρχει Έλληνας ή Ελληνίδα δημοσιογράφος που πιστεύει ότι η ΕΣΗΕΑ συνεισφέρει θετικά στο επάγγελμα, παρακαλώ να το σκεφτεί ξανά, υπολογίζοντας με ψυχραιμία όλες τις παραμέτρους της νέας πραγματικότητας, που διαμορφώνεται στον χώρο της βιομηχανίας της επικοινωνίας.

Το τοπίο των ελληνικών Μέσων Ενημέρωσης βρίσκεται σε αποσύνθεση, όχι τόσο λόγω της κρίσης, που έριξε τα διαφημιστικά έσοδα στο μισό, ή ακόμη πιο κάτω, αλλά λόγω ουσιαστικών προβλημάτων και στρεβλώσεων, που διαιωνίζονται τις τελευταίες δεκαετίες. Και η ΕΣΗΕΑ, με τις απεργίες ‘συμπαράστασης’ ωθεί ακόμη πιο γρήγορα το επάγγελμα στην καταστροφή.

Οι δημοσιογράφοι θα πρέπει να αντιληφθούν ότι στην εποχή του διαδικτύου, τα μόνα σημεία στήριξης που έχουν είναι οι πολίτες, καθώς και η ικανότητά τους να λειτουργούν με σκοπό την προάσπιση του δημοσίου συμφέροντος. Στην ψηφιακή εποχή, η άσκηση της δημοσιογραφίας μπορεί να επιστρέψει στην σφαίρα του λειτουργήματος, παρέχοντας υλικά και ηθικά ωφελήματα προς τους δημοσιογράφους, προκειμένου να διατηρήσουν την ανεξαρτησία τους. Να ενδυναμώσουν τη θέση τους στη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα και να συμβάλουν θετικά στην πορεία προς τα εμπρός.

Σήμερα, η ουσία της κρίσης των Μέσων στη χώρα μας βρίσκεται στο ίδιο το επάγγελμα, στον τρόπο που διαμορφώθηκε η σχέση ιδιοκτησίας με τα Μέσα Ενημέρωσης, την ποιότητα του ανθρώπινου δυναμικού, τη λειτουργία των δημοσιογραφικών Ενώσεων και τη συμβολή τους στην προαγωγή και προστασία του επαγγέλματος και τόσα άλλα, που πλέον έχουν εισέλθει στην σφαίρα του αυτονόητου, έχουν ξεπεραστεί από τις τεχνολογικές εξελίξεις και συνθέτουν ένα πεδίο όπου δραστηριοποιούνται οι ευκαιριακοί πρωταγωνιστές της ενημέρωσης. Πάσης φύσεως προέλευσης, από διάφορους κλάδους της βιομηχανίας, με διαφορετικές επιδιώξεις και συμφέροντα.

Τα πράγματα, όμως, ήδη έχουν αλλάξει. Η ενημέρωση, η ερμηνεία των γεγονότων έχουν πάψει να είναι μονοπώλιο του κατεστημένου. Τα ψηφιακά Μέσα έχουν σπάσει τα ‘δεσμά’ της πληροφόρησης, εξερευνώντας νέα πεδία και μία νέα σχέση με το κοινό, σχεδόν διαδραστική, με δυναμισμό, που ωθεί στη δράση. Άλλωστε, το κόστος εισόδου στον κυβερνοχώρου είναι μηδαμινό. Και αν έχεις κάτι να προσφέρεις, τότε οι πολίτες ανταποκρίνονται και συνεισφέρουν με απόψεις, σχόλια ή απλώς και μόνο με την προτίμησή τους.

Οι κοστοβόροι παραδοσιακοί μηχανισμοί των ειδήσεων έχουν ήδη δει το τέλος τους. Η μάχη που γίνεται είναι για να κερδηθεί χρόνος, προκειμένου να αλλάξουν οι στρατηγικές, να επανατοποθετηθεί το προϊόν και να ξεκινήσει η αναζήτηση του νέου ακροατηρίου. Αλλά στο ψηφιακό περιβάλλον, ο χρόνος δεν έχει την ίδια διάρκεια. Οι εξελίξεις ξεπερνούν την προσπάθεια επιβίωσης και οδηγούν την δυσκίνητη κορποριστική θεώρηση σε αδιέξοδο.

Αυτό που μένει είναι οι άνθρωποι και το καθήκον της δημοσίευσης. Οπουδήποτε. Και αυτή δεν απεργεί, ούτε έχει συνδικαλιστικά αιτήματα, ούτε συνδιαλλέγεται με το κατεστημένο…