Είναι χρήσιμο να γνωρίζει κανείς ότι το κόμμα των Χριστιανοκοινωνιστών (CSU), κύριος σύμμαχος της κ. Μέρκελ, έχασε την απόλυτη πλειοψηφία στη βαυαρική Βουλή το 2008, για πρώτη φορά μετά τον πόλεμο. Δεν είναι καθόλου λίγο και μπορεί να αποβεί καθοριστικό στις ομοσπονδιακές εκλογές, που θα γίνουν το φθινόπωρο του 2013. Εύκολα αντιλαμβάνεται κανείς ότι σε λίγους μήνες, θέματα όπως η επαναδιαπραγμάτευση του ελληνικού προγράμματος, εφ’ όσον απαιτούν αποφάσεις των Γερμανών πολιτικών, θα ανακατεύονται τόσο πολύ με τα εσωτερικά πολιτικά πράγματα της Γερμανίας, που πολύ καλά θα κάνουμε να το αποφύγουμε.

Δυσκολίες θα υπάρχουν και στη Γαλλία. Ο νέος πρόεδρος συνεχίζει συστηματικά την προετοιμασία για να πείσει τις αγορές κεφαλαίου ότι η χώρα του δεν θα κινδυνεύσει να μη μπορεί να πληρώσει τα δάνειά της και ότι θα ισορροπήσει μεταξύ λιτότητας και ευημερίας. Δεν θα έχει, όμως, καμία διάθεση να ακούσει με συμπόνια ότι η χώρα μας χρειάζεται νέα βοήθεια για να τα καταφέρει με τις «τρομερές δυσκολίες» μας.

Ισπανία και Ιταλία, που συγκαταλέγονται μεταξύ των κρατών που συνεισφέρουν πολύ στα δανειακά κεφάλαια για τη διάσωση της Ελλάδας, βουλιάζουν σταδιακά στη λιτότητα και την αγωνία με τα χρέη τους και το τραπεζικό τους σύστημα. Είναι φανερό ότι δεν θέλουν να ακούσουν ούτε κουβέντα για νέα σοβαρά προβλήματα στην Ελλάδα, ειδικά αν πρόκειται για προβλήματα που λύνονται με μεγαλύτερα δάνεια.

Οι τέσσερις αυτές χώρες βάζουν το 60% των κεφαλαίων που συγκρατούν την Ελλάδα στο ευρώ και επιτρέπουν στον κρατικό μας προϋπολογισμό τη σταδιακή προσαρμογή του. Τους πληρώνουμε ένα επιτόκιο κοντά στο 3%. Οι εκτιμήσεις του Διεθνούς Ταμείου για τη διεθνή οικονομία δείχνουν και νέα συγκράτηση της δραστηριότητας. Επιβεβαιώνουν ότι το 2013 θα είναι δυσκολότερο, για όλους. Κυρίως για τους φορολογουμένους και τους ανέργους αυτών των κρατών. Ας το έχουμε κατά νουν για τον αέρα με τον οποίο θα διατυπώσουμε τις «εθνικές απαιτήσεις» από τους δανειστές μας. Είναι πολύ πιθανόν να είναι, οι δικοί τους λαοί, πιο θυμωμένοι ακόμη και από εμάς.

Δημοσιεύθηκε skai.gr, 19.7.2012

Παρά τις πιέσεις αυτές, η τελευταία δημοπρασία ισπανικών ομολόγων οδήγησε σε μείωση και όχι σε αύξηση του κόστους δανεισμού της χώρας, όπως έχει συμβεί σε άλλες περιπτώσεις παρόμοιες, με τις αγορές να καταλαμβάνονται από πανικό. Οι επενδυτές αγνόησαν την υποβάθμιση, ίσως γιατί είχαν προετοιμαστεί για ακόμα χειρότερες εξελίξεις. Η Μαδρίτη στις αρχές της εβδομάδας διέθεσε στην αγορά τραπεζογραμμάτια 12μηνης και 18μηνης διάρκειας με απόδοση 2,15% και 2,49% αντίστοιχα, όταν την τελευταία φορά, τον Δεκέμβριο του 2011, για ανάλογες αξίες είχε επιτόκιο 4,09% και 4,25%.

