Αν μπορούσαμε να “καταναλώσουμε” όσα κεφάλαια μας περιμένουν στις Βρυξέλλες, η πορεία του εγχώριου προϊόντος θα ήταν διαφορετική. Σύμφωνα με υπολογισμό των οικονομολόγων της τράπεζας Alpha, “η μεγάλη πτώση των επενδύσεων, των οποίων η προώθηση εξαρτάται από το κράτος συνέβαλε στην πτώση του ΑΕΠ στο πρώτο εξάμηνο 2011 κατά δύο περίπου ποσοστιαίες μονάδες”. Οσο δεν γίνονται επενδύσεις, τόσο δυσκολότερα θα γίνονται τα πράγματα. Το εισόδημα θα περιορίζεται και η κατάσταση στην αγορά θα χειροτερεύει.

Κανονικοί υπουργοί σε μια κανονική χώρα θα ζητούσαν από κάθε μία περιφέρεια της χώρας, από κάθε κλάδο παραγωγής, από κάθε ομάδα επιχειρηματικών συμφερόντων να τους δώσουν μια ιεραρχημένη λίστα θεμάτων προς επίλυση. Θα τη συζητούσαν, θα τη συμφωνούσαν, θα τη δημοσίευαν και ακολούθως θα φρόντιζαν ώστε κάθε μήνα –αν όχι κάθε εβδομάδα– να δίνεται λύση σε ένα από τα θέματα των ειδικών αυτών καταλόγων.

Η κατανάλωση όπως τη γνωρίσαμε δεν υπάρχει πια. Κανείς, στις διεθνείς αγορές, δεν εμπιστεύεται, τους τελευταίους 18 μήνες, το ελληνικό κράτος. Μόνον οι φορολογούμενοι των κρατών της Ευρωζώνης (πλην Σλοβακίας) και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο μας δανείζουν. Και αυτοί, πέραν της ευρωζωνικής αλληλεγγύης, το κάνουν με την υστεροβουλία να αποτρέψουν μιαν ευρύτερη συστημική κρίση, που θα βλάψει περισσότερο τους ίδιους, δηλαδή να συνεχιστούν κανονικά οι χρηματορροές στα πιστωτικά “τους” ιδρύματα.

Επομένως, η κατανάλωση ως τροφοδότης του τζίρου των μικρών, μεσαίων και μεγαλύτερων επιχειρήσεων δεν υπάρχει πλέον στα μεγέθη που είχαμε συνηθίσει. Δεν έχει καμία απολύτως έννοια να περιγράφουμε “πρόγραμμα” επιστροφής στην ανάκαμψη της οικονομίας, το οποίο θα στηρίζεται στην επιδότηση της κατανάλωσης των νοικοκυριών. Κι όμως, πολλοί είναι εκείνοι που δείχνουν να το πιστεύουν και να το προτείνουν ως μέθοδο εξόδου από την κρίση. Υποστηρίζουν μάλιστα ότι αυτό πρέπει να αλλάξει στο “λάθος μοντέλο” του Μνημονίου. Σε κάθε χίλια ευρώ εισοδήματος που προσφέρει το κράτος, δεν παίρνει πίσω περισσότερα από τον μέσο ΦΠΑ, προσαυξημένο κατά 2 ή 3 μονάδες. Επομένως, τα δημόσια έσοδα δεν πρόκειται να διορθωθούν ποτέ επειδή το κράτος θα συνεχίσει να ξοδεύει. Αν ήταν έτσι, η ασυγκράτητη αύξηση των εισοδημάτων στο ευρύτερο Δημόσιο θα είχε συνοδευθεί με αύξηση των κρατικών εσόδων. Συνέβη ακριβώς το αντίθετο.

Ο Ευ. Βενιζέλος κάλεσε τους δημοσιογράφους να υπολογίσουν “μόνοι” τους τη “σχέση ύφεσης και ελλείμματος”. Σε ποια κατεύθυνση, δεν διευκρίνισε. Επειδή ακριβώς, το κρατικό έλλειμμα είναι που προκαλεί την ύφεση και όχι το αντίστροφο. Οσο η παρούσα κυβέρνηση επιδιώκει να σηκώσει όσα χρήματα απαιτεί το πανάκριβο και σπάταλο κράτος, τόσο η οικονομία θα βυθίζεται.

Οι πολίτες υποχρεώθηκαν να περιορίσουν δραστικά τις δαπάνες τους, να αλλάξουν συνήθειες εύκολου χρήματος, να δώσουν μέρος της περιουσίας τους για να διασώσουν τις επιχειρήσεις τους, να συνδράμουν ο ένας τον άλλον και, βεβαίως, να πληρώσουν βαρύ τίμημα στον κρατικό προϋπολογισμό.

