Εδώ και πολλά χρόνια, η χώρα μας έχει ένα τετραπλό έλλειμμα: προϋπολογισμού, εμπορικού ισοζυγίου, ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών και ανταγωνιστικότητος. Εάν, λοιπόν, στις σημερινές συνθήκες της διεθνούς οικονομικής πραγματικότητος, τα μεγέθη αυτά δεν διορθωθούν, η χώρα θα βρεθεί στο περιθώριο. Θα έχει αυτοαποκλεισθεί από το ευρωπαϊκό και το παγκόσμιο οικονομικό γίγνεσθαι. Η παρούσα μεταπρατική και παρασιτική ελληνική οικονομία με τον χαμηλότερο βαθμό εξωστρέφειας στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι πλέον βιώσιμη. Ένας ολόκληρος πληθυσμός δεν μπορεί να ζει και να πλουτίζει από τις κρατικές προσόδους.

Την κατάσταση αυτή δεν ήταν ανάγκη να έλθει κάποια τρόϊκα για να αποφασίσουμε να την ανατρέψουμε. Δεν ήταν απαραίτητο το Μνημόνιο για να μάθουμε ότι ο κρατισμός χρεοκόπησε στην Ελλάδα. Η κατάσταση δεν πάει άλλο. Το Δημόσιο ελέγχει κάθε οικονομική δραστηριότητα, είναι υπερτροφικό και σπαταλά για την συντήρησή του τεράστιους πόρους σε σχέση με την δυνατότητα είσπραξης υγιών φορολογικών εσόδων. Ο δε ιδιωτικός παραγωγικός τομέας διαπαιδαγωγήθηκε να είναι προσαρμοσμένος και προσκολλημένος στο κράτος. Από την συναλλαγή του με αυτό προέρχεται μεγάλο μέρος των εσόδων του.

Τις επιχειρήσεις που προσπάθησαν να βαδίσουν τον δικό τους μοναχικό δρόμο, το κράτος τις εκδικήθηκε με κάθε τρόπο. Τις εξόντωσε. Λίγες είναι σήμερα οι υγιείς παραγωγικές επιχειρήσεις που στέκονται αυτόνομα στην αγορά και ακόμη λιγότερες οι μεγάλες και εξωστρεφείς. Ο πλούτος που παράγουν είναι λιγοστός σε σχέση με το ΑΕΠ της χώρας. Μοιραία, και τα φορολογικά έσοδα που μπορεί να αντλήσει από αυτές το κράτος είναι εξ ίσου λιγοστά. Σε αντιστάθμισμα, αντί να επιχειρηθεί προσαρμογή των δαπανών στο χαμηλό επίπεδο των εισροών, οι κυβερνήσεις επέλεξαν διαχρονικά να αυξάνουν με κάθε τρόπο τα έσοδα, μην επιθυμώντας να μειώσουν δαπάνες και να δυσαρεστήσουν κανέναν αποδέκτη κρατικής προσόδου. Στην προσπάθειά τους αυτή επιβαρύνουν την κοινωνία, με την επιβολή τεράστιας εκτάσεως έμμεσων φόρων, ενώ καλύπτουν σήμερα την τελική υστέρηση χάρη στην δανειακή σύμβαση που υπογράψαμε με τους εταίρους μας.

Δυστυχώς, οι εξορκιστές της ύφεσης, αντί να καταλάβουν ότι η υπερχρέωση της χώρας οφείλεται στην άνευ παραγωγής υπερκατανάλωσή της, μάς προτείνουν ως αναπτυξιακό μέσο την επεκτατική πολιτική δημιουργίας προσόδων από το ήδη χρεοκοπημένο κράτος. Δηλαδή, θέλουν η ανάπτυξη να στηριχθεί εκ νέου στην κατανάλωση, την στιγμή που η χώρα έχει τεράστιο πρόβλημα παραγωγής και δημοσίου χρέους. Δεν καταλαβαίνουν ότι η προσοδοθηρία δημιουργεί παρασιτισμό, ο οποίος, με την σειρά του, γίνεται και η ουσιαστική αιτία κατάρρευσης της οικονομίας.

Τα τελευταία χρόνια, οι γνωστές κυβερνήσεις του δικομματισμού δεν έκαναν τίποτε περισσότερο από το να εξυπηρετούν την προσοδοθηρία. Έτσι, αποσυνέδεσαν, στον δημόσιο τομέα κατά κύριο λόγο, την αμοιβή από την εργασία. Ακόμα χειρότερα, στο όνομα μιας δήθεν “προοδευτικότητος” μετέτρεψαν την εργασία σε “κοινωνικό δικαίωμα”, σε ένα είδος προνοιακής υποστήριξης που δικαιούνται οι πάντες. Αυτός ο “προοδευτικός” κοινωνικός πατερναλισμός κατέστρεψε κάθε διάθεση για αυτοδημιουργία και επιχειρείν και αφαίρεσε από πολλούς νέους ανθρώπους την αίσθηση της αυτοολοκλήρωσης. Την ίδια στιγμή, το κράτος δανειζόταν για να μοιράζει εισοδήματα, κυρίως στις συντεχνίες και τους κομματικούς στρατούς –ασχέτως αν τα χρήματα δεν κατευθύνονταν σε παραγωγικούς σκοπούς, ασχέτως αν δημιουργούσαν ή όχι κάποιο πολλαπλασιαστικό αποτέλεσμα, ασχέτως αν υποθήκευαν την χώρα και τις επόμενες γενεές, προκειμένου να συντηρήσουν ένα επίπεδο τεχνητά ωθούμενης υψηλής κατανάλωσης, ένα επίπλαστο αίσθημα πλασματικής ευημερίας.

Παρόμοια πολιτική στην σημερινή φάση της οικονομίας, αλλά και της ευρωζώνης γενικότερα, είναι αδιανόητη. Στην παρούσα συγκυρία, μία τέτοια αναπτυξιακή πολιτική δεν είναι ούτε διατηρήσιμη, ούτε εφικτή. Ακόμα και αν η κυβέρνηση εξασφάλιζε πόρους για να την εφαρμόσει, το μόνο που θα κατάφερνε είναι να μεγαλώσει έτι περαιτέρω τα ελλείμματα και το χρέος χωρίς να βοηθήσει έστω κατ’ ελάχιστον την ελληνική οικονομία, αφού περί το 80% των προϊόντων που καταναλώνουμε έχουν αλλοδαπή προέλευση. Αντιθέτως, παρόμοια πολιτική θα μεγάλωνε κι άλλο την ψαλίδα των τετραπλών ελλειμμάτων, χωρίς να προσθέσει το παραμικρό στον παραγωγικό ιστό της χώρας.

Ένας, συνεπώς, είναι ο δρόμος για την κυβέρνηση. Αυτός της ανάπτυξης μέσω επενδύσεων που στόχο θα έχουν να ενισχύσουν και να μετασχηματίσουν την παραγωγική βάση της οικονομίας μας.

Βέβαια, η ανάπτυξη δεν είναι μία μηχανιστική διαδικασία που υλοποιείται άνευ προϋποθέσεων, με πομπώδεις εξαγγελίες και υπουργικά διατάγματα. Για να υπάρξει ανάπτυξη χρειάζεται σχέδιο, βούληση, κίνητρα (όχι επιδοτήσεις). Χρειάζεται τόνωση της παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών (και όχι της κατανάλωσης), αυτή δε με την σειρά της απαιτεί κεφάλαια, επενδύσεις, δημιουργία θέσεων εργασίας. Τότε θα παραχθεί πλούτος κατά τρόπον υγιή. Για να εισρεύσουν, όμως, και να επενδυθούν κεφάλαια, πρέπει ως χώρα να καταστούμε ελκυστικός προορισμός υποδοχής επενδύσεων. Απαιτείται σταθερό και φιλικό φορολογικό περιβάλλον, προσιτό κόστος εργασίας, απουσία γραφειοκρατικών επιβαρύνσεων. Απαιτείται, όμως, και υψηλό επίπεδο ανθρώπινου δυναμικού, το οποίο μόνον ένα ποιοτικώς αναβαθμισμένο εκπαιδευτικό σύστημα μπορεί να προσφέρει.

Τέλος, ύστερα από τριάντα και πλέον χρόνια συμμετοχής μας στην μεγάλη και ισχυρή ευρωπαϊκή οικογένεια, καλόν θα ήταν να μάθουμε ότι εξ αυτού του λόγου, πέρα από το τεντωμένο χέρι αυτού που ζητά, έχουμε και κάποιες υποχρεώσεις…

Χαρακτηριστική από την άποψη αυτή είναι η περίπτωση των Ανεξάρτητων Ελλήνων του κ. Πάνου Καμμένου. Πρόκειται για ένα κόμμα αποτυχημένων και καιροσκόπων βουλευτών και πολιτευτών, το οποίο “ποντάρει” πολιτικά στην οργή και στην απέχθεια που αισθάνονται τα λαϊκά στρώματα για τον δικομματισμό. Όχι, βέβαια, για κανέναν άλλο λόγο αλλά επειδή αυτός ο δικομματισμός, όπως αναπτύχθηκε από την μεταπολίτευση και μετά, χωρίς να προσφέρει τίποτα το ουσιαστικό στην πρόοδο της χώρας εξέθρεψε μία στηριζόμενη στα δανεικά άπληστη κοινωνία, τα διεφθαρμένα μέλη της οποίας –άλλα περισσότερο και άλλα λιγότερο– στρέφονται σήμερα κατά αυτών που μέχρι τώρα τα τάϊζαν με δανεικό χρήμα.

Στο πλαίσιο αυτής της πραγματικότητας δημιουργήθηκε μία αρπακτική κοινωνία, που συνήθισε να στηρίζεται ανελλιπώς και αδιαλείπτως στα δημόσια μαγειρεία και την οποία σήμερα απαρτίζουν αργόμισθοι και κρατικοδίαιτοι συνδικαλιστές, βολεμένοι σε συνεχή χειμερία νάρκη δημόσιοι υπάλληλοι και πάμπλουτοι “εθνικοί προμηθευτές”, που ανακυκλώνουν το δημόσιο χρήμα ανατροφοδοτώντας τα πολιτικά γραφεία. Όπως πολύ σωστά γράφει και στoν ιστότοπό του ο οικονομολόγος κ. Γιώργος Αναστασόπουλος, αυτό το μεταπολιτευτικό “τέρας” αναπαραγόταν από γενιά σε γενιά και απομυζούσε εθνικό πλούτο ερήμην του μέλλοντος και των προοπτικών της χώρας.

