Το 1952, στην Αίγυπτο, η ανατροπή του βασιλιά Φαρούκ οδήγησε στο καθεστώς του συνταγματάρχη Γκαμάλ Νάσερ, προέκταση του οποίου είναι η σημερινή εξουσία του Χόσνι Μουμπάρακ, πρώην αξιωματικού της αιγυπτιακής αεροπορίας την νασερική περίοδο. Η δολοφονία του βασιλιά Φαϋσάλ στο Ιράκ το 1958 κατέληξε στο δολοφονικό καθεστώς του Σαντάμ Χουσεΐν, που η ανατροπή του από τις ΗΠΑ ειναι πολύ αμφίβολο αν θα καταλήξει σε δυτικού τύπου κοινοβουλευτική δημοκρατία. Στην Λιβύη, το 1969, η ανατροπή του βασιλιά Ιντρίς απο τον συνταγματάρχη Μουαμάρ Καντάφι δημιούργησε την κανταφική αυταρχική εξουσία η οποία ασκείται 41 χρόνια.

Ομως, πέρα απο τις αραβικές χώρες, υπενθυμίζουμε οτι η ανατροπή του Σάχη της Περσίας το 1979 έφερε στην εξουσία τον αγιατολλάχ Χομεϊνί, ο οποίος εξόντωσε όλους τους πραγματικά δημοκράτες πολιτικούς της χώρας, οπως ο Σαπούρ Μπαχτιάρ. Ακόμα, στην Συρία, το κόμμα Μπάαθ βρίσκεται 48 χρόνια στην εξουσία και από το 1970 είναι στην ουσία ένα αυταρχικό κληρονομικό καθεστώς. Έτσι, τον Χαφέζ ελ-Ασσάντ που κατέλαβε την εξουσία το 1970 και απεβίωσε το 2000, αντικατέστησε ο γυιός του Μπασάρ ελ-Ασσάντ, ο οποίος και ενδυνάμωσε την αστυνομική φύση του καθεστώτος.

Πιο πρόσφατα, στον Λίβανο, την εξουσία κατέλαβε η ισλαμική οργάνωση Χεζμπολλάχ, που χρηματοδοτείται και στηρίζεται από το Ιράν και εν μέρει την Συρία, και η οποία κάθε άλλο παρά δημοκρατικές αρχές έχει. Τέλος, στην Παλαιστίνη, η Χαμάς, μία βίαιη ισλαμική οργάνωση που δημιουργήθηκε απο τους Αιγύπτιους «Αδελφούς Μουσουλμάνους», είναι ορκισμένος εχθρός της Δύσης και στόχο έχει την εγκατάσταση στην Παλαιστίνη μιας ισλαμικής δημοκρατίας, με ταυτόχρονη εξαφάνιση του κράτους του Ισραήλ. Αντιδημοκρατικά είναι επίσης τα καθεστώτα στην Αλγερία, στο Μαρόκο εν μέρει, στην Σαουδική Αραβία, στην Ιορδανία, στην Υεμένη και στα Αραβικά Εμιράτα, όπου πρίγκηπες και σεΐχηδες βρίσκονται στην εξουσία και αναπαράγονται σε αυτήν με βάση άγραφα κληρονομικά δικαιώματα.

Μέσα λοιπόν σε αυτό το πολιτικό περιβάλλον, προβάλλει ένα τεράστιο ερωτηματικό. Αν αύριο όλα τα αυταρχικά αραβικά καθεστώτα καταρρεύσουν, τί θα προκύψει; Η απάντηση στο ερώτημα είναι πολύπλοκη, άρα διόλου εύκολη. Επιτρέπει, όμως, να γίνουν κάποιες υποθέσεις εργασίας.