Λιτότητα

Θετικά για τον κατευνασμό των αγορών μπορεί να λειτούργησαν και οι δηλώσεις της επικεφαλής του ΔΝΤ, Κριστίν Λαγκάρντ, ότι θα επιδιώξει να εξασφαλίσει αυξημένα κεφάλαια 500 δισ. δολαρίων, ώστε να αντιμετωπιστεί η ευρωπαϊκή κρίση χρέους. Συν τοις άλλοις, ενδεχομένως επενδυτές και αναλυτές να πείστηκαν από την αποφασιστικότητα του Ισπανού πρωθυπουργού Μαριάνο Ραχόι και του υπουργού Οικονομικών, Λουίς ντε Γκουίντος. Αμφότεροι συναγωνίζονται στο πεδίο αυτό τον Ιταλό πρωθυπουργό Μάριο Μόντι.

Με ταχύ ρυθμό, ο κ. Ντε Γκουίντος διαπίστωσε τη χειρότερη από την αναμενόμενη δημοσιονομική κατάσταση και έσπευσε να προλάβει τις αγορές. Κατά την απελθούσα σοσιαλιστική κυβέρνηση του Χοσέ Λουίς Ροδρίγο Θαπατέρο, το έλλειμμα θα διαμορφωνόταν φέτος στο 6% του ΑΕΠ, όταν είχε εκτιναχθεί έως και σε επίπεδα ρεκόρ άνω του 11% το 2009. Ο Λουίς ντε Γκουίντος προβλέπει ότι τελικώς θα υπερβεί το 8% του ΑΕΠ, λόγω της υστέρησης των εσόδων σε επίπεδο κεντρικής κυβέρνησης και περιφερειών, καθώς και ασφαλιστικών ταμείων.

Ηδη έχει ανακοινώσει δύο δέσμες μέτρων λιτότητας για εξοικονόμηση τουλάχιστον 20 δισ. ευρώ. Συνολικά απαιτείται “μαχαίρι” 35 δισ. ευρώ το 2012 στην Ισπανία, ώστε να μειωθεί το έλλειμμα στο 4,4% του ΑΕΠ και στο 3% το 2013. “Οφείλαμε να προηγηθούμε των εξελίξεων”, δήλωσε, ανακοινώνοντας τα περί αυξημένου ελλείμματος. “Την ευθύνη για την υπέρβαση στις δημόσιες δαπάνες και την υστέρηση στα έσοδα φέρουν η κεντρική κυβέρνηση και οι επιμέρους των αυτόνομων περιφερειών. Oσο δυσάρεστα κι αν είναι τα επιπλέον μέτρα, ήταν αναγκαία, εφόσον αναθεωρήσαμε επί τα χείρω το έλλειμμα”, πρόσθεσε.

Η νέα κυβέρνηση Ραχόι, όπως επεξήγησε ο υπουργός Οικονομικών, έχει μια πολύ επιθετική ατζέντα μεταρρυθμίσεων και περικοπών για τους επόμενους μήνες. Προς επίρρωσιν των λεγομένων του, η αντιπρόεδρος της κυβέρνησης, Σοράγια Σάενθ ντε Σανταμαρία, διευκρίνισε πως τα τρέχοντα μέτρα λιτότητας είναι απλώς τα πρώτα από μια σωρεία άλλων, τα οποία θα συνοδεύονται από διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις στην αγορά εργασίας, στο χρηματοπιστωτικό σύστημα, στην αγορά αγαθών και υπηρεσιών, καθώς και την ανταγωνιστικότητα με στόχο την ανάπτυξη. Μείζον θέμα για πολλούς αναλυτές είναι το κατά πόσον, με τόσο σκληρή λιτότητα, μπορεί να ενεργοποιηθεί ο αναπτυξιακός μηχανισμός της ισπανικής οικονομίας και να δημιουργήσει τις πολυπόθητες θέσεις εργασίας – η ανεργία στη χώρα φθάνει το 23%.