Έτσι, όπως γράφει, συντελέσθηκε μία πραγματική εθνική καταστροφή την περίοδο όταν οι κυβερνήσεις διόγκωναν το κράτος χωρίς να έχουν τους πόρους να το “θρέψουν”, όταν κατασπαταλούσαν τους εθνικούς πόρους σε “προγραμματικές συμβάσεις” αγοράζοντας προϊόντα και υπηρεσίες σε τιμές υπερπολλαπλάσιες από αυτές της διεθνούς αγοράς για να πριμοδοτήσουν “φίλους” επιχειρηματίες, μηντιάρχες, μεγαλοεργολάβους και λοιπούς επιτήδειους, όταν κατασπαταλούσαν τις πλούσιες κοινοτικές επιδοτήσεις σε χιλιάδες μαϊμού δηλώσεις-παραγωγές για να ικανοποιήσουν στρατιές απατεώνων (χωρίς εισαγωγικά) συμπολιτών μας ψηφοφόρων τους, ώστε να διασφαλίσουν την άνετη επανεκλογή τους. Για όσους αμφιβάλλουν: μελετείστε τις προγραμματικές συμβάσεις του ΟΤΕ και λοιπών ΔΕΚΟ και, επίσης, απευθυνθείτε στους σταφιδοπαραγωγούς, βαμβακοπαραγωγούς, ελαιοπαραγωγούς να σάς “εξηγήσουν το ποίημα”.

Η όποια εθνική καταστροφή έχει ήδη συντελεσθεί όταν οι άφρονες κυβερνώντες επέλεγαν συνειδητά να υποθηκεύουν το μέλλον των παιδιών μας γιγαντώνοντας το Δημόσιο, ιδρύοντας κι άλλους δημόσιους φορείς, ινστιτούτα, οργανισμούς, για να τακτοποιήσουν τα δικά μας ρουσφέτια, με μοναδικό αυτοσκοπό την επανεκλογή του κόμματος και την –μέσω αυτού– δική τους παραμονή στα οφίκια της εξουσίας. Με ενέργειες και επιλογές που διέφθειραν τους πολίτες –οι οποίοι ξέμαθαν να παράγουν, αφού το Δημόσιο προσέφερε πολλαπλές επιλογές καλοπληρωμένων αργομισθιών, ενώ, ταυτόχρονα, για τους πιο “μπασμένους” στα κόλπα, ευκαιρίες για γρήγορο πλουτισμό μέσω της διαφθοράς, του χρηματισμού και της δωροδοκίας, που επέτρεπαν αρκετές θέσεις ευθύνης στον γιγαντωμένο μηχανισμό του. Για όσους αμφιβάλλουν: ερευνείστε πόσο κόστιζε η εξαγορά μιας θέσης ευθύνης ελεγκτή σε εφορία και αναρωτηθείτε το γιατί.

Και όλα αυτά, εις βάρος όσων δεν είχαν την δυνατότητα να ενταχθούν στον προνομιακό αυτόν μηχανισμό διαφθοράς, κυρίως λόγω έλλειψης προσβάσεων ή διαφορετικών πολιτικών “πιστεύω”, καθώς και λίγων ρομαντικών “ηλιθίων” που πίστεψαν στην αγορά και στις δυνατότητές τους για δημιουργία. Οι δύο τελευταίες κατηγορίες πολιτών είναι αυτές που και σήμερα ακόμη τιμωρούνται μέσω της εξοντωτικής φορολογίας, της ύφεσης και της ανεργίας. Αποτελούσαν και αποτελούν τα υποζύγια επί των οποίων άγονται και φέρονται οι εξουσιαστές της κρατικοδίαιτης αριστοκρατίας, όπως ακριβώς οι Οθωμανοί χρησιμοποιούσαν τους χριστιανούς ραγιάδες επί τουρκοκρατίας.

Αυτό, λοιπόν, το παρασιτικό κράτος κάποιοι νομίζουν ότι μπορούν να το διατηρήσουν εν ζωή με όποιο πολιτικό, κοινωνικό και οικονομικό κόστος. Βλέπουμε έτσι ένα κυνικό, βίαιο και ρυπαρό φαιοκόκκινο μέτωπο να λαϊκίζει και να βιαιοπραγεί εις βάρος μιας αποχαυνωμένης κοινωνίας, η οποία απομακρύνεται ολοταχώς από την πραγματικότητα. Ωστόσο, από την κατανόηση και την διαχείριση της τελευταίας εξαρτάται το αύριο της αλλά και η επιβίωση της ιστορίας της.

Η ελληνική κυβέρνηση συλλέγει λιγότερους φόρους και προκαλεί μεγαλύτερες δαπάνες. Το άθροισμα των δύο υποδεικνύει την απόσταση που έχουμε να διανύσουμε μέχρις ότου προσεγγίσουμε τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Πράγματι, το 2009 απήχαμε 10,5 εκατοστιαίες μονάδες του εγχωρίου προϊόντος. Οι 6,3 μονάδες οφείλονταν στην υστέρηση των εσόδων και οι 4,2 μονάδες στα μεγαλύτερα έξοδα.

Ενα χρόνο αργότερα, μετά την αρχική προσπάθεια δημοσιονομικής λιτότητας, η διαφορά αυτή μειώθηκε σε 5,4 μονάδες του ΑΕΠ. Υπολογίστηκε ότι το 2011 έπεσε περαιτέρω στο 4% του ΑΕΠ. Τα πράγματα θα είναι καλύτερα το 2012, οπότε, σύμφωνα με τους υπολογισμούς που υποστηρίζουν το ψηφισμένο από τη Βουλή πρόγραμμα σταθερότητας, η διαφορά αναμένεται να μειωθεί στις 2,5 μονάδες.

Το σημαντικό τμήμα της διόρθωσης πρέπει να γίνει στην πλευρά των δαπανών. Οταν όμως λέμε κρατικές δαπάνες εννοούμε, σε τεράστιο μέγεθος, εισοδήματα για κάποιους. Πράγματι, οι μισθοί έφθασαν το 2009 να αναλογούν σε 13,4% του ΑΕΠ. Το 2001, χωρίς αυτό να αποτελεί έτος αναφοράς, η αναλογία ήταν 10,4%, ενώ ο μέσος όρος της Ε.Ε. είναι 10,9%. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του προγράμματος, αναμένεται ότι θα έχουμε επιστρέψει στο 10,6% του ΑΕΠ το 2015!

Είναι προφανές ότι παρ’ όλη τη σκληρότητα των μέτρων λιτότητας, όπως τη βιώνουν οι απασχολούμενοι στο κράτος και ενόσω η συμβολή τους στην εξυγίανση των δημοσιονομικών πραγμάτων είναι σημαντική, η εξ αυτών των περικοπών περιστολή της δαπάνης δεν επαρκεί. Χρειάζεται μεγαλύτερη προσπάθεια.

Η μεγάλη απειλή στα δημόσια οικονομικά ήταν και τώρα πλέον έχει γιγαντωθεί, οι ανάγκες υποστήριξης του συστήματος κοινωνικής πρόνοιας. Αγνοήσαμε με τον πλέον επιδεικτικό τρόπο την αυξανόμενη αδυναμία του μηχανισμού κρατικών και ασφαλιστικών εσόδων στην υποστήριξη των ταχύτατα αυξανόμενων αναγκών του συστήματος.

Το λάθος δεν βρίσκεται αποκλειστικά στην πλευρά των πολιτικών. Τουλάχιστον όχι όλων των πολιτικών. Ολόκληρη η Αριστερά, το σύνολο των συνδικαλιστών, οι διευθυντές των αρμοδίων κρατικών υπηρεσιών, κάποιοι καθηγητές ή δήθεν “καθηγητές”, η αγέλη των κίτρινων Μέσων Ενημέρωσης και βεβαίως, οι λαϊκιστές πολιτικοί έχουν ολόκληρη και αδιαίρετη την ευθύνη.

Σε αυτούς πρέπει να τα ρίχνουν οι συνταξιούχοι και όσοι δικαίως περιμένουν ένα αξιοπρεπές κοινωνικό επίδομα και όχι σε όσους υποστηρίζουν την ανάγκη εξυγίανσης. Ας έχουμε ένα στο νου μας, το ακόλουθο: το άδικο που έπληξε τους 11.000 συμπολίτες μας οι οποίοι εμπιστεύθηκαν τα κρατικά ομόλογα θα είχε πλήξει τα 11.000.000 των κατοίκων αυτής της χώρας αν είχαμε παραδεχθεί την ήττα μας, είχαμε, δηλαδή, προτιμήσει την πτώχευση του ελληνικού κράτους.

Σπεύδω, τέλος, να προλάβω όσους θα υποστηρίξουν ότι το πραγματικό βάρος στον προϋπολογισμό προκαλείται από τους υπερβολικούς τόκους. Το υψηλότερο ποσοστό τόκων επί του ΑΕΠ, στο 6,9%, καταγράφηκε το 2011. Η αναμενόμενη βελτίωση δεν είναι σπουδαία, αφού αναμένεται να σταθεροποιηθεί κοντά στο 6% το 2015. Ηταν 6,5% το 2001. Η πραγματική διαφορά βρίσκεται αλλού.

Η μέση δαπάνη για τόκους, μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών, είναι μόλις 2,7% του εγχωρίου προϊόντος τους. Λιγότερο από τα μισά! Αυτό σημαίνει ότι η Ελλάδα πρέπει να εξοικονομεί πάνω από 3 μονάδες του ετησίου προϊόντος της, επειδή δεν εκμεταλλευθήκαμε το σταθερό ευρώ και τα χαμηλά επιτόκιά του για να περιορίσουμε το χρέος. Αν ίσχυε ο συνταγματικός κανόνας που απαγορεύει τη σύναψη χρέους όταν ξεπερνάει το 60% του ΑΕΠ, τότε η Ελλάδα δεν θα διέφερε από τα καλά ευρωπαϊκά κράτη.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 27.3.2012

Ο Έλληνας έχει παλέψει και παλεύει, ασταμάτητα από την ίδρυση του νέου κράτους, να βρεί την αληθινή ταυτότητά του, εθνική, πολιτισμική, και κοινωνική. Εδώ με απασχολεί η ηρωική πλευρά της ταυτότητας του σύγχρονου, ανώνυμου Ελληνα, που θεωρώ παραμελημένη όσο και αναγκαία για την λειτουργία του ως ολοκληρωμένου μέλους της κοινωνίας, κυρίως εν όψει της  παραδοσιακής συμμετοχής του Ελληνα στα κοινά της χώρας του, ιδιαίτερα σημαντικού παράγοντα σε περιόδο κρίσης και εν όψει των μεγάλων αλλαγών που αυτή επιφέρει στους ιστορικούς θεσμούς της χώρας.