Είναι ώρα, το κράτος, δηλαδή οι πολιτικοί που το διαχειρίζονται, όλων των κομμάτων και όχι μόνον των δύο μεγάλων, να αντιληφθούν πως έχει επέλθει το τέλος της απληστίας. Λεφτά, δεν υπάρχουν πια!

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 6.9.2011

Η περίοδος που διανύουμε σηματοδοτεί το τέλος μιας εποχής που ξεκίνησε με τη βιομηχανική επανάσταση και ολοκληρώθηκε με τα πρώτα στάδια ανάπτυξης της ψηφιακής οικονομίας, που θέτει, έστω θεωρητικά, τις παραμέτρους της πορείας προς το μέλλον. Οι εξελίξεις της αλλαγής αυτής σε ώριμες οικονομικά περιοχές αφορούν οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές δομές, ενώ αλλού, τα νέα εργαλεία ανάπτυξης διεγείρουν, πλέον, ευκολότερα, τις κοινωνικές δυνάμεις, που ζητούν συνολικές αλλαγές, με τη βοήθεια, φυσικά, και των διεθνών συμφερόντων.

Αντίθετα με τον επίμονο ισχυρισμό ορισμένων αρθρογράφων και αναλυτών, το υπόβαθρο της διεθνούς οικονομικής αναταραχής δεν είναι ιδεολογικό. Αυτές καθεαυτές οι ιδέες της ελεύθερης οικονομίας, της αυτοδιάθεσης, του ελεύθερου ανταγωνισμού, της δημοκρατικής λειτουργίας της αγοράς δεν οδήγησαν το διεθνές οικονομικό σύστημα στην σημερινή δοκιμασία. Αντίθετα, είναι εκείνες που θα οδηγήσουν την αγορά έξω από την κρίση και θα δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις για ανάπτυξη σε υγιείς βάσεις.

Η φιλελεύθερη θεώρηση είναι ταυτισμένη με την βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη, την κινητροδότηση των ανθρώπων, την ανάπτυξη πολλαπλών δεξιοτήτων, τις νέες ιδέες, την καινοτομία, το ανήσυχο πνεύμα. Σε κρίσιμες περιόδους της ανθρωπότητας, τα “εργαλεία” αυτά τροφοδότησαν και συνεχίζουν να τροφοδοτούν την πρόοδο του ανθρώπου, σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο.

Παρά τον βεβαρυμένο, εννοιολογικά όρο “καπιταλισμός”, είναι γεγονός ότι το αποτέλεσμα των κεφαλαιακών δράσεων εντοπίζεται σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής, από τις επενδύσεις που στηρίζουν την ανάπτυξη, έως την κοινωνική οικονομία, το κοινωνικό Κράτος και την φιλανθρωπία. Συνήθως στις μέρες μας, ο χρωματισμός της λέξης με αρνητική χροιά εξυπηρετεί λαϊκιστικές και υποκριτικές προσεγγίσεις, που ήδη στηρίζονται σε κεφαλαιουχικά αγαθά για να διατυπώσουν τη «διαφωνία» τους.

Το πέρασμα στον “μετα-καπιταλισμό” έχει ήδη ξεκινήσει με την αναζήτηση των νέων όρων, όπως για παράδειγμα το “compassionate capitalism” που δοκίμασε ο Ντέιβιντ Κάμερον αρκετά πριν τις εκλογές, που τον έφεραν στην Ντάουνιγκ Στρητ.

Είναι γεγονός ότι η δυναμική των ενοποιούμενων παγκόσμιων αγορών (στη βάση της τεχνολογίας) πολλαπλασίασε την ένταση της κρίσης, αλλά και την επικοινωνία των συμπτωμάτων και συνεπειών της, κλόνισε την εμπιστοσύνη της κοινωνίας και σε πολλές περιπτώσεις έθιξε ανεπανόρθωτα την καθημερινότητα των πολιτών. Για παράδειγμα, χιλιάδες άνθρωποι ανά τον κόσμο, που εμπιστεύτηκαν το χρηματοοικονομικό σύστημα και έχτισαν τη ζωή τους γύρω από αυτό, είδαν τις οικονομίες τους να εξαφανίζονται και τα θεμέλια της ζωής τους να θρυμματίζονται.

Άρα, η διεθνής κρίση είναι κρίση αποτελεσματικότητας του παλαιού οικονομικού συστήματος σε επίπεδο αρχών και αξιών, οι οποίες “ξεστράτησαν”, τροφοδοτούμενες από παραδοσιακές, κλασικές ανθρώπινες αμαρτίες, όπως αλαζονεία, δίψα για εξουσία και χρήμα, αχαριστία προς το κοινωνικό σύνολο.