Στα μέτρα του Λουίς ντε Γκουίντος περιλαμβάνονται φορολογικές αυξήσεις, πάγωμα των μισθών στο Δημόσιο, όπως και των προσλήψεων πλην εκείνων στις ένοπλες δυνάμεις. Ειδικότερα, προβλέπεται αύξηση φορολογικών συντελεστών στα υψηλά κλιμάκια τα επόμενα δύο χρόνια, νέα φορολόγηση ακινήτων και μείωση της χρηματοδότησης των αυτόνομων περιφερειών. Πολλές ήδη είναι υπερχρεωμένες και δεν έχουν καμία πρόσβαση πλέον στις αγορές. Οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις με έσοδα κάτω των 5 εκατ. ευρώ θα ενισχυθούν με ευνοϊκή φορολογία, ενώ ο τραπεζικός κλάδος θα υποστεί σαρωτικές αλλαγές με συγχωνεύσεις και εξαγορές. Κατά τις εκτιμήσεις του υπουργού Οικονομικών, πάντως, οι ισπανικές τράπεζες θα χρειαστούν 50 δισ. ευρώ, ώστε να καλύψουν τις ανάγκες ανακεφαλαιοποίησής τους. Το ποσόν είναι αρκετά υψηλότερο από ό, τι είχε αρχικά διαρρεύσει στον Τύπο, και ο Λουίς ντε Γκουίντος απέκλεισε το ενδεχόμενο κρατικής βοήθειας προς τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα. Αξίζει να αναφερθεί, τέλος, ότι στην καρδιά του τραπεζικού κλάδου της Ισπανίας βρίσκεται μια μεγάλη «φούσκα», που σχετίζεται με τον χώρο των ακινήτων. Το ήμισυ των δανείων των 338 δισ. ευρώ, που αποτελούν την έκθεση των τραπεζών στον κατασκευαστικό κλάδο, θεωρούνται “προβληματικά”, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της κεντρικής τράπεζας της Ισπανίας.

Ο τεχνοκράτης

Ο Λουίς ντε Γκουίντος δεν είναι τυχαία επιλογή. Το βιογραφικό του τον κατατάσσει στην ομάδα των “τεχνοκρατών-σωτήρων” της Ευρωζώνης. Πρώτη φορά ανέλαβε πολιτικό αξίωμα επί της πρωθυπουργίας του κεντροδεξιού Χοσέ Μαρία Αθνάρ, ο οποίος του ανέθεσε τη θέση του υφυπουργού Οικονομικών τη διετία 2002 – 2004. Τη διετία 2006 – 2008 ανέλαβε την προεδρία της αμερικανικής τράπεζας Lehman Brothers για την Ισπανία και την Πορτογαλία. Μετά τη διάλυσή της μετακινείται στην PriceWaterhouseCoopers.

Το χρίσμα του υπουργού Οικονομικών τον βρήκε διευθυντή της Εμπορικής Σχολής του πανεπιστημίου Instituto Empresa, ενός από τα πιο γνωστά ιδιωτικά πανεπιστήμια της χώρας. Πέραν τούτου, διατηρεί επίσης θέση στο διοικητικό συμβούλιο του ομίλου της Endesa, ο οποίος δραστηριοποιείται στον κλάδο της ενέργειας. Ο Λουίς ντε Γκουίντος θα κληθεί να αντιμετωπίσει τα μείζονα προβλήματα της ισπανικής οικονομίας μαζί με έναν παλαιό του γνώριμο από την κυβέρνηση Αθνάρ. Πρόκειται για τον Κριστόμπαλ Μοντόρο, ο οποίος τοποθετήθηκε στο υπουργείο Προϋπολογισμού. Ο κ. Μοντόρο ήταν από τους πρωταγωνιστές της ένταξης της Ισπανίας στην Ευρωζώνη, εφόσον είχε αναλάβει θέσεις-κλειδιά την περίοδο 1996-2004.

Βέβαια, αυτή η εκτεταμένη συμμετοχή τους στις πρόσφατες κυβερνήσεις της χώρας αποτυπώνει και το μερίδιο των ευθυνών τους για την εμφάνιση και όξυνση των προβλημάτων, που πρέπει να επιλύσουν. Επί των ημερών τους διογκώθηκαν τα τραπεζικά δάνεια, που χρηματοδότησαν τη “φούσκα” των ακινήτων, ο χρηματοπιστωτικός κλάδος είχε υδροκεφαλική ανάπτυξη και ο δημόσιος δανεισμός εκτινάχθηκε. Σήμερα πρέπει να εξορθολογήσουν το έλλειμμα της κεντρικής κυβέρνησης και των αυτόνομων περιφερειών, αλλά και να απαντήσουν αποτελεσματικά στην εκτράχυνση της ανεργίας και την επιδείνωση της ύφεσης.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 21.1.2012