Μεταξύ της Κοραϊκής προγονοπληξίας και της συμβιβαστικής λύσης του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου, που απαντά στην αμφισβήτηση της ελληνικής πολιτισμικής ταυτότητας με την επίρρωση του κομβικού  ρόλου της μέθεξης στην ελληνικής παιδεία – που περιλαμβάνει και το Βυζάντιο μαζί με την αρχαία Ελλάδα ως συνέχεια της ελληνικής ταυτότητας- ο σύγχρονος Ελληνας διάλεξε τα ηρωικά του πρότυπα κυρίως μεταξύ των αρχαίων προγόνων.  Η μορφή του Αχιλλέα (και του Λεωνίδα, ίσως) εξακολουθούν να δεσπόζουν μεταξύ των ιδανικών ηρώων που συγκινούν Ελληνες και ξένους φοιτητές, και όχι μόνο. Αμέσως μετά, σταθερά και διαχρονικά έρχεται ο Οδυσσέας. η ζωντανή εικόνα του σύγχρονου Ελληνα, πιο γήινη και αληθινή σαν την Ιθάκη. Ο Αχιλλέας έμεινε το υψηλό, λίγο απόμακρο ιδεώδες, ο ήρωας που διαλέγει τη δόξα του θανάτου στη μάχη, στο άνθος της νεότητάς του, και ξέρει πότε θα πεθάνει, κάτι που αντιβαίνει στον κώδικα των θνητών και που αγγίζει τον θεϊκό-κόσμο, όπου και ανήκει εν μέρει. Οσο κι αν ο ευγενής αυτός ήρωας, παραμορφώθηκε από τα μέσα της εμπορικής κινηματογραφίας, έμεινε ένα άπιαστο σύμβολο.  Ο Οδυσσέας είναι ένας ήρωας για τον οποίο ο σύγχρονος Ελληνας  καμαρώνει αλλά με ένα διαφορετικό τρόπο, περήφανος, αλλά κλείνοντας το μάτι συνομωτικά!

Μέσα στην ίδια Ομηρική παράδοση, ο πρώτος υπακούει σε κοινωνικούς κώδικες σε καιρό πολέμου, ο δεύτερος ακολουθεί την ανάγκη προσαρμογής στην κοινωνία και το κοινωνικό του περιβάλλον μετά τον πόλεμο και ύστερα από απουσία 20 χρόνων.  Αλλά πρόκειται επίσης και για δύο τελείως διαφορετικούς χαρακτήρες:  Ο Αχιλλέας είναι γνωστός για την ευθύτητά και ακεραιότητά του, την περηφάνειά του, την ευαισθησία του, τον ασυγκράτητο χαρακτήρα του. Τον ημίθεο μέσα του πληγώνει η υπαρξιακή αδικία: ότι θα πεθάνει στη μάχη χωρίς “τιμή” γιατί του την αφαίρεσε ο πανίσχυρος Αγαμέμνονας, κάνοντας τον θάνατο του μάταιο, και ακυρώνοντας το “άφθιτον κλέος” που επιδιώκει σαν υποκατάστατο της αθανασίας.  Η “Μήνις” του, λέξη  μόνο για τους θεούς, εξηγεί το πολεμικό του μένος και τον τρομερό θυμό του εναντίον όλων, αλλά κυρίως του Αγαμέμνονα. Τελικά ο Αχιλλέας κερδίζει τη δόξα αλλά όχι το νόστο, την επιστροφή στην πατρίδα.

Ο Οδυσσέας ταυτίζεται με τα βάσανα και τον πόνο. (“Οδύσσομαι” σημαίνει προκαλώ πόνο και επίσης “υποφέρω” – είναι ο ορισμός του θνητού). Είναι συνετός, έχει τεράστια υπομονή, συγκρατεί την επιθυμία του,  είναι άνθρωπος των ελιγμών και των μεταμφιέσεων, λέει ψεύτικες ιστορίες για να επιζήσει –και γιατί είναι ποιητής– δεν εμπιστεύεται κανένα, αμφιβάλλει για όλα και για όλους, κάνει κάθε υποχώρηση προκειμένου να επιζήσει. Το κύριο γνώρισμά του είναι η πονηριά (μήτις), ανώτερη της εξυπνάδας, που χάρη σ’αυτήν καταφέρνει να επιβιώσει.  Σ’ αυτόν οφείλεται ο Δούρειος Ιππος και η νίκη των Ελλήνων στην Τροία. Κερδίζει και τη δόξα και το νόστο.

*

Ο σύγχρονος Ελληνας μεγαλουργεί όταν του παρουσιάζεται η ευκαιρία να γίνει ήρωας. Δεν προθυμοποιείται όταν ο στόχος είναι μακρυά και η προσπάθεια απαιτητηκή.  Τον συγκινούν τα άμεσα και εντυπωσιακά αποτελέσματα.  Στην σημερινή κατάσταση, ο ρόλος του ήρωα έχει συντριβεί ανάμεσα στις προσταγές που υπαγορεύουν οι ανάγκες για την έξοδο της πατρίδας από την κρίση μέσω θυσιών οικονομικής φύσης και πειθαρχίας. Πρέπει να δώσει ό,τι έχει και δεν μπορεί να στερηθεί αυτός και η οικογένειά του και να τηρήσει προθεσμίες. Θα τα έδινε ίσως με την καρδιά του αν του ζητούσαν να τα προσφέρει όποτε μπορεί. Κοιτάχτε τί έγινε με τις προσφορές τροφίμων και ρούχων!

Κατακλυσμός υλικών για τους συνανθρώπους του που πολλά ίσως μείνουν και στα αζήτητα!  Η διαταγή προσβάλλει τον Ελληνα.  Γι αυτό έχει αντίρρηση στους νόμους και στις εντολές, γενικά.  Σε ξαφνικές επιστρατεύσεις, κρίσεις, ακραίες καταστάσεις όπου χρειάζεται ηρωισμός, γίνεται θεός κι ας μην έχει τα μέσα να νικήσει – όπως στη Επανάσταση του 1821, στην Ιταλική εισβολή και σε τόσες άλλες απίστευτες περιπτώσεις που εκπλήξανε τον κόσμο. Ο μέσος σύγχρονος Έλληνας  έχει παλαίψει ηρωικά και σιωπηλά, με αξιοπρέπεια στη φτώχεια και τη δυστυχία του, γενναία αν και θυμωμένα σαν τον Αχιλλέα, υποφέροντας χίλια βάσανα με τους Κύκλωπες και τους Λαιστρυγόνες του Κοινωνικού Συστήματος σαν τον Οδυσσέα καταπίνοντας με μεγάλη προσπάθεια διαταγές – αυτό που τον πονάει πιο πολύ κι από την πείνα!  Ηταν όμως κι ένα τέστ ωρίμανσης!

Την απουσία ηθικής ανταμοιβής και κοινωνικού ρόλου ο μέσος σύγχρονος Ελληνας προσπαθεί να καλύψει με μια ηρωϊκή ταυτότητα – η αίσθηση του ηρωισμού του είναι δικαίωση σπουδαιότερη από αυτήν του καθήκοντος που είναι απλή υποχρέωση.  Προσπαθεί να ταυτιστεί όμως με μπερδεμένες εικόνες-σύμβολα και ηρωικές αξίες που σήμερα έχουν ατονίσει και δεν καταφέρνει παρά να δημιουργήσει ψευδαισθήσεις, παραμορφώνοντας ιδέες που καταλήγουν σε καρικατούρες μεταξύ αρχαίων ηρώων και του Καραγκιόζη. Οχι πως ο Καραγκιόζης δεν είναι ήρωας, αλλά ο λαϊκός αυτός σοφός φουκαράς, αντί να απολαμβάνει το σεβασμό του ηρωϊκού φτωχού βιοπαλαιστή, έγινε συνώνυμος με την απουσία κάθε σοβαρότητας και προκαλεί ακράτητο γέλιο. Είναι ένας πολύτροπος Οδυσσέας που όμως τρώει συνέχεια ξύλο αντί να επιβραβευθεί για την καπατσωσύνη του, ενώ τον χαιρόμαστε όταν κοροϊδεύει τον Χατζηαβάτη. Ισως η ασχήμια του και η πολυσημία του τον καθιστούν τόσο έντονα σύμβολο του ελληνισμού ώστε να μας εμποδίζουν να δούμε την ανθρωπιά του. Βλέπομε μόνο την αθλιότητά του και την κωμική του πλευρά.

Εξω από σκηνές πολέμου, ο Ελληνας και η Ελλάδα σκιτσογραφούνται πάντα ξυπόλητοι και κουρελήδες.  Είναι κλαψιάρηδες, προδομένοι και αδικημένοι. Ο  Πειναλέων και η Ανεργίτσα του Μπόστ, ανθρώπινοι τύποι στην εποχή τους όσο και επίκαιροι σήμερα, μας κάνουν ακόμα να γελάμε, αν και σήμερα με κάποια πίκρα γιατί αναλογιζόμαστε ίσως και τη δική μας ευθύνη όπως ποτέ άλλοτε. Οι ήρωες είναι πολυάριθμοι τώρα και σιωπηλοί, και πολύς πόνος σκοντάφτει στην πένα του σκιτσογράφου. Αλήθεια, πόσοι άνθρωποι σας χαμογελάνε σήμερα στους δρόμους της Αθήνας;

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι δεν έχει επιτευχθεί ηρωικό μοντέλο που να μπορεί άνετα να υιοθετήσει κανείς για τον σύγχρονο Ελληνα: ούτε ο Μεγαλέξανδρος, ούτε ο Διγενής, ούτε ο Κολοκοτρώνης, ούτε ο Γλέζος!  Το μοντέλο του “Ελληνάρα” είναι ένα γκροτέσκο, αρνητικό παράδειγμα προς αποφυγή, φορτωμένο με όλα τα αρνητικά χαρακτηριστικά που ένας Ελληνας πρέπει να πνίξει μέσα του. Δεν υπάρχει Camelot στην ελληνική κουλτούρα ή στην λογοτεχνία για τον σύγχρονο Ελληνα.