Στην ελληνική περίπτωση ισχύουν όλα τα παραπάνω, αλλά σε ένταση δυσανάλογη προς το μέγεθος της χώρας. Η έκταση της κρίσης της Ελλάδος, το μεγάλο χρέος, τα ιλιγγιώδη ελλείμματα, η εκτενής αναποτελεσματικότητα του κρατικού μηχανισμού και η εκτεταμένη διαφθορά είναι δυσανάλογη των θεμελιωδών μεγεθών της χώρας. Οφείλεται στον αυξημένης σημασίας ρόλο που ανέκαθεν η χώρα διαδραμάτιζε σε αυτήν την περιοχή του πλανήτη και, βέβαια, το ιδιαίτερο ενδιαφέρον των ξένων χωρών, υπερδυνάμεων και μη προς τα χαρακτηριστικά της.

Αυτό προκαλούσε πάντα αποσταθεροποίηση, η οποία σε συνδυασμό με τη χρόνια αναποτελεσματικότητα και το πελατοκεντρικό σύστημα της πολιτικής, μόλυνε οριζόντια σχεδόν το σύνολο των πολιτικών, κοινωνικών και οικονομικών δράσεων.

Στις στρεβλώσεις προστέθηκε και η έντονη επιθυμία των νεοΕλλήνων για εύκολη πρόοδο σε ατομικό επίπεδο, κυρίως στον τομέα των καταναλωτικών αγαθών. Το φαινόμενο αυτό, αν και συχνά αναφέρεται με επικριτική διάθεση, δεν πρέπει να θεωρείται παράδοξο για μία χώρα, η οποία μερικές δεκαετίες πριν γνώρισε την πλήρη καταστροφή, ενώ μόλις πριν από 37 χρόνια, πολιτικά ζούσε στον απόλυτο διχασμό.

Αυτά αποτελούν ιστορικά δεδομένα, τα οποία η στενή θεώρηση της τρέχουσας πραγματικότητας επιλέγει να αγνοεί. Αν προστεθεί και η παρακμή της νεότερης πολιτικής σκηνής (άλλωστε η επιθυμία γρήγορου πλουτισμού ρέει οριζόντια στην κοινωνία), τότε γίνεται κατανοητό γιατί οι διάφορες κοινωνικές ομάδες κινήθηκαν ανεξάρτητα προς το μέλλον, φροντίζοντας πρωτίστως τον εαυτό τους.

Αυτός είναι και ένας από τους λόγους για τους οποίους οι πολίτες που έμειναν “έξω από τα κόλπα”, ως απλά οικονομούντα άτομα, εκ πρώτης όψεως μπορεί να θεωρούν εαυτούς αμέτοχους στην εξελισσόμενη κρίση.

Είναι όμως έτσι; Η ρεαλιστική περιγραφή της πραγματικότητας οδηγεί στη διαπίστωση ότι καταρχάς οι πολίτες, ως οικονομούντα άτομα, είναι οι κύριοι υπεύθυνοι για τη διαχείριση της “προσωπικής”, ατομικής ή οικογενειακής, μικρής τους οικονομίας. Η οικονομία της καθημερινότητας είναι μία μικρογραφία του ευρύτερου οικονομικού συστήματος. Με τις κατάλληλες και επαρκείς εισροές, τα μέλη της μικρής οικογενειακής οικονομίας προχωρούν στην παραγωγή και κατανάλωση αγαθών. Η προσωπική ισορροπία τους επιτυγχάνεται όταν ισοσκελίζονται οι εισροές και οι εκροές και εξασφαλίζεται το ικανό (αλλά όχι πάντα επιθυμητό) επίπεδο διαβίωσης.

Αυτή η αρχή της ισορροπίας τις περισσότερες φορές διαστρεβλώνεται από την αστάθεια των καταναλωτικών προτύπων, που, σχεδόν πάντα, έχει ως συνέπεια τη διαρκή επέκταση του καταναλωτικού ορίζοντα, τη διεύρυνση των ορίων της κατανάλωσης, από ένα σημείο και πέρα, με ανύπαρκτους πόρους.

Αυτό οδηγεί τα νοικοκυριά σε υπερχρέωση, και εντέλει, αδυναμία αποπληρωμής των υποχρεώσεών τους, την αγορά υπό διαρκή αγοραστική πίεση, με συνέπεια την “αξιοποίηση” της διερυνόμενης ζήτησης, με αύξηση των τιμών, ενώ, τέλος, ο φαύλος κύκλος ολοκληρώνεται με τα πλήγματα που δέχονται τα νοικοκυριά από την άνοδο των τιμών, και την εκ νέου προσφυγή τους, σε επιπλέον δανεισμό.

Η συνολική δράση όλων μας τροφοδοτεί τον φαύλο κύκλο μιας ψυχολογικής (κυρίως) ζήτησης για καλύτερες συνθήκες ζωής, βασισμένης σε εικονικούς (στην ουσία μη υπαρκτούς) πόρους, οι οποίοι εξασφαλίζονται με δανεικά – σε επίπεδο νοικοκυριού από τις εμπορικές τράπεζες, σε εθνικό επίπεδο από τις αγορές χρήματος. Όταν η ροή του χρήματος σταματήσει, οι επιπτώσεις έχουν τη μορφή ντόμινο.