Ο κεντροδεξιός Κοέλιο οικοδόμησε εμπιστοσύνη στη χώρα του. Δεν πολιτεύτηκε καταγγέλλοντας τη δανειακή συμφωνία, δεν διακήρυσσε με κάθε ευκαιρία ότι “δεν θα συναινέσω στο λάθος”. Ο Κοέλιο πήγε με τον πρωθυπουργό Σώκρατες και μαζί, ως υπεύθυνη εθνική ηγεσία, συνυπέγραψαν το μνημόνιο με την τρόικα. Ετσι μεγιστοποίησαν την αξιοπιστία και διαπραγματευτική ισχύ της χώρας τους. Ο Κοέλιο εξελέγη με πιο φιλόδοξους δημοσιονομικούς στόχους από την τρόικα. Τον Ιούνιο, ως νέος πρωθυπουργός, ο Κοέλιο ξεκαθάρισε ότι η Πορτογαλία δεν έχει καμία σχέση με την Ελλάδα, αφού το δικό της μνημόνιο στηρίζεται από κόμματα που εκφράζουν το 80% των εκλογέων (Financial Times, 15/6/2011).

Τον Αύγουστο, η κυβέρνηση Κοέλιο υπέβαλε πρόγραμμα “με τις μεγαλύτερες περικοπές στον δημόσιο τομέα για πάνω από 50 χρόνια” (Financial Times, 31/8/2011). Σήμερα, ο Κοέλιο αναζητεί τη συναίνεση των σοσιαλιστών για συνταγματικό περιορισμό στο δημόσιο έλλειμμα και χρέος. Η διπλανή Ισπανία το έκανε σε 3 μέρες (!), όταν ο κεντροδεξιός ηγέτης συνέπραξε με τον σοσιαλιστή Θαπατέρο στην τάχιστη αναθεώρηση του συντάγματος.

Δεν ξέρω αν τον κ. Κοέλιο απασχολεί πώς θα εορταστούν τα 200 χρόνια εθνικής ανεξαρτησίας της χώρας του. Είναι βέβαιο ότι έχει καταλάβει ότι για μια χώρα υπερχρεωμένη, ο μόνος δρόμος ανάκτησης εθνικής, οικονομικής και δημοσιονομικής ανεξαρτησίας, είναι η άμεση δημοσιονομική εξυγίανση. Υποθέτω ότι στις πατριωτικές ομιλίες του ο κ. Κοέλιο δεν μοιράζει φτηνές υποσχέσεις “επαναδιαπραγμάτευσης”, αλλά ένα σοβαρό σχέδιο ταχείας μετάβασης σε πρωτογενές πλεόνασμα.

Σε μια περίοδο που επιτάσσει καθολική ευθύνη, θυσίες και πόνο, η πολιτική του κ. Σαμαρά έχει τον λαϊκισμό γραμμένο στο κούτελό της. Θέλει το δάνειο αλλά χωρίς τους όρους, θέλει ευρωομόλογο και σχέδιο Μάρσαλ, δηλαδή τα λεφτά των Γερμανών, αλλά χωρίς έλεγχο του πώς τα ξοδεύουμε.

Μιλά για μείωση του ελλείμματος, αλλά εξαγγέλλει μειώσεις φόρων που θα το γύριζαν στο 2009. Μιλά για μείωση του κράτους, ανώδυνα, χωρίς απολύσεις.

Μιλά για απελευθέρωση των επαγγελμάτων, αλλά στηρίζει κάθε πληττόμενη συντεχνία.

Μιλά για αποκρατικοποιήσεις, αλλά απειλεί με ειδικά δικαστήρια αν πουλήσουν σε χαμηλή τιμή. Μιλά για μεταρρυθμίσεις, αλλά καταψηφίζει τις περισσότερες, από το ασφαλιστικό μέχρι τον Καλλικράτη. Μιλά για αλληλεγγύη και υπευθυνότητα στην ΕΕ, αλλά αδιαφορεί για τις επιπτώσεις στην Ευρωζώνη από τον πολιτικό διχασμό στην Ελλάδα. Ο κ. Σαμαράς ξέρει ότι το μεγαλύτερο διαπραγματευτικό πρόβλημα της χώρας σήμερα δεν είναι ούτε ο δημοσιονομικός πανικός ούτε οι αστοχίες της κυβέρνησης. Είναι η έλλειψη εθνικής αξιοπιστίας.