Δεν είναι απαραίτητο να είμαστε κολλημένοι στα αρχαία μας πρότυπα, αλλά οι μύθοι και οι τελετουργίες με τα αρχέτυπα και τα σύμβολά τους κρατάνε την κοινωνία ενωμένη. Εξαφανίζονται μόλις πάψουν να προσφέρουν αυτή την υπηρεσία. Μπορούμε λοιπόν να δανειζόμαστε σύμβολα και μύθους από την μυθολογία και την παράδοση για να τροποποιούμε την εικόνα της κοινωνίας οταν χρειάζεται αλλαγή ή τόνωση, όπως αναρίθμητες φορές έχει γίνει στην ιστορία μας. Στην συγκεκριμένη περίπτωση πρόκειται για την εικόνα του σύγχρονου ήρωα, που δεν μπορεί πια να είναι αμιγώς ο Αχιλλέας, ούτε και ο Οδυσσέας, γιατί ένας ατέλειωτος ποταμός ιστορίας έχει περάσει από πάνω μας από τα χρόνια του Τρωικού πολέμου και μυριάδες ζωές ήρθαν και φύγαν,  πόλεμοι, κρίσεις, θάνατοι ανθρώπων και ιδανικών, τραγωδίες χιλιοπαιγμένες στο θέατρο ή αθόρυβα, χωρίς χειροκροτήματα, σε μια κάμαρα ή στο δρόμο, χωρίς κανείς να πάρει χαμπάρι!  Σε όλα αυτά τα χρόνια της ιστορίας υπήρξαν ήρωες που φύγανε αθόρυβα και γρήγορα κι έσβυσε το όνομά τους, ή τους έφτιαξαν μια ταμπέλα για κάποιο δρόμο σε μια γειτονιά (τουλάχιστον πρόλαβαν να τους το πούν πριν πεθάνουν;) ή σπάνια μια προτομή και λίγες γραμμές στην ιστορία – αντίδοτο συχνά ενοχών.  Κάποιες αόριστες μορφές ανωνύμων ηρώων ζωγραφίστηκαν σε κάποια αφίσα, όπως οι άγνωστες γυναίκες στα βουνά της Πίνδου του μεσοπολέμου, ή οι στρατιώτες στον Αλβανικό πόλεμο με τη σκιά της Παναγίας στο πλάι, του Γουναρόπουλου… νάναι καλά οι ζωγράφοι μας… Δυσκολεύομαι να βρώ συγκεκριμένες εικόνες – ηρωικά σύμβολα  αργότερα, στην Αντίσταση, ή στον Εμφύλιο. Ηταν βέβαια και η δικτατορία. Πολύ λίγο τυποποιήθηκε ή δημιουργήθηκε ένα αναγνωρίσιμο συμβολικό σχήμα να απαθανατίσει τον ηρωισμό του Πολυτεχνείου με κάποιο πρόσωπο των ηρώων του! Η ιστορία αυτού του δράματος αφέθηκε στις ρευστές και παραπαίουσες διαθέσεις του εκάστοτε κύματος διαφόρων κινημάτων ώσπου παραμορφώθηκε σε ένα βολικό αποκούμπι ανοικτό “δια πάσαν χρήσιν”.

Αλλά ας γυρίσουμε στον “ανώνυμο” κόσμο, την καθημερινή άγνωστη μάζα που πολεμάει σιωπηλά έξω από ενώσεις, συνδικαλισμούς και διαδηλώσεις, που πάει ειρηνικά απ´το σπίτι στη δουλειά – αν έχει ακόμα δουλειά – που παλεύει να επιζήσει και που προσφέρει. Πρόκειται για τον ηρωισμό του μέσου καθημερινού Έλληνα που σιωπηλά αντιμετωπίζει μια κρίση όχι μόνο οικονομική, αλλά συγχρόνως πνευματική και πολιτισμική, που χάνει την συνοχή του με την παράδοση και την πνευματική κληρονομιά του, τη γλώσσα, την ποίηση, τις πηγές της σκέψης του ανθρώπου. Όχι μόνο πασχίζει, με το εισόδημά και τα κοινωνικά του δικαιώματα σε διαρκή μείωση, ηθικά και πνευματικά ακρωτηριασμένος, αλλά και με τον κοινωνικό του ρόλο υποτιμημένο και ψυχολογικά στερημένος. Γιατί ενώ δεν έλαβε μερος στο χορό των ατασθαλιών, ήταν από τους λίγους νομοταγείς, τώρα δεν ξεχωρίζει από τη μάζα γιατί τώρα όλοι φταίμε. Είμαστε πολίτες, άρα υπεύθυνοι. Δεν υπήρχε μετατόπιση ευθύνης στο λαμπρό μας παρελθόν. Την κληρονομήσαμε από την Τουρκοκρατία, αυτή τη συνήθεια να δείχνουμε το δάχτυλο αλλού και είναι υπεκφυγή ανάξια της ιστορίας μας.  Κι όμως έρχεται η ώρα που η δικαιοσύνη κουράζεται να είναι τυφλή – αμέριστη!  Καιρός να της βγάλουμε τον επίδεσμο από τα μάτια να δεί επί τέλους το φώς, του μικρού το δίκιο. Η αδικία κάποτε γιγαντώνεται!  Το έλεγε κι ο Αριστοτέλης:  “Δεν υπάρχει τίποτα πιο άνισο από την ίση μεταχείριση των ανίσων”.

Με λίγα λόγια, προσπαθώ να τονίσω την ανάγκη να σηκώσουμε τον άγνωστο και ηρωικό Ελληνα λίγο ψηλότερα, βοηθώντας έτσι στη δημιουργία του θεσμού αυτού του παραμελημένου και απαραίτητου ήρωα. Όχι πως δεν ξανάγινε τέτοιος ήρωας σε κατοχές, έμφύλιους, εθνικές καταστροφές, πολέμους, αλλά τότε όλα γίνονται με το πιστόλι στον κρόταφο – ακόμα κι ο ηρωισμός,! Τώρα ο ηρωϊσμός είναι ένας θεσμός αναγκαίος μέσα σε τούτη την κοινωνική και πνευματική διάλυση σαν συνδετικός κρίκος να συγκρατήσει τον σπασμένο κοινωνικό ιστό. Ο αντι-ήρωας του μοντερνισμού και μετα-μοντερνισμού περίσσεψε στον αναβρασμό και τη λαίλαπα της κρίσης που σαρώνει τον αιώνα μας. Αναιρούσε τον ήρωα που εξαφανιζόταν μπροστά στη ζωή. ο Ομηρικός Ελπήνορας, ο Δον Κιχώτης, ο Λεοπόλδος Μπλούμ του Τζόυς,  είναι εικόνες από την αρχαιότητα ως τον μετα-μοντερνισμό του αποτυχημένου ήρωα, καρικατούρα και αντίποδας του αρχαίου ηρωικού τύπου που αποτυγχάνει οικτρά  σε ό,τι κάνει. Τώρα δεν ζητάμε καρικατούρες για να δείξουμε ότι δεν υπάρχουν ήρωες αλλά να αναδείξουμε τους απλούς αθόρυβους και απαξιωμένους ήρωες, ένα μοντέλο που θα περάσει στην ιστορία, με σεβασμό και τη δέουσα αναγνώριση. Πρέπει να ετοιμάσουμε άμυνες μέσα από πνευματικές και συναισθηματικές αξίες που θα έχουν κέντρο τον άνθρωπο και τις επιστήμες του ανθρώπου. Μέσα σ’αυτές, όπως στην μακροχρόνια παράδοσή μας, είναι και η “τιμή” των ηρώων που πρέπει να τους αποδοθεί από την κοινωνία τους όσο βρίσκονται στη ζωή.

Ισως όμως και να την βρεί μόνος του, ο σύγχρονος Ελληνας την ηρωϊκή ταυτότητά του – την ανακάλυψη ενός καινούργιου, ώριμου, ήσυχου ηρωϊσμού.  Δεν θέλει να πεθάνει για να δοξασθεί μετά θάνατον όπως ο Αχιλλέας. Ούτε νοιώθει, ύστερα από τα τελευταία διόμισυ χρόνια ότι η πονηριά του Οδυσσέα είναι πια στέρεο έδαφος, έστω κι αν η συνήθεια δεν θα αποβληθεί εύκολα.  Ισως ο καλύτερος δρόμος είναι μια επιλογή των πιο σπουδαίων αξιών της παράδοσης. Τα έχει πεί ο Ομηρος στα δυό του έπη, στην πρώτη ποίηση, την πρώτη έκφραση του ανθρώπου την πιο αυθεντική: Υπομονή, σοφία, γενναιότητα, τιμή, αξιοπρέπεια, περηφάνεια, ευθύτητα,  υπευθυνότητα, ενεργητικότητα,  δουλειά…  Μαζί με όσα μας δίδαξε τούτη η εμπειρία, που νέοι και ηλικιωμένοι δοκιμάζουμε, ένα καινούργιο προφίλ του σύγχρονου, “καινούργιου” Ελληνα, να του δώσει την ηρωική του ταυτότητα που δεν είναι παρά η αυτοπεποίθηση και ο αυτοσεβασμός που χρειάζεται για να συνεχίσει τον αγώνα μιας εποικοδομητικής συμμετοχής στα κοινά της πατρίδας του και την επιβίωσή του με αξιοπρέπεια και ποιότητα- με αντοχή και μεστωμένο, όχι απελπισμένο ηρωισμό.

Χρειάζεται ακόμα μάχη, αλλά θα νικήσουμε. Με τέτοιους ήρωες, “δεν καταδεχόμαστε να ρωτάμε” αν θα νικήσουμε! “Πολέμα”, λέει ο Καζαντζάκης.

Η Κόνστανς Ταγκοπούλου είναι καθηγήτρια Συγκριτικής Λογοτεχνίας του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης. Σήμερα διδάσκει στο University of Indianapolis, Athens.

Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν πίστευε ότι η ετοιμότητα του πνεύματος είναι το εκχύλισμά του. Το να αντιληφθείς τι ακριβώς συμβαίνει σε μια συγκεκριμένη στιγμή είναι πιο αποφασιστικό από το να γνωρίζεις από πριν τα πλέον μακρινά γεγονότα. Γι’ αυτό ας μείνουμε στο παρόν. Να δούμε τις εξελίξεις ως ευκαιρία να στήσουμε εξαρχής το σαραβαλιασμένο κράτος. Να προετοιμαστούμε για την επώδυνη εφαρμογή των μέτρων, για τα πισωγυρίσματα μέσα από πιθανές πολιτικές παρασπονδίες (είναι πολλά τα λεφτά). Να δούμε, όμως, και τις αντοχές μας σε συνθήκες απροσδόκητης πίεσης. Ολες αυτές τις μέρες έχουν γραφτεί εκατοντάδες απόψεις για τη βιωσιμότητα της συμφωνίας. Ετσι επιλέγω να σταθώ στα ευρήματα των τελευταίων δημοσκοπήσεων, που θέλουν τη συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων να επιμένουν ευρωπαϊκά. Οι Ελληνες, σε πείσμα όλων των διεθνών και ντόπιων καταστροφολόγων, επιλέγουν το ευρώ, άρα και την Ευρώπη. Αδημονούν άραγε για την ασφάλεια που τους παρέχει η συμμετοχή τους σε μια δυνατή ομάδα; Προτιμούν τον Ολυμπιακό από τον Παναιτωλικό, ας πούμε, ή απλώς στέκονται στο χρώμα του χρήματος;

Την παραμονή της απόφασης του Eurogroup, ο ευρωπαϊκός Τύπος πλημμύρισε από Ελλάδα, θετικά και αρνητικά. Ηταν πολλοί οι αρθρογράφοι, οι οποίοι σημείωναν ότι η Ευρώπη οφείλει να βοηθήσει την Ελλάδα, όχι μόνο γιατί ο πληθυσμός της υποφέρει, αλλά γιατί αυτή η σωτηρία βοηθάει «εμάς τους Ευρωπαίους». Μια σωτηρία – αλληλεγγύη, η οποία ως συνέχεια της μεταπολεμικής γαλλογερμανικής συμφιλίωσης θα συμβάλει στο να πάψει το ευρωπαϊκό οικοδόμημα να είναι απλώς μια αναφορά ανάμεσα σε τυπικά γραμμένα κείμενα. Ούτως ή άλλως, η αλληλεγγύη είναι η έκφραση της πολιτικής και κοινωνικής συνοχής. Ας θυμηθούμε τι συνέβη, π.χ., με την ένωση των δύο γερμανικών κρατών. Πόσα χρήματα διατέθηκαν από τη δεκαετία του ’90 ώς τις μέρες μας. Αυτή η αλληλεγγύη είναι η μοναδική δύναμη που θα οδηγήσει στη δημιουργία της πολιτικά ενωμένης Ευρώπης. Δεν πρόκειται για ευσεβείς πόθους. Προβλέπεται στη συνθήκη της Λισσαβώνας. Σωστά, λοιπόν, γράφεται ότι το νόμισμα της Ευρώπης δεν είναι το ευρώ, αλλά η δημοκρατία και τα δικαιώματα του ατόμου που οδηγούν και επιβάλλουν την αλληλεγγύη. Μέχρι να αποδειχθεί κάτι άλλο στην πράξη.

Ξεφυλλίζοντας κείμενα του Τοκβίλ, στάθηκα στην αναφορά του στην ελευθερία, όπως την έβλεπαν οι αρχαίοι Ελληνες. Εγραφε ότι για να επιστρέφουμε σ’ αυτήν την ελευθερία θα πρέπει να υποχωρήσει ο ατομικισμός και να υπάρξει αντίσταση στον κρατισμό. Xαρακτήριζε σκουριά των κοινωνιών τον ατομικό εγωισμό και πρότεινε ως αντίδοτο το συνεταιρίζεσθαι. Οι Ελληνες έχουμε ευθύνη για τη σκουριά της κοινωνίας μας. Ο ατομισμός, τα μικροσυμφέροντά μας δεν άφησαν περιθώρια για αντίδοτο. Η κρίση στο κράτος και τον πολίτη, όμως, δεν ήρθε ως τιμωρία. Ηρθε ως προειδοποίηση του σώματος που έχει πρόβλημα, ανεβάζει πυρετό, που μας λέει “τρέξτε στον γιατρό”. Αλλά εμείς δείχνουμε να εμπιστευόμαστε τα κοινά έμπλαστρα. Δεν ξέρω αν το σώμα θα συνεχίσει να στέλνει μηνύματα. Πιθανώς ναι. Πιθανώς όχι. Σε περίπτωση υπερίσχυσης του όχι, το κεφάλαιο που λέγεται κοινωνική ζωή, ζωή της πολιτείας, θα έχει κλείσει οριστικά, με τη σκουριά να έχει διαβρώσει τα πάντα. Κι έτσι, δεν θα υπάρχει χρόνος για τη δημοκρατία, την αλληλεγγύη και το νοιάξιμο για τα δικαιώματα του ατόμου, ως μέλους της κοινωνικής ομάδας.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 26.2.2012

Ο Ανδρέας Παπανδρέου είναι σίγουρος για την εκλογική νίκη του “Κινήματος” στις εκλογές του Οκτωβρίου και η συζήτηση είναι πού θα βρεθούν τα απαραίτητα κεφάλαια για να μοιραστούν στις ορδές των «μη προνομιούχων» που ανυπόμονοι περιμένουν την ώρα της μεγάλης εισβολής.

“Πρόεδρε, δεν υπάρχει πρόβλημα”, λέει ο Γεράσιμος Αρσένης, μετέπειτα τσάρος της οικονομίας, στον ιδρυτή του ΠΑΣΟΚ. “Το διεθνές σύστημα”, επιμένει, “έχει μεγάλη ρευστότητα και θα βρούμε αρκετό χρήμα να φέρουμε στην Ελλάδα. Εξάλλου, τα επιτόκια είναι χαμηλά, όπως και το ελληνικό δημόσιο χρέος. Υπάρχουν έτσι περιθώρια να αντιμετωπίσουμε και αιτήματα για παροχές αλλά και μία πιθανή φυγή κεφαλαίων στις ξένες τράπεζες από βιομηχάνους και μεγαλοεισαγωγείς…”.

“Δηλαδή λεφτά υπάρχουν Μάκη”, τονίζει ευχαριστημένος ο Ανδρέας Παπανδρέου. “Θα μπορέσουμε έτσι να δείξουμε στον λαό ότι μοιράζουμε χρήμα. Ποιος ποτέ θα μάθει ότι αυτό είναι δανεικό… Θα λέμε σε όλους τους τόνους ότι είναι το χρήμα του κατεστημένου, που τώρα ανήκει στους Έλληνες…”, προσθέτει ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ και δείχνει να απολαμβάνει το ουΐσκι που πίνει.

“Οι γιαπωνέζικες τράπεζες ψοφάνε να δανείζουν χρήμα στην Ευρώπη κύριε πρόεδρε”, λέει στον Ανδρέα Παπανδρέου ο Κωστής Βαΐτσος, που είχε διεθνή εμπειρία από την συμβουλευτική θητεία του σε χώρα της Λατινικής Αμερικής. Γνώριζε επίσης ο ίδιος –όπως και ο Ανδρέας Παπανδρέου– ότι στην διεθνή κεφαλαιαγορά κυκλοφορούσε και άφθονο μαύρο αραβικό χρήμα σε πετροδολλάρια, που άλλο που δεν ήθελε να τοποθετηθεί σε χώρες όπως η Ελλάδα. Το χρήμα αυτό ήταν καλοδεχούμενο από τον Ανδρέα Παπανδρέου, ο οποίος ήθελε να το χρησιμοποιήσει για να εξαγοράσει στην κυριολεξία ψήφους και οπαδούς, ώστε να μονιμοποιήσει την παραμονή του στην εξουσία. Αυτό ήταν το μεγάλο όραμά του και, για να το αναλύσει κανείς, απαιτούνται πολλές σελίδες.

Με απλά λόγια λέμε ότι, όταν το 1974 ο Ανδρέας Παπανδρέου ίδρυσε το ΠΑΣΟΚ, δύο πράγματα τον ενδιέφεραν: Πρώτον, να διαλύσει την μισητή του –όπως είχε αποκαλύψει στον γράφοντα– Ένωση Κέντρου-Νέες Δυνάμεις (ΕΚΝΔ) και, δεύτερον, να καταλάβει την εξουσία. Επειδή δε γνώριζε ότι δεν θα μπορούσε να καταλάβει την εξουσία υποσχόμενος σοσιαλδημοκρατικού τύπου μεταρρυθμίσεις, οι οποίες εξάλλου ήσαν μέσα στο πρόγραμμα της ΕΚΝΔ, εφάρμοσε μία ριζοσπαστική, λαϊκιστική, τριτοκοσμικού τύπου στρατηγική, αξιοποιώντας τα κατώτατα δυνατά ερείσματα και ένστικτα που μπορεί να διαθέτει ένας λαός.

Σπουδασμένος στην Αμερική και οικονομολόγος επηρεασμένος από την σχολή της οικονομετρικής προσέγγισης των πραγμάτων, ο Ανδρέας Παπανδρέου –ο οποίος απεχθανόταν την Ευρώπη και την κουλτούρα της– ήταν ένας πολιτικός με ικανότητα τολμηρών τακτικών ελιγμών, που μπορούσε με άνεση να κινείται στρατηγικά στην βάση ορθολογικών επιλογών. Ένα σημαντικό την εποχή εκείνη στέλεχος του Κινήματος χαρακτήριζε τον αρχηγό του ΠΑΣΟΚ “κινούμενο ηλεκτρονικό υπολογιστή”. Μελετούσε κάθε κίνησή του και, κυρίως, στην Αμερική είχε διδαχθεί από ειδικούς επικοινωνιολόγους να καταλαβαίνει την ψυχολογία του όχλου, να συνθηματολογεί και να μπορεί να διαισθάνεται τί θέλει να ακούσει ο ακροατής.

“Ύστερα”, γράφει ο Στάμος Ζούλας, “ο Ανδρέας είχε διαπιστώσει ότι στην Ελλάδα η πιθανότητα να αποκτήσει κάποιος δημοσιότητα είναι η εκπροσώπηση απόψεων με τρόπο που να διεγείρει, που να συγκινεί, και ιδιαίτερα σε θέματα που το συναισθηματικό στοιχείο είναι πολύ έντονο”. Ακόμη και όσα οι πολιτικοί του αντίπαλοι θεωρούσαν ως ανερμάτιστη πολιτική και οβιδιακές μεταμορφώσεις, στην ουσία δεν ήταν παρά ένας συνειδητός και προσχεδιασμένος τακτικισμός που είχε ως πρωταρχικό –αν όχι αποκλειστικό– στόχο την κατάληψη της εξουσίας». Και η τελευταία όντως κατελήφθη τον Οκτώβριο του 1981 και έμελλε να κρατήσει το ΠΑΣΟΚ και τον αρχηγό του στο τιμόνι της χώρας έως τον Ιούλιο του 1989.

Η δημιουργία των μηχανισμών

Εννέα χρόνια παραμονής στην εξουσία ήσαν αρκετά για το ΠΑΣΟΚ και τον ιδρυτή του για να δημιουργήσουν αρθρώσεις και καταστάσεις που δύσκολα θα μπορούσαν αρθούν από φιλελεύθερες πολιτικές δυνάμεις. Ακόμα χειρότερα, την πασοκική περίοδο εμπεδώθηκε στην Ελλάδα και μία αντιδραστική τριτοκοσμική ιδεολογία η οποία σήμερα μόνον δεινά επιφυλάσσει στην χώρα. Εξάλλου, η ιδεολογία αυτή, σύμφωνα με τα γνωστά από τα ολοκληρωτικά καθεστώτα πρότυπα, χρησίμευε ως άλλοθι στους μηχανισμούς που έπαιρναν σάρκα και οστά στην Ελλάδα σε αντικατάσταση του αποκαλούμενου “κράτους της δεξιάς”. Μετά λοιπόν την επιχείρηση του Φεβρουαρίου 1982, όταν μία Κυριακή οι πρασινοφρουροί έκαναν δοκιμή πραξικοπήματος, σταδιακά εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα μηχανισμοί του πασοκικού κράτους που δημιουργούσαν και νέες κοινωνικο-οικονομικές αρθρώσεις.