Και όπως συμβαίνει πάντα, τα περισσότερα κομμάτια του ντόμινο γέρνουν, άλλα πέφτουν τελείως, ενώ ελάχιστα μένουν όρθια.

Τα ερωτήματα λοιπόν που τίθενται είναι: Πόσο καιρό μπορούμε ακόμα να ζούμε με την ψευδαίσθηση ότι τίποτε δεν αλλάζει; Πόσο θα αντέξει η δημοκρατία, στο μέτρο που ο παγκοσμιοποιημένος καπιταλισμός δεν μπορεί να ρυθμιστεί; Τελικά, μήπως η κρίση που βιώνουμε σήμερα είναι αυτή της ανάδυσης ενός νέου τύπου καπιταλισμού, προσαρμοσμένου στις νέες προκλήσεις της εποχής μας; Στα ερωτήματα αυτά επεχείρησαν να δώσουν απαντήσεις τρεις διαπρεπείς οικονομολόγοι, που βρέθηκαν στις Βρυξέλλες προσκεκλημένοι του Ιδρύματος Μανταριάγκα-Κολλέγιο της Ευρώπης. Πρόκειται για τον Βέλγο καθηγητή Ζαν-Ζακ Λαμπέν, που διδάσκει στα πανεπιστήμια της Λουβαίν στο Βέλγιο και του Μιλάνου-Μπικόκα, τον Γάλλο οικονομολόγο-ανθρωπολόγο Πωλ Ζοριόν και τον Αμερικανό καθηγητή Μικροοικονομίας Ζόλταν Τζ. Ακς που διδάσκει, μεταξύ άλλων, και στο Γερμανικό Ινστιτούτο Ερευνών “Μαξ Πλανκ”.

Στην εναρκτήρια εισήγησή του, ο Ζαν-Ζακ Λαμπέν τόνισε ευθύς εξ αρχής ότι η δαιμονοποίηση του καπιταλισμού αποτελεί σοβαρό λάθος, γιατί αρνητικά φαινόμενα –τα οποία κάποιοι συνδέουν με τον καπιταλισμό– προϋπήρχαν αυτού. “Για παράδειγμα, η Ιστορία έχει καταγράψει σοβαρές καταστροφές του φυσικού μας περιβάλλοντος πολύ πριν την βιομηχανική επανάσταση και την έλευση του βιομηχανικού καπιταλισμού”, είπε ο Βέλγος καθηγητής. Στην συνέχεια, αναλύοντας την φύση του καπιταλισμού της αγοράς, είπε ότι το σύστημα αυτό το συνθέτουν πέντε τύποι κεφαλαίου: το ανθρώπινο κεφάλαιο (εργασία), το φυσικό κεφάλαιο (υποδομές), το χρηματοοικονομικό κεφάλαιο, το περιβάλλον και η γνώση. Η τελευταία, είναι μία νέα και ανερχόμενη κεφαλαιακή δύναμη που επηρεάζει αισθητά και τους λοιπούς τύπους κεφαλαίου. “Δυστυχώς, ο παραδοσιακός καπιταλισμός υποτίμησε το φυσικό και το ανθρώπινο κεφάλαιο, ρίχνοντας βάρος στις άλλες τρεις μορφές, που σήμερα έχουν δημιουργήσει προβλήματα”, ανέφερε. “Ο παραδοσιακός καπιταλισμός μπορεί να βοηθήσει στην καταπολέμηση της απόλυτης φτώχειας σε χώρες όπως η Κίνα, η Ινδία και η Βραζιλία, εντούτοις δημιούργησε νέα προβλήματα, ποιοτικού περιεχομένου, στην αναπτυγμένη Δύση, η οποία σήμερα είναι και η πηγή της κρίσης”, τόνισε ο Ζαν-Ζακ Λαμπέν.

Γιατί όμως η Δύση είναι πηγή της κρίσης; Δύο είναι οι λόγοι, υποστήριξαν και οι τρεις ομιλητές της εκδήλωσης. Πρώτον, είπε ο καθηγητής Ζόλταν Ακς, στον δυτικό οικονομικό κόσμο άλλαξε η έννοια της αξίας. Η τελευταία, από μέσο κοινωνικής ανέλιξης, έγινε εργαλείο ικανοποίησης των μετόχων. Έχασε, δηλαδή, μεγάλο μέρος του κοινωνικού της περιεχομένου, με αποτέλεσμα οι ηγέτες των επιχειρήσεων να νοιάζονται περισσότερο για τις χρηματιστηριακές εξελίξεις παρά για την λειτουργία της πραγματικής οικονομίας. “Παρατηρήθηκε σοβαρή μετάλλαξη των καταστατικών παραμέτρων του οικονομικού κοσμοσυστήματος, που δεν είναι άνευ σημασίας”, τόνισε ο Πωλ Ζοριόν. Στο πλαίσιο αυτό, ο χρηματοοικονομικός καπιταλισμός, αντί να δημιουργεί πραγματική αξία μέσω παραγωγικών επενδύσεων, δημιούργησε αξίες προϊόντα της κερδοσκοπίας, που διχοτόμησαν τον καπιταλισμό σε παραγωγικό και μη.

“Σήμερα λοιπόν η κατάσταση αυτή πρέπει να αλλάξει, γιατί ο ανερχόμενος παραδοσιακός καπιταλισμός στις αναπτυσσόμενες χώρες θα διαλύσει κάθε παραγωγικό ιστό στην Δύση. Το φαινόμενο αυτό είναι ήδη ορατό και, μέχρι να ξεσπάσει η κρίση του 2007, είχε συσκοτισθεί από την εντυπωσιακή άνοδο των πιστώσεων”, τονίζει ο Πωλ Ζοριόν. Κατά την άποψή του, η κρίση που βιώνουμε σήμερα συνδέεται άμεσα με την πίστωση. Τα θεαματικά κέρδη παραγωγικότητας που σημειώθηκαν χάρη στην ανάπτυξη της μικροπληροφορικής, της ρομποτικής και των τηλεπικοινωνιών, ναι μεν, μεταξύ άλλων, κατήργησαν θέσεις εργασίας, πλην όμως ωφέλησαν τους καταναλωτές γιατί αύξησαν την αγοραστική τους δύναμη μέσω της πτώσεως των τιμών. Από την άλλη πλευρά, ωφελήθηκαν και οι μέτοχοι / επενδυτές, οι οποίοι είδαν τις αποδόσεις τους να ανεβαίνουν. Έτσι, το κεφάλαιο που ανταμείφθηκε από τα επιτόκια, ευνόησε την συγκέντρωση περιουσιών αλλά τα κέρδη της παραγωγικότητας, αντί να ανεβάσουν τους μισθούς, τους κατέβασαν.

“Συνεπώς, το καπιταλιστικό σύστημα, για να αντισταθμίσει αυτή την κατάσταση ανισορροπίας, διευκόλυνε την πρόσβαση στις πιστώσεις, ήτοι υποθήκευσε τις μελλοντικές αμοιβές εργασίας των εργαζομένων”, είπε ο Πωλ Ζοριόν. Δημιουργήθηκε έτσι μία δομική ανισορροπία, με αποτέλεσμα το άθροισμα των διαθεσίμων κεφαλαίων να μην επενδύεται στην παραγωγή αγαθών, εφόσον οι καταναλωτές αδυνατούν, λόγω μισθολογικής στασιμότητας, να τα απορροφήσουν. Αυτά τα κεφάλαια τοποθετούνται έτσι στον χρηματοοικονομικό τομέα, κύρια δραστηριότητα του οποίου είναι η κερδοσκοπία, που σήμερα στρέφεται προς τις πρώτες ύλες. Στο φαινόμενο αυτό, όμως, ήλθε να προστεθεί η ανισορροπία του διεθνούς νομισματικού συστήματος και η πολιτική ανόδου του δημοσίου χρέους τους που ακολούθησαν αρκετές χώρες, με ιδιαίτερα εντυπωσιακή την περίπτωση της Ελλάδας.

Στο επίπεδο αυτό, ο καθηγητής Ζόλταν Ακς επέρριψε σοβαρές ευθύνες στις ΗΠΑ και τόνισε ότι η εγκατάλειψη της μετατρεψιμότητας του δολλαρίου σε χρυσό το 1971 νόθευσε τις κεϋνσιανές πρακτικές που είχαν υιοθετηθεί μετά την κρίση του 1930. “Το δολλάριο παραμένει το διεθνές νόμισμα αναφοράς, το οποίο, όμως, επειδή δεν στηρίζεται σε μηχανισμούς μετατρεψιμότητας, επιτρέπει στην Αμερική να τυπώνει χρήμα και έτσι να εξάγει τις δομικές οικονομικές της ανισορροπίες στον υπόλοιπο κόσμο…”, υπογράμμισε ο Αμερικανός καθηγητής. Κατά την άποψή του, η σημερινή κρίση είναι, σε σημαντικό βαθμό, το προϊόν της ασταθούς αμερικανικής νομισματικής πολιτικής, η οποία, στηριζόμενη στην χειραγώγηση των επιτοκίων, δημιούργησε απίστευτες χρηματοοικονομικές φούσκες, εισάγοντας τον παράγοντα της χρηματοοικονομικής ανισορροπίας στις αγορές.

Στο πλαίσιο αυτής της διεθνούς νομισματικής πραγματικότητας, το αμερικανικό δολλάριο χρησίμευσε ως το κύριο διεθνές αποθεματικό νόμισμα και όλες οι κεντρικές τράπεζες του κόσμου το δέχονταν εύκολα. Συνεπώς, οι ΗΠΑ μπορούσαν να εφαρμόζουν αντικυκλικές πολιτικές, ενώ οι αναπτυσσόμενες χώρες –και, σε μικρότερο βαθμό, άλλες αναπτυγμένες χώρες– ήταν υποχρεωμένες να ζουν υπό περιορισμό. Το γεγονός αυτό είχε ως αποτέλεσμα να είναι ασφαλέστερο να διατηρούνται τα χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία στο κέντρο, παρά στην περιφέρεια. Καθώς καταργούνταν τα εμπόδια στις μετακινήσεις κεφαλαίων, οι παγκόσμιες αποταμιεύσεις απορροφώνταν από το κέντρο και αναδιανέμονταν από εκεί. Δεν είναι λοιπόν ούτε παράδοξο, ούτε συμπτωματικό ότι οι ΗΠΑ απέκτησαν ένα χρόνιο έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών, το οποίο στα χρόνια της προεδρίας Τζωρτζ Μπους πλησίασε το 10% του ΑΕΠ –με αποτέλεσμα ο υπερχρεωμένος Αμερικανός καταναλωτής να είναι και η κινητήρια δύναμη της παγκόσμιας οικονομίας.

Η ασυμμετρία αυτή, σε συνδυασμό με τα ασύμμετρα κίνητρα για την επέκταση της πίστωσης στις αναπτυγμένες χώρες σήμερα αποτελεί το μεγάλο πρόβλημα της παγκόσμιας οικονομίας. Μία οικονομία, όμως, κατέληξαν και οι τρεις εισηγητές στην εκδήλωση των Βρυξελλών, η οποία, για να επανέλθει εκ νέου σε κατάσταση ισορροπίας, θα πρέπει Αμερική και Ευρώπη να αναδείξουν και να προωθήσουν παγκοσμίως νέες μορφές βιώσιμης επιχειρηματικότητας. “Έχουμε ανάγκη από έναν άλλον καπιταλισμό, αλλά και από τον επαναπροσδιορισμό της πολιτικής σε συνάρτηση με την κρατική εξουσία”, είπε ο Βέλγος καθηγητής Ζαν-Ζακ Λαμπέν.

“Για μένα, η οικονομική δραστηριότητα πρέπει να απομακρυνθεί από τις χρηματοοικονομικές ψευδαισθήσεις και την πολυπλοκότητα των προϊόντων που αυτές δημιουργούν. Απέναντι στον ασιατικό καπιταλισμό, που ήδη αποκτά και αυτός καταναλωτικό χαρακτήρα, το μέλλον της Αμερικής και της Ευρώπης δεν βρίσκεται στον ανταγωνισμό για χαμηλότερους μισθούς ή στον περιορισμό του εμπορίου για εισαγόμενα αγαθά, αλλά στην εξισορρόπηση των επιπέδων κατανάλωσης μέσω υψηλότερων επιπέδων εξαγωγών αγαθών και υπηρεσιών υψηλής προστιθέμενης αξίας προς τον υπόλοιπο κόσμο. Η απάντηση δεν είναι μία οικονομία που βασίζεται στις χαμηλές αμοιβές ή σε περιορισμένο –και άρα μικρότερο– εμπόριο, αλλά σε αναπτυγμένες δεξιότητες. Η ανισόμετρη ανάπτυξη της παγκόσμιας οικονομίας δεν μπορεί να αποδοθεί σε μία χώρα ή μία ήπειρο και προφανώς δεν υπάρχουν απλές εθνικές λύσεις σε ένα παγκόσμιο πρόβλημα. Ενώ κάθε χώρα έχει τις δικές της προκλήσεις και επιλογές, τις δικές της προτεραιότητες και σχέδια, η παγκοσμιοποίηση δημιουργεί κοινά προβλήματα που μόνον με διεθνή συντονισμένη δράση μπορούν να αντιμετωπισθούν”, πρόσθεσε ο Πωλ Ζοριόν.

“Έφθασε ίσως η ώρα να επανακεφαλαιοποιήσουμε τους πιο φτωχούς, μέσα από την δημιουργία μιας επιχειρούσας κοινωνίας, στην οποίαν όλοι ανεξαιρέτως θα πρέπει να έχουν άμεση πρόσβαση στην γνώση, άρα στην παιδεία. Υπό αυτή την έννοια, η βιώσιμη επιχειρηματικότητα είναι ίσως ο τρίτος δρόμος του καπιταλισμού”, κατέληξε ο Ζόλταν Ακς.

1. Βασικά Μακρο-Οικονομικά Μεγέθη

Τα βασικά Μακρο-Οικονομικά μεγέθη της οικονομίας κάθε χώρας είναι:

Π = Παραγωγή

Δ = Δαπάνη

Κ = Κατανάλωση

Α = Αποταμίευση

Ε = Επενδύσεις

Ξ = εΞαγωγές

Σ = ειΣαγωγές

Δύναται δε να αποδειχθεί, ότι οι διαφορές μεταξύ των μεγεθών: Παραγωγή / Δαπάνη, Αποταμίευση / Επενδύσεις, εΞαγωγές / ειΣαγωγές είναι ισόποσες και ταυτόσημες.

Δηλαδή, (Π – Δ) = (Α – Ε) = (Ξ – Σ).

Όμως, και αυτό είναι που έχει ιδιαίτερη σημασία, οι ισόποσες και ταυτόσημες αυτές διαφορές μπορεί να είναι, είτε Μηδενικές, είτε Θετικές, είτε Αρνητικές.

- Μηδενικές είναι όταν η οικονομία μιάς χώρας αναπτύσσεται ισόρροπα. Δηλαδή, η Παραγωγή ισούται με τη Δαπάνη (Π=Δ), η Αποταμίευση με τις Επενδύσεις (Α=Ε) και το Ισοζύγιο Εξωτ. Συναλλαγών βρίσκεται σε ισορροπία (Ξ=Σ).

Ήτοι, (Π=Δ) = (Α=Ε) = (Ξ=Σ) = (Μηδέν).

- Θετικές είναι όταν η Παραγωγή υπερβαίνει τη Δαπάνη (Π>Δ), η Αποταμίευση τις Επενδύσεις (Α>Ε) και το Ισοζύγιο Εξωτ. Συναλλαγών είναι πλεονασματικό (Ξ>Σ).

Ήτοι, (Π>Δ) = (Α>Ε) = (Ξ>Σ) = (Συν).

Τέτοιες χώρες είναι οι καλούμενες BRIC (Brazil-Russia-India-China).

- Αρνητικές, αντίθετα, είναι όταν η Δαπάνη υπερβαίνει την Παραγωγή (Π<Δ), οι Επενδύσεις την Αποταμίευση (Α<Ε) και το Ισοζύγιο Εξωτ. Συναλλαγών είναι ελλειμματικό (Ξ<Σ).

Ήτοι, (Π<Δ) = (Α<Ε) = (Ξ<Σ) = (Μείον).

Τέτοιες χώρες είναι οι καλούμενες PIGS (Portugal-Italy-Greece-Spain).

- Στo ερώτημα δε, πώς είναι δυνατόν οικονομίες χωρών που για πολλά συνεχή έτη παρουσιάζουν το ως άνω αρνητικό αποτέλεσμα (Μείον) μπορούν και επιβιώνουν, η απάντηση είναι αυτονόητη: Με κατ’ έτος ισόποσο προς το αρνητικό αυτό αποτέλεσμα Εξωτερικό Δανεισμό (Foreign Borrowing) και  συνεχή Διόγκωση του Δημοσίου Χρέους (Public Dept).

2. Η περίπτωση της Ελληνικής Οικονομίας

- Στην περίπτωση της Ελληνικής Οικονομίας, ο Εξωτερικός Δανεισμός για την κάλυψη του Ελλείμματος Παραγωγής σε σχέση με τη Δαπάνη και συνακόλουθα τη γιγάντωση του Δημόσιου Χρέους είναι, ως γνωστόν, μία τακτική με μακρινό παρελθόν, αρχής γενομένης από τη 10ετία του ‘80. Όμως, το πώς ξεκίνησε και πώς γιγαντώθηκε το Δημόσιο Χρέος της χώρας είναι σε όλους γνωστό. Το θέμα εδώ είναι πώς αντιμετωπίζεται το πρόβλημα του Ελλείμματος στην παρούσα οικονομική συγκυρία. Υπάρχουν τρεις τρόποι: Ο “Ανέφικτος”, ο “Εύκολος αλλά και Αλυσιτελής” και η “Χρυσή Τομή”.

1. Ο “Ανέφικτος” τρόπος είναι να αυξηθεί η Παραγωγή στο ύψος της Δαπάνης. Αυτό όμως δεν μπορεί να γίνει από τη μιά μέρα στην άλλη και μάλιστα σε μια χώρα, όπως η Ελλάδα, η οποία στερείται των αναγκαίων παραγωγικών δομών και έχει χαμηλούς δείκτες παραγωγικότητας και ανταγωνιστικότητας.

2. Ο ‘‘Εύκολος αλλά και Αλυσιτελής’’ τρόπος είναι να μειωθεί η Δαπάνη στο επίπεδο της Παραγωγής. Ο τρόπος αυτός εφαρμόζεται από την παρούσα Κυβέρνηση με περικοπές μισθών και συντάξεων και αύξηση των αμέσων και εμμέσων φόρων, με συνέπεια την πτώση της Ζήτησης. Όμως, σε μιά οικονομία στην οποία ένα υπερβολικά μεγάλο μέρος του ΑΕΠ προέρχεται από καταναλωτικό μεταπρατισμό, η πτώση της Ζήτησης προκαλεί ύφεση (και αύξηση της ανεργίας) με αποτέλεσμα ο στόχος περιορισμού του Ελλείμματος (ως % του ΑΕΠ) να μην επιτυγχάνεται.

Για παράδειγμα: Έστω ότι η χώρα έχει Παραγωγή 230 δισεκ. ευρώ (ΑΕΠ σε τρέχ. τιμές), Δαπάνη 255 δισεκ. και Έλλειμμα 25 δισεκ. (10,9% του ΑΕΠ). Και θέτει ως ετήσιο στόχο τη μείωση του Ελλείμματος κατά 10 δισεκ. ευρώ (από 25 σε 15 δισεκ. ή από 10,9% σε 6,5% του ΑΕΠ). Στο ερώτημα εάν ο στόχος αυτός μπορεί να επιτευχθεί, ακόμα και ένας μαθητής Δημοτικού θα απαντούσε: “Ναι, υπό την προϋπόθεση ότι δεν θα μειωθεί ο παρονομαστής”. Διότι άν μειωθεί ο παρονομαστής (η Παραγωγή) πχ. κατά 4% (-9,2 δισεκ.), το Έλλειμμα ως  ποσοστό του ΑΕΠ παραμένει αμετάβλητο.

Παραγωγή 230,0 – Δαπάνη 255,0 = Έλλειμμα 25,0 (10,9% του ΑΕΠ)

(-4%)                  -9,2                   -10,0

Παραγωγή 220,8 – Δαπάνη 245,0 = Έλλειμμα 24,2 (10,9% του ΑΕΠ)

Είναι λοιπόν εμφανές ότι, με ύφεση 4%, οι ως άνω περικοπές Δαπανών  έχουν ως αποτέλεσμα “μιά τρύπα στο νερό”.

3. Η “Χρυσή Τομή” είναι ο τρόπος που υποδηλώνει την προσπάθεια προς δύο κατευθύνσεις: Την περιστολή της Δαπάνης αλλά, ταυτόχρονα και τη λήψη μέτρων με στόχο την αύξηση της Παραγωγής.

Για παράδειγμα: Αν, εκτός από τη μείωση της Δαπάνης κατά 10 δισεκ. (από 255 σε 245), υπάρξει και αύξηση της Παραγωγής κατά 2% (+4,6 δισεκ. ), το αποτέλεσμα που προκύψει είναι θετικό. Το Έλλειμμα από 10,9% του ΑΕΠ μειώνεται σε 4,4% του ΑΕΠ.

Παραγωγή: 230,0 – Δαπάνη: 255,0 = Έλλειμμα: 25,0 (10,9% του ΑΕΠ)

(+2%)                   +4,6                     -10,0

Παραγωγή  234,6 – Δαπάνη: 245,0 = Έλλειμμα: 10,4 (  4,4% του ΑΕΠ)

Συνεπώς, δεν είναι υπερβολή να λεχθεί ότι, με ανάπτυξη, έστω 2% ετησίως, το Έλλειμμα θα μπορούσε να μηδενιστεί μέσα σε μια διετία. Για να συμβεί όμως αυτό θα πρέπει, ταυτόχρονα με τα μέτρα περιστολής της Δαπάνης, να υπάρξουν και ριζικές αλλαγές στο Αναπτυξιακό Πρότυπο που εφαρμόζει η χώρα τα τελευταία τριάντα χρόνια.

3.  Συμπέρασμα

Από τα ανωτέρω καθίσταται φανερό ότι βασικό προαπαιτούμενο για τη λύση των χρόνιων προβλημάτων (Πρωτογενές Έλλειμμα και Διογκούμενο Δημόσιο Χρέος) που αντιμετωπίζει η Ελληνική Οικονομία είναι η Ανάπτυξη. Ανάπτυξη όμως στη βάση ενός Νέου Αναπτυξιακού Προτύπου, με λήψη μέτρων πρός δύο βασικές κατευθύνσεις.

α. Τον Εκσυγχρονισμό του υπεράριθμου, αναποτελεσματικού και σπάταλου Δημόσιου Τομέα, την παροχή κινήτρων για την ενίσχυση του Ιδιωτικού Παραγωγικού Τομέα και άμεση αποκρατικοποίηση όλων των ζημιογόνων ΔΕΚΟ.

β. Την εκμετάλλευση των συγκριτικών παραγωγικών πλεονεκτημάτων που διαθέτει η χώρα: Εμπορική Ναυτιλία, Τουρισμός, Γεωργία (καλλιέργειες υψηλής στρεμματικής απόδοσης).

Σημείωση: Περισσότερα στοιχεία και λεπτομέρειες σχετικά με το περιεχόμενο του αναγκαίου αυτού Νέου Αναπτυξιακού Προτύπου μπορείτε να τα βρείτε Παράρτημα 11  του “Ζάππειο ΙΙ”.