Μία από αυτές είναι το σενάριο οι σημερινές αραβικές εξουσίες να γίνουν λίγο πιο ανεκτικές και δημοκρατικές, για να μην κατακρημνισθούν. Το σενάριο αυτό γίνεται ορατό στην Αίγυπτο και μάλλον θα ισχύσει στην Τυνησία. Έως πότε, όμως, οι παραπάνω εξουσίες θα αντέξουν στις αντιπολιτευτικές πιέσεις και ειδικότερα σε αυτές των Ισλαμιστών; Ένα άλλο σενάριο είναι αυτό της διαδοχής στην εξουσία των σημερινών καθεστώτων απο μετριοπαθείς ισλαμιστές κατά το τουρκικό πρότυπο. Μια άλλη εκδοχή είναι η άνοδος ενός ιρανικού τύπου ισλαμισμού σε κάποιες αραβικές χώρες και μία τελευταία προοπτική –με λίγες πιθανότητες επιτυχίας– είναι ο δυτικού τύπου δρόμος προς την κοινοβουλευτική δημοκρατία.

Σύμφωνα με τις περισσότερες εκτιμήσεις δυτικών παρατηρητών, το πιθανότερο σενάριο στο άμεσο μέλλον είναι αυτό της τουρκικού τύπου μουσουλμανικής δημοκρατίας, που θα λειτουργεί υπό όρους ελεγχόμενης οικονομίας της αγοράς. Με άλλα λόγια, εικάζεται ότι οι αραβικές χώρες θα υιοθετήσουν σταδιακά την μουσουλμανική κοινωνική οικονομία της αγοράς, αντιγράφοντας εν μέρει το αντίστοιχο δυτικό πρότυπο. Παρόλα αυτά, το μοντέλο αυτό θα δέχεται ισχυρές πιέσεις απο τους ακραίους ισλαμιστές, οι οποίοι σίγουρα θα εκμεταλλεύονται υπέρ τους την ανερχόμενη δημογραφία στις περισσότερες αραβικές χώρες. Ανερχόμενη δημογραφία που, αν δεν συνοδεύεται από υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης και νέες θέσεις εργασίας, θα προσφέρει «οπαδούς» στον ισλαμικό ολοκληρωτισμό και τις επιδιώξεις του.

Συνεπώς, όλα είναι για την ώρα ανοικτά στον αραβικό κόσμο. Σίγουρα, όμως, όποια κι αν είναι η εξέλιξή του, θα πρέπει να θεωρείται βέβαιον ότι θα επαναθεωρήσει τις σχέσεις του με την Δύση, όπως και την στάση του απέναντι στο Ισραήλ. Όπως και να έχουν τα πράγματα, η δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα ίσως να είναι μία από τις πιο σημαντικές στο διάβα του χρόνου.

Κάποιοι αναλυτές ισχυρίζονται ότι η λαϊκή εξέγερση στην Τυνησία οφείλεται σε οικονομικούς λόγους, κυρίως δε στην ακρίβεια, την ανεργία και τον πάντα αυξημένο πληθωρισμό. Η ερμηνεία αυτή είναι σχετική. Διότι η τυνησιακή οικονομία δεν ήταν και δεν είναι από τις πιο αδύναμες στην βόρειο Αφρική. Αντιθέτως, ήταν η ταχύτερα αναπτυσσόμενη και με κάποιες προσπάθειες θα μπορούσε πολύ σύντομα να πετύχει καλύτερες επιδόσεις.

Όχι. Το πρόβλημα της Τυνησίας είναι πρωτίστως πολιτικό. Οι νέοι της χώρας αυτής, που αντιπροσωπεύουν το 50% του πληθυσμού της, ξεσηκώθηκαν κατά της δικτατορίας. Από το 1956 που έγινε ανεξάρτητη, η Τυνησία γνώρισε δύο προέδρους: τον Χαμπίμπ Μπουργκίμπα, που ηγήθηκε της ανεξαρτησίας της χώρας από την Γαλλία, και τον Μπεν Αλί ο οποίος, ανατρέποντας τον Μπουργκίμπατ ο 1987, παρέμεινε στην εξουσία μέχρι την 14η Ιανουαρίου 2011.

Το καθεστώς Μπεν Αλί στην αρχή επικαλείτο την δημοκρατία, αλλά γρήγορα