Κοντολογίς, ο Ανδρέας Παπανδρέου επεδίωξε –και σε μεγάλο βαθμό κατάφερε– να δημιουργήσει μία φιλική προς το ΠΑΣΟΚ μεσαία τάξη, εσωστρεφή και εχθρική προς κάθε φιλελεύθερη και ευρωπαϊκή ιδέα. Επρόκειτο για μία τάξη που διψούσε για χρήμα αλλά ήθελε να το αποκτήσει χωρίς κόπο και, κυρίως, όχι μέσα από μηχανισμούς της αγοράς και του οικονομικού ανταγωνισμού που συνεπάγεται η ελεύθερη οικονομία.

Έτσι, την περίοδο 1981-1985, εισρέουν στην Ελλάδα απίστευτα ποσά, δανεισμένα από ξένες τράπεζες, κυρίως ιαπωνικές, και δαπανώνται ασυστόλως στο όνομα της “καμένης γης”, για να εκκολαφθεί η πασοκική εξουσία, η οποία ήταν και σαφέστατου τριτοκοσμικού χαρακτήρα. Την προαναφερόμενη περίοδο, η Ελλάδα δανείστηκε από το εξωτερικό περί τα 50 δισεκατ. δολλάρια, παράλληλα δε εισέπραξε και άλλα 26 δισεκατ. δολλάρια κοινοτικές επιδοτήσεις. Μέσα σε μία τετραετία, δηλαδή, η χώρα είχε δεχθεί το ισόποσο ενός έτους Ακαθάριστου Εγχωρίου Προϊόντος (ΑΕΠ). Όσο για το δημόσιο χρέος της, από 28% του ΑΕΠ το 1980, είχε εκτιναχθεί στο 47,8% στα τέλη του 1985. Είχε, δηλαδή, σχεδόν διπλασιασθεί χωρίς να γίνει στην χώρα ούτε ένα έργο! Αντιθέτως, η κατανάλωση είχε πάει στα ύψη, με αποτέλεσμα την αλματώδη άνοδο του ισοζυγίου εξωτερικών συναλλαγών, το έλλειμμα του οποίου έφθασε να αντιπροσωπεύει το 14,5% του ΑΕΠ και να είναι το υψηλότερο κατά κεφαλήν στον κόσμο!

Στο επίπεδο της παραγωγής, όμως, η Ελλάδα υποχωρεί σημαντικά, οι εξαγωγές της παραμένουν στάσιμες, ενώ η βιομηχανία της ξεφτίζει και σταδιακά χάνεται.

Το ΠΑΣΟΚ, ωστόσο, εδραιώνεται κοινωνικά και εξαγοράζει ψήφους, συνειδήσεις, συνδικαλιστικές οργανώσεις, αγροτικούς συνεταιρισμούς, δήμους, κοινότητες. Όπως ψιθυρίζεται στους ευρωπαϊκούς διαδρόμους, το “Κίνημα” του Ανδρέα Παπανδρέου αποκτά καθεστωτικό χαρακτήρα και το ότι παραμένει στην Ευρώπη οφείλεται στο χρήμα που εισρέει στην Ελλάδα από τα διάφορα κοινοτικά Ταμεία. Τα τελευταία χρησιμοποιούνται για πλουσιοπάροχες επιδοτήσεις ημέτερων αγροτών, συνδικαλιστών, δημοσιογράφων, επιχειρηματιών, εκδοτών, ανώτερων και ανώτατων στελεχών επιχειρήσεων και, βεβαίως, κομματικών μηχανισμών.

Δημιουργείται έτσι σταδιακά ένα παρακράτος μαφιόζικου τύπου, το οποίο διεισδύει όλο και βαθύτερα στην πολιτική και κυριολεκτικά μολύνει την δημοκρατία. Απίθανοι και αδίστακτοι εκπρόσωποι αυτού του παρακράτους δημιουργούν δίκτυα επικοινωνίας και επιρροής και αξιοποιούν στο έπακρο μια φαύλη «προοδευτική» δημοσιογραφία και ακόμα πιο φαύλους βαρώνους των μέσων μαζικής επικοινωνίας (ΜΜΕ). Αν δε κατά καιρούς τα σκάνδαλα, οι καταχρήσεις και οι λεηλασίες αυτού του παρακράτους βγαίνουν στην δημοσιότητα, αυτό οφείλεται αποκλειστικά σε εσωτερικούς ανταγωνισμούς και σε προσωπικές έριδες των ανθρώπων που δεσπόζουν στο παρακράτος. Τί να πρωτοθυμηθεί κανείς… Ο Κοσκωτάς, ο Μαυράκης, ο Σταματελάτος, η Αγρέξ, τα καλαμπόκια, η Προμέτ, ο Οργανισμός Ανασυγκροτήσεως Επιχειρήσεων είναι μερικά από τα 200 σκάνδαλα του ΠΑΣΟΚ που είχε καταγράψει ο Γιάννης Λάμψας και είχε περιγράψει αναλυτικά σε άρθρα του στα τότε “Επίκαιρα” του Γιάννη Πουρνάρα.

Συγκλονιστικά και απολύτως ηλεγμένα στοιχεία για εκείνη την περίοδο περιέχονται σε ένα αποκαλυπτικό και πολύ σημαντικό βιβλίο του Δημήτρη Στεργίου, αρχισυντάκτη του Οικονομικού Ταχυδρόμου την εικοσαετία 1979-1999 και διευθυντή σύνταξης του ίδιου περιοδικού το 2000. Στο βιβλίο “Το Πολιτικό Δράμα της Ελλάδος 1981-2005″ (εκδ. Παπαζήση), ο συγγραφέας προέβλεπε την πτώχευση της χώρας από το 1989, όταν στην ουσία η Ελλάδα είχε απειληθεί με αποβολή από την Ευρωπαϊκή Ένωση –χωρίς να ιδρώσει κανενός το αυτί. Την αποκάλυψη αυτή είχε κάνει ο υπογράφων από τις στήλες του Οικονομικού Ταχυδρόμου, δεχόμενος τόνους ύβρεων λάσπης από τους πραιτωριανούς της “Αλλαγής”.

Την ώρα, λοιπόν, που κάποιοι ψάχνουν για “επαχθή χρέη” και παραπλανούν τον κόσμο, θα πρέπει κάποια πράγματα να τα δούμε από κοντά. Ειδικότερα δε θα πρέπει να γίνει κατανοητό ότι σε μία χρεοκοπία δεν υπάρχουν αμέτοχοι –κυρίως όταν η χρεοκοπία είναι απότοκος συλλογικής ληστείας, τους καρπούς της οποίας άλλοι γεύονται περισσότερο, άλλοι λιγότερο και κάποιοι ίσως καθόλου…

[συνεχίζεται]

Ναι, ακούγεται δύσληπτο, δυσήλατο, αλλά μήπως και όσα ζούμε τελευταία έτσι δεν φαντάζουν; Μήπως τούτη την ώρα δεν σπέρνουν το ευρωπαϊκό χωράφι ηγέτες κατώτεροι των περιστάσεων, ενώ εμείς πιστεύουμε ότι συμμετέχουμε στην καινούργια Ιστορία; Ο γνώριμος κόσμος έχει προ πολλού γκρεμιστεί. Οχι όμως και ο θρήνος που τον συνοδεύει. Αγανακτισμένοι πολίτες κραδαίνουν λάβαρα απελπισίας, μεσήλικες απλώνουν κρέμες στα πρόσωπά τους για να αποφύγουν τα χημικά, ηλικιωμένοι ψάχνουν για αναπνευστήρες στα ασθενοφόρα. Συμμετρικός κόσμος σ’ ένα ασύμμετρο πια περιβάλλον. Ο Μάνος Χατζιδάκις γράφει ότι τα γκρεμισμένα δεν πρέπει να τα κλαίμε κι ο Καζαντζάκης προσθέτει στην Ασκητική του: “Σκοτώστε τη μνήμη, ξεκινήστε απ’ την αρχή. Μονάχα έτσι μπορούμε να ελπίζουμε σε μια θαρραλέα ένταξή μας στους χρόνους τους μελλοντικούς ενός κόσμου που θα γελάει κάποτε μαζί μας γιατί μας συγκινούσαν ιδιαίτερα οι νεκροί, οι μουσικές και τ’ άστρα” (“Σχόλια του Τρίτου” – Μάνος Χατζιδάκις).

Δύσκολη η διαγραφή της μνήμης, ειδικά για τους Ελληνες που επιμένουν να οριοθετούν αλλιώς το παρόν και το παρελθόν τους. Δικαιολογημένα ίσως. Το διάβασα τις προάλλες στη “Μοντ” με την εξής επισήμανση: “Από την ίδρυση του ελληνικού κράτους και μετά, η Ελλάδα δεν έζησε ποτέ σε καθεστώς σταθερής συνέχειας. Αυτό ενδεχομένως οφείλεται πολύ λιγότερο στη διάρκεια της οθωμανικής κατοχής και πολύ περισσότερο στα λάθη των μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων της εποχής. Εκείνα τα χρόνια, Αγγλία, Γαλλία και Ρωσία διαγκωνίζονταν μεταξύ τους για το ποιος θα έθετε την Ελλάδα υπό την επιρροή του”. Κοινότοπο ακούγεται, αλλά προσεγγίζει την αλήθεια. Ισως γι’ αυτό η συγκεκριμένη παράμετρος της ελληνικής ιστορίας θα ’πρεπε να ληφθεί σοβαρά υπ’ όψιν από την Ευρώπη και τους ηγέτες της, κάθε φορά που υπό τον τρόμο των αγορών πιάνουν το μπλοκάκι και αραδιάζουν αριθμούς. Ξεχνούν δηλαδή τους ανθρώπους.