Η Ελλάδα είναι η μόνη χώρα στο ευρώ που δεν πείθει ότι είναι αποφασισμένη να κάνει ό, τι χρειάζεται για να σωθεί. Οι εταίροι κοιτούν την Ελλάδα και τι βλέπουν; Βλέπουν μια κυβέρνηση που παλεύει, με τεράστιες αδυναμίες, με οριακή πλειοψηφία στη Βουλή. Από αριστερά δύο κόμματα να επενδύουν πολιτικά στην καταστροφή, στηρίζοντας την ανομία, το “δεν πληρώνω”, για να μη λειτουργήσει τίποτα. Κι από δεξιά βλέπουν το μεγαλύτερο κεντροδεξιό κόμμα να πολιτεύεται σαν να είμαστε ακόμα στο 2007.

Βλέπουν μια οικονομία που η επιβίωσή της κρέμεται από τη μεγαλοψυχία των εταίρων, κι από την απειλή ότι αν βουλιάξει θα τους πάρει μαζί της. Και διακρίνουν τις πολιτικές δυνάμεις να διαγκωνίζονται για το καλύτερο τραπέζι πίστα στο κατάστρωμα του Τιτανικού.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 2.10.2011

“…Δίνοντας συνέχεια στην πολύ ενδιαφέρουσα ανταλλαγή απόψεων που είχαμε στην Μπρατισλάβα, στο πλαίσιο της συνάντησης της Εκτελεστικής Επιτροπής της Ένωσής μας (ΕΕΔ), θέλω να σού επισημάνω τις ακόλουθες, όσο γίνεται πιο αντικειμενικές, διαπιστώσεις μου.

Το κίνημα των Indignados έχει αφετηρία του το μανιφέστο Democracia Realista που άρχισε να κυκλοφορεί από τον περασμένο Δεκέμβριο στα πανεπιστήμια, για να καταλήξει στις 15 Μαΐου στην μεγάλη συγκέντρωση στην Πουέρτα ντελ Σολ. Το μανιφέστο αυτό είναι αρκετά αόριστο ως προς τα αιτήματα που περιλαμβάνει, πλην όμως, σε συνδυασμό με την αραβική άνοιξη, έθιξε πολλές ευαίσθητες χορδές της ισπανικής νεολαίας. Μία νεολαία στους κόλπους της οποίας η ανεργία πλησιάζει το 45% και η οποία βρίσκεται αντιμέτωπη με μία οξύτατη κρίση ταυτότητας και αβεβαιότητας.

Έτσι, αυτοί οι νέοι αναζητούν δρόμους διεξόδου από τα αδιέξοδά τους και άρα αμφισβητούν την σχέση της πολιτικής εξουσίας με την κοινωνία, πράγμα που τους οδηγεί και σε μία κριτική στάση απέναντι στην δημοκρατία. Γι αυτό, στα διάφορα μανιφέστα τους, οι νέοι είναι εξαιρετικά κριτικοί απέναντι στοο δημοκρατικό σύστημα και τονίζουν συχνά-πυκνά ότι δεν τους αντιπροσωπεύει. Υπάρχει έτσι σοβαρή επιδείνωση στις σχέσεις της νεολαίας με την πολιτική, με αποτέλεσμα, σε πρόσφατη ανακοίνωσή του, το κίνημα της 15ης Μαΐου (15Μ) να υποστηρίζει ότι η λευκή επιταγή που υπεγράφη και δόθηκε στους πολιτικούς πριν τέσσερα χρόνια έφθασε στην λήξη της. Είναι ώρα για σοβαρές επαναθεωρήσεις και για συνολική επανεκκίνηση της δημοκρατικής λειτουργίας…

Επιπροσθέτως, το κίνημα 15Μ καυτηριάζει σκληρά την πολιτικο-κρατική διαφθορά, την αναξιοκρατία στον δημόσιο τομέα και το πελατειακό πολιτικό σύστημα. Επίσης, οι νέοι ζητούν άρση των συντεχνιακών προνομίων, μεγαλύτερο έλεγχο στις χορηγούμενες από τις τράπεζες πιστώσεις και μεγαλύτερη διαφάνεια στις φορολογικές δηλώσεις.

Είναι χαρακτηριστική η επιστολή που έλαβα από μία ομάδα νέων η οποία, πολύ σωστά κατά την γνώμη μου, επισημαίνει ότι, στην Ισπανία, ούτε το κράτος ούτε η αγορά λειτουργούν σωστά. Το κράτος, αντί να βοηθά αυτούς που βρίσκονται κάτω-κάτω στην κλίμακα να ανεβαίνουν και να πετυχαίνουν, αντιθέτως, κάνει ό,τι μπορεί για να τους έχει εξαρτημένους. Όσο για την αγορά, αντί να συμβάλλει στην κατανομή του πλούτου, ελέγχεται από τα μεγάλα συμφέροντα και σταδιακά «αποκεφαλοποιεί» τους πιο πτωχούς και τους αποθαρρύνει από το να επιχειρούν.

Στην βάση αυτής της λογικής, χιλιάδες νέοι ζητούν με μαίηλ και ανακοινώσεις τους την επανακατανομή διαφόρων επιδοτήσεων, κυρίως όμως κάνουν λόγο για μία δικαιότερη επαναχρησιμοποίηση άϋλων πόρων, όπως η εκπαίδευση, η κοινωνική δικτύωση, ο πολιτισμός, οι ηθικές αξίες κλπ. Ουσιαστικά, δηλαδή, αναφέρονται στην δυναμική ενός νέου “κοινωνικού κεφαλαίου”, μέσω του οποίου μπορούν να αμβλυνθούν εκπαιδευτικές και άλλες μη υλικές ανισότητες.

Θεωρώ ότι έχω διαπιστώσει, εξάλλου, ότι όλα τα παραπάνω αιτήματα –και άλλα, που ο χώρος δεν μού αρκεί να αναφέρω– έχουν ήδη προβληματίσει την ισπανική πολιτική τάξη. Είμαι δε βέβαιος ότι, σε πρώτη φάση, θα υπάρξει μία ουσιαστική αλλαγή του εκλογικού νόμου, με στόχο να επιτραπεί η είσοδος στην Βουλή αρκετών νέων πολιτικών σχηματισμών πέρα από τους δύο μεγάλους. Είναι επίσης πολύ πιθανό να υπάρξει και αύξηση του αριθμού των βουλευτών, από 350 σε 400, ακριβώς για τον λόγο αυτόν.

Αν δεν γίνουν οι αλλαγές αυτές, σε πρώτη φάση, πολύ φοβούμαι ότι η Ισπανία θα γνωρίσει έξαρση αριστερού λαϊκισμού, που στην παρούσα φάση θα ήταν ό,τι χειρότερο θα μπορούσε να συμβεί στην χώρα. Ελπίζω όμως ότι η μέχρι σήμερα ωριμότητα των “αγανακτισμένων” και η δημοκρατική τους συνείδηση θα αποτρέψουν τον εκτροχιασμό του κινήματος. Ένα κίνημα το οποίο, έτσι κι αλλιώς, υπήρξε αφυπνιστικό για τις πολιτικές και άλλες αλλαγές στην χώρα μου…”.

Αυτά μάς έγραψε ο συνάδελφος Ντιέγκο Καρσέδο. Οι αναγνώστες μας καλούνται να συμπεράνουν ποιες είναι οι ομοιότητες των Ισπανών “αγανακτισμένων” νέων με τους αντίστοιχους στην Αθήνα… Άλλο το αίτημα για περισσότερη δημοκρατία, διαφάνεια και αξιοκρατία και άλλη η “αγανάκτηση” για μία από τα ίδια με δάνεια…

Όσο για τα περί “άμεσης δημοκρατίας” που επικαλούνται κάποιοι “αγανακτισμένοι”, είναι, ίσως, μια πολύ γοητευτική ιδέα –στα λόγια, όμως. Εξάλλου, ας μην ξεχνούν αυτές οι “όμορφες ψυχές” ότι “άμεση δημοκρατία” υπάρχει και στην Λιβύη του κολονέλου Μουαμάρ Καντάφι. Τόσο “άμεση”, μάλιστα, που κάποτε ο Ανδρέας Παπανδρέου τον είχε αποκαλέσει σύγχρονο Περικλή. Αυτή ήταν η βαθειά γνώση του ιδρυτού του ΠΑΣΟΚ από την ελληνική ιστορία…