Βεβαίως, ο δικός μας Ελληνας διατηρεί έναν άνευ προηγουμένου παιδισμό. Οπως θυμίζει ο Στέλιος Ράμφος στη “Λογική της Παράνοιας”, ως μονίμως μικρά παιδιά συνδυάζουμε την ανασφάλεια με το πείσμα ενός “θέλω” ανυποχώρητου, που μας κλείνει στο προστατευτικό κέλυφος της οικογένειας. Εκεί με τα χάδια και τα κανακέματα μαθαίνουμε να νοιαζόμαστε μόνο για τη σιγουριά των άμεσων ικανοποιήσεών μας και να παραβλέπουμε την αλήθεια. Αποτέλεσμα; Ο πανικός των δυσκολιών μάς στοιχίζει περισσότερο από την πραγματικότητά τους. Ναι, το ζήσαμε και το ζούμε διαρκώς μέσα από τη δίνη των απεργιακών κινητοποιήσεων, τον εγκλωβισμό μας στα κεκτημένα, την αχαλίνωτη και την τυφλή βία που καταστρέφει την πόλη κομμάτι κομμάτι. Το ζούμε όμως και μέσα από την κατάθλιψη που φέρνει η απρόβλεπτη αποκοπή μας από τον συνηθισμένο τρόπο ζωής. Συντηρητικοί άνθρωποι όλοι ή οι περισσότεροι από μας, ανεξαρτήτως πολιτικών πιστεύω.

Ο Ντοστογιέφσκι γράφει πως ο δρόμος της διπλωματίας και του άμεσου οφέλους (ας πούμε, αυτός της σημερινής Ε.Ε.) αποδεικνύεται λιγότερο πρακτικός από τον δρόμο της δικαιοσύνης και της αλήθειας. Δύσκολο να επιχειρηματολογήσει κανείς στις μέρες μας υπέρ ή κατά του Ντοστογιέφσκι. Ισως γιατί στο μεταξύ ο άνθρωπος φορτώθηκε με συγκλονιστικές πληροφορίες, έγινε μέρος της διάδρασης, αποδέχτηκε τη μέγιστη τεχνολογία, υποτελής ενός τεράστιου δικτύου “οπτικών ινών”, και έχασε τη σημασία των λέξεων που σηματοδοτούσαν τους στόχους. Αλλά ένας λαός δίχως στόχους δυνατούς και ηθικούς είναι καταδικασμένος να μείνει δέσμιος του παρελθόντος, μακριά από τη δικαιοσύνη και την αλήθεια, αγαθά για τα οποία οφείλει να παλεύει μέχρις εσχάτων.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 29 Οκτ 2011

Γιατί η κυβέρνηση δύο χρόνια κοσκινίζει αυτόν τον απίστευτο αριθμό δημοσίων οργανισμών και φορέων (τη μια τους συγχωνεύει και την άλλη τους θέτει σε καθεστώς εργασιακής εφεδρείας), αντί να κάνει το λογικό σε μια χώρα που βρίσκεται σε καθεστώς χρεοκοπίας, δηλαδή να τους κλείσει;

Τι άλλο πρέπει να συμβεί στη χώρα για να καταλάβουμε ότι μπορούμε να ζήσουμε και χωρίς την “Ηλεκτρομηχανική Κύμης”; Και αν η “Εταιρεία Βιομηχανικής Ερευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης Τροφίμων Α. Ε.” είναι τόσο αναγκαία στον κλάδο, ας την ιδιωτικοποιήσουν. ΄Η, έστω, ας τη χαρίσουν στους εργαζομένους της. Δεν είναι ανάγκη να τη χρηματοδοτεί ο προϋπολογισμός από τους φόρους μας.

Το καινούργιο επιχείρημα που ακούγεται πανταχόθεν είναι ότι αυτές οι κρατικές επιχειρήσεις με τα εξωτικά ονόματα δεν επιβαρύνουν τον κρατικό προϋπολογισμό, αλλά χρηματοδοτούνται από ευρωπαϊκά προγράμματα. Δεν ξέρουμε πόσο σοβαρό είναι το επιχείρημα “ξέρετε, δεν τρώμε τα δικά σας λεφτά, αλλά των Ευρωπαίων”, αλλά αφού οι συγκεκριμένες εταιρείες ζουν από ξένα λεφτά, δεν είναι ανάγκη να υπάγονται στο ελληνικό κράτος. Ας τις πάρουν οι ίδιοι οι εργαζόμενοι, για να έχουν και κίνητρο ένταξης σε νέα ευρωπαϊκά προγράμματα. Θα φροντίσουν οι ίδιοι για τον οικονομικό εξορθολογισμό τους και αν τα καταφέρουν καλά θα έχουν και κέρδη να μοιραστούν. Δεν θα έχουν γραφειοκρατικούς περιορισμούς, όπως π. χ. να προσλάβουν κάποιον μέσω ΑΣΕΠ ή δεν θα χρειάζονται μύριες υπογραφές υπουργών για να κάνουν μια επένδυση. Αν, δηλαδή, σε αυτό το ασφυκτικό περιβάλλον του δημόσιου τομέα κάποιοι καταφέρνουν να ισοσκελίζουν τους προϋπολογισμούς των, φαντασθείτε τι θαύματα θα κάνουν χωρίς τις μόνιμες και πάγιες πλέον καθυστερήσεις του Ελεγκτικού Συνεδρίου. Θα φτιάξουν Α. Ε. και θα έχουν κέρδη. Αυτά και θα φορολογηθούν για να καλύψουν μέρος του ελλείμματος και θα τα καρπωθούν οι ίδιοι. Το επιπλέον εισόδημα που θα δημιουργηθεί θα μεταφερθεί στην αγορά, ώστε να πάψει ο καημός του κ. Σαμαρά για την ανάπτυξη.

Δυστυχώς, η κυβέρνηση και η πλειονότητα των υπουργών δεν σκέφτονται με οικονομικά κριτήρια, αλλά μόνο με όρους πελατείας τους. Σε έναν από τους οργανισμούς που είναι στο πρόγραμμα εφεδρείας υπάρχουν επτά (7) εργαζόμενοι και 19 μέλη διοικητικού συμβουλίου. Σίγουρα θα έχει διευθύνοντα σύμβουλο, διευθυντή και προϊσταμένους και δεν έχει κανέναν να κάνει δουλειά.

Οπότε ένα ερώτημα απομένει προς κάθε υπουργό. Αυτό που δεν τέθηκε στη συνέντευξη Τύπου του πρωθυπουργού στη Θεσσαλονίκη: πόσους φορείς του Δημοσίου ιδιωτικοποιήσατε ή κλείσατε μέχρι σήμερα;

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 16.9.2011.

Η χυδαιότητα εκφράζεται με την άμετρα εγωκεντρική δράση, την άρνηση του λόγου και, στην ακραία της εκδοχή, την προσφυγή στη βιαιοπραγία. Διαφωνείς μαζί μου; Θα σε φιμώσω. Δεν μου είσαι αρεστός; Θα σου επιτεθώ. Δεν διευκολύνεις τη διεκδίκηση των αιτημάτων μου; Θα σε τσακίσω. Ο χυδαίος δεν προασπίζει αρχές, μόνο ωμά συμφέροντα ή ιδεοληψίες· δεν νοιάζεται να πείσει αλλά να κατισχύσει. Οπως λέει ο Σοπενάουερ, “η θέληση μείον τη νόηση συνιστά τη χυδαιότητα”. Η θέληση, χωρίς τη νοητική-στοχαστική επεξεργασία, αναδεικνύει το πρωτόγονο ένστικτο – την ωμή επιθυμία για κατίσχυση.

Κορυφαίο περιστατικό στη βίβλο της πρόσφατης συνδικαλιστικής χυδαιότητας είναι η περιπέτεια ενός ζευγαριού Καναδών, του Ανταμ και της Καθλίν Χάμελ, όπως την αφηγείται γλαφυρά η Μ. Μαργωμένου στην “Κ” (24/7/2011).

Το ζευγάρι ταξίδευε από τα ελληνικά νησιά στον Πειραιά. Λόγω απεργίας δεν υπήρχαν ταξί, οπότε ο ταξιδιωτικός πράκτοράς τους περίμενε στο λιμάνι με το αυτοκίνητό του. Τους παρέλαβε, έτοιμος να οδηγήσει το ζευγάρι στο ξενοδοχείο. Δεν υπολόγισε όμως σωστά. “Καθώς πάει να ανοίξει την πόρτα του οδηγού”, γράφει η Μ. Μαργωμένου, “πέντε άνδρες τον πλησιάζουν από πίσω κι αρχίζουν να τον σπρώχνουν. Οι δύο Καναδοί από μέσα απ’ το αυτοκίνητο κοιτάζουν έκπληκτοι [...]; Οι πέντε έχουν κάνει τώρα κύκλο γύρω απ’ τον πράκτορα, κι ο ένας σηκώνει το χέρι. Πίσω απ’ το τζάμι η γυναίκα παγώνει – δεν ξέρει αν ο ξένος είναι ληστής, μεθυσμένος ή τρελός. Η γροθιά κολλάει στο μάγουλο του πράκτορα: “Κατέβασέ τους, πάρε το αυτοκίνητό σου και φύγε τώρα!”. [...] “Δεν είμαι απεργοσπάστης, τουριστικός πράκτορας είμαι!”, φωνάζει ο άνθρωπος [...]. Αλλά ο κλοιός αντί να λυθεί, στενεύει. “Ηρθα να πάρω τους πελάτες μου, να τους πάω στο ξενοδοχείο”, εξηγεί προσπαθώντας να ξεφύγει. “Πρώτα θα σου σπάσω το αυτοκίνητο και μετά τα μούτρα», του απαντάει ο ένας ταξιτζής. [...]. Πίσω απ’ το τζάμι, η Καθλίν κλαίει γοερά. Είναι σίγουρη πως αφού δείρουν τον πράκτορα, θα σπάσουν το τζάμι και θα χτυπήσουν εκείνη και τον άνδρα της. Ο Ανταμ την κρατάει και προσπαθεί να την ηρεμήσει, αλλά η γυναίκα είναι σε πανικό” (ο. π.).

Ο πράκτορας καταφεύγει σε μια ομάδα αστυνομικών, λίγο πιο πέρα, ζητώντας βοήθεια. Οι αστυνομικοί επεμβαίνουν, χωρίς ωστόσο να συλλάβουν κανένα τραμπούκο. Το ζευγάρι καταφέρνει να φτάσει, τελικά, στο ξενοδοχείο. Την επομένη ακυρώνουν τα περιηγητικό τους πρόγραμμα στην Αθήνα και αναχωρούν εσπευσμένα για την Ιταλία. “Ελπίζω να μην ξανακούσω τη λέξη “Ελλάδα”. Κι εσένα σε λυπάμαι που είσαι αναγκασμένος να ζεις εδώ”, λέει ο Ανταμ αποχαιρετώντας τον ταξιδιωτικό πράκτορα (ο. π.).

Το ζεύγος Χάμελ, χωρίς να χρειαστεί να ταξιδέψει σε επικίνδυνα “αποτυχημένα κράτη”, όπως το Πακιστάν ή το Ιράκ, πήρε μια γεύση από τη ζωή σε μια παρωδία σύγχρονης χώρας, όπου ατιμωρητί καταλύεται με ανησυχητική κανονικότητα η δημόσια τάξη, η αυθαιρεσία είναι γενικευμένο φαινόμενο, και απουσιάζει εντυπωσιακά συχνά η έννοια της ρουτίνας – να διεκπεραιώνεις βασικές σου ανάγκες απροβλημάτιστα.

Σε μια ώριμη δημοκρατία, ο απεργός πολίτης διεκδικεί, αλλά αναμένεται να σέβεται τους κανόνες της “πόλεως”, χάρη στους οποίους συγκροτείται ως πολιτικό υποκείμενο. Η εργασιακή διεκδίκηση καθίσταται κατανοητή ως έλλογη απαίτηση στο μέτρο που διατυπώνεται ετερο-αναφορικά – δηλαδή, με διυποκειμενικά αναγνωρίσιμους όρους, αντλώντας από το λεξιλόγιο της πολιτικής κοινότητας. Δεν είναι κακό να υπερασπίζεις τα συμφέροντά σου. Κακό είναι να περιφρονείς την έλλογη συλλογικότητα – τις αξίες, τους θεσμούς και τους κανόνες που προσδίδουν αναγνωρισιμότητα στα αιτήματά σου.

Ο απεργός ταξιτζής που δεν αρκείται στη μη παροχή των υπηρεσιών του στο κοινωνικό σύνολο, αλλά προβαίνει σε παράνομες ενέργειες, λ. χ. εμποδίζοντας βίαια το δικαίωμα στη μετακίνηση, μετατρέπει τη διαμαρτυρία του σε οιονεί μαφιόζικη πρακτική· απεκδύεται την ιδιότητα του (αυτοπειθαρχημένου) πολίτη, περιπίπτει σε αλιτήριο. Καταλαμβάνοντας παράνομα τα εκδοτήρια εισιτηρίων της Ακρόπολης, ο απεργός ταξιτζής οικειοποιείται αυθαίρετα τον δημόσιο χώρο. Το γεγονός ότι είναι απρόθυμος να υποστεί τις σχετικές κυρώσεις υποδηλώνει ότι οι πράξεις του δεν αντλούν ηθική νομιμοποίηση από τις κοινές αξίες που συνέχουν την “πόλη”, αλλά έχουν αμιγώς αυτο-εξυπηρετικά κίνητρα. Στρεφόμενος κατά της “πόλεως”, εξέρχεται από την έλλογη συλλογικότητα, “ιδιάζει”. Οσο πιο ιδιοσυγκρασιακές και βίαιες είναι οι μέθοδοι διεκδίκησης, τόσο λιγότερο έλλογη (δηλαδή: διυποκειμενικά αναγνωρίσιμη) καθίσταται η διαμαρτυρία του. Στο μέτρο που το πάθος για την προάσπιση του συμφέροντός του δεν διηθείται από τον “κοινό λόγο” της “πόλεως”, μετατρέπεται σε παρά-λογη απαίτηση.

Θα πείτε: ναι, αλλά οι παρά-λογες (και παράνομες) διαμαρτυρίες συχνά αποδίδουν στην Ελλάδα – δες την Κερατέα. Σωστό, αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημά μας. Για κάθε τραμπούκο απεργό υπάρχει ένας υπουργός, ένας διευθυντής Μουσείου, ή ένας αστυνομικός διευθυντής που προσπαθεί να τον κατευνάσει, αγνοώντας τη διαπραχθείσα παρανομία. Στην αυθαιρεσία των απεργών αντιπαρατίθεται η κρατική ενδοτικότητα στην αυθαιρεσία. Δεν είναι μόνο ο απεργός που δεν σέβεται τους νόμους της “πόλεως”. Το ίδιο κάνει κι ο κρατικός αξιωματούχος με άλλο τρόπο. Ο ένας εκχυδαΐζει τον αγώνα του, ο άλλος το λειτούργημά του. Ο κύκλος είναι φαύλος – δυστυχώς…

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 21.8.2011

Την αιτία της παράλογης άρνησης των προφανών πραγμάτων που λέμε μού την εξήγησε πρόσφατα ένας καλός φίλος, με μια βασική αρχή της κοινωνικής ψυχολογίας: “Οι άνθρωποι δεν μπορούν να αποδεχθούν τίποτε που αντιτίθεται στα στερεότυπά τους”. Με την αρχή αυτή, λοιπόν, προσπαθώ να κατονομάσω τα τρία κύρια στερεότυπα που καθορίζουν τη νεοελληνική μυθική σκέψη, μη αφήνοντάς μας, στην κρίσιμη ώρα, να δούμε κατάματα την αλήθεια.

Στερεότυπο πρώτο: “Το κράτος είναι κακό”. Δεν ξέρω πότε αρχίζει αυτό, αλλά μάλλον πολύ παλιά, ίσως στον τέταρτο αιώνα π.Χ., όταν καταλύθηκαν οι πόλεις-κράτη και οι Ελληνες γίναν, έκτοτε, υπήκοοι μιας σειράς αυτοκρατοριών: της Μακεδονικής, της Ρωμαϊκής, της Βυζαντινής, της Οθωμανικής. Κι έτσι, με συνήθειες δύο χιλιετιών, όταν έγινε νεοελληνικό κράτος δεν μπορέσαμε να το δούμε σαν κάτι δικό μας, αλλά σαν μια ακόμη, μίζερη έστω, αυτοκρατορία. Αν στα 1830, ή αργότερα, είχαν εισακουσθεί οι σοφοί που πρότειναν ένα σύστημα περισσότερο κοινοτικό, ίσως σήμερα να ήμασταν αλλιώς. Δεν εισακούσθηκαν όμως, και έκτοτε έχουμε κυβέρνηση κεντρική, όπως οι άλλες δυτικές χώρες – αλλά χωρίς τη δυνατή αυτοδιοίκηση κάποιων απ’ αυτές. Βέβαια, ο τοπικισμός είναι από τα πιο ανθρώπινα στοιχεία του πολιτισμού μας, μα δίχως δομές να τον στηρίζουν, μας κάνει να νιώθουμε την κεντρική εξουσία ως δυνάστη. Φυσικά, το κράτος, με την άθλιά του οργάνωση, τον ανορθολογισμό και τη διαφθορά του, δεν βοηθά να βελτιωθεί η εντύπωση. Και έτσι μένει μόνη διέξοδος στον τοπικισμό του μέσου Ελληνα, πνιγμένου από ένα κράτος κεντρικό, ο βουλευτής, ο “δικός του”. (Γι’ αυτό σήμερα ακόμη και οι κυβερνητικοί βουλευτές ρητορεύουν, ενίοτε κρυφά, κατά της επίσημης κυβερνητικής πολιτικής: να δείξουν στον ψηφοφόρο ότι αυτοί τουλάχιστον είναι με το μέρος του, κατά του κακού κράτους.)

Στερεότυπο δεύτερο: “Οι ξένοι μάς επιβουλεύονται”. Το γεγονός ότι ζήσαμε για αιώνες κάτω από ξένη ηγεμονία μάς δημιούργησε δυσπιστία στους ξένους, που συνεχίστηκε όταν το νεοελληνικό κράτος, απ’ τις αρχές του, καθοδηγήθηκε από ξένες δυνάμεις, που κοίταζε η καθεμιά τα συμφέροντά της. Δεν είναι τυχαίο ότι οι δύο εμφύλιες συρράξεις στη νεότερη ιστορία μας, που τις πληρώνουμε ακόμη, ήταν αντιμαχίες μεταξύ των οπαδών δύο διαφορετικών ξένων παρατάξεων: στον Διχασμό, ήταν η στράτευση με την πολιτική των Αγγλογάλλων ή των Γερμανο-αυστριακών, ενώ στον Εμφύλιο με τον Αγγλο-αμερικάνικο κόσμο ή τις δυνάμεις που ακολουθούσαν το Σοβιετικό μοντέλο. (Σήμερα, το συγκεκριμένο στερεότυπο οργιάζει, ωθώντας σε νέο διχασμό: των “γνήσιων” Ελλήνων, που αρνούνται τους κακούς ξένους, και των υπολοίπων, που οι ακραίοι λαϊκιστές αποκαλούν “δωσίλογους”.)

Στερεότυπο τρίτο: “Ο πλούτος είναι κλεψιά”. Η αριστερή κοσμοθεωρία δίνει επιχειρήματα σε μια τέτοια άποψη, όμως ο μέσος Ελληνας δεν είναι μαθητής του Μαρξ. Το στερεότυπο πατάει απλούστατα στον φθόνο. Κι αυτό είναι προφανές, αφού κανένας δεν θεωρεί τον δικό του, προσωπικό πλούτο, μικρό ή μεγάλο, κλεμμένο: αυτόν τον δούλεψε, τού τον άφησε η γιαγιά του, τον απέκτησε με τη μαγκιά του, ή ό,τι άλλο. Θα μου πείτε: μόνο οι Ελληνες φθονούν, ο φθόνος δεν είναι φυσική ανθρώπινη κατάσταση; Είναι, αναμφισβήτητα. Ομως, κοινωνίες συντεταγμένες, με κράτος εύρυθμο και κοινωνικούς θεσμούς με παράδοση, έχουν τρόπους να τον τιθασεύουν ή να τον διοχετεύουν υγιώς, και από δύναμη καταστροφική, ο φθόνος να γίνεται είτε ανώδυνος, είτε και πηγή άμιλλας. Εμείς όμως όχι. (Κι έτσι, ενώ έχασαν τη δουλειά τους 400.000 Ελληνες την τελευταία διετία, οι υπουργοί καμαρώνουν ότι “κανένας δεν θα απολυθεί!”. Και τούτο γιατί εννοούν βέβαια κανένας από τον δημόσιο τομέα, αφού όσοι έχασαν τη δουλειά τους είναι του ιδιωτικού ή της αυτοαπασχόλησης, δηλαδή του πλούτου, δηλαδή του Κακού, και άρα μάλλον άξιοι της μοίρας τους. Ας πρόσεχαν κι αυτοί, ας έβαζαν τον βουλευτή τους να τους διορίσει στο Δημόσιο, μακρά από τους κακούς πλουτοκράτες!)

Τα τρία στερεότυπα που μας δυναστεύουν ερμηνεύονται ιστορικά ή ψυχολογικά, λοιπόν. Αυτό όμως δεν τα καθαγιάζει. Αντίθετα, στην ωμή μορφή τους, που σήμερα βρίσκεται σε έξαρση, αποτελούν τα μεγαλύτερα εμπόδια στο να δούμε ξεκάθαρα την καταστροφή που μας απειλεί.

Δημοσιεύθηκε στην ‘Καθημερινή”, 12.6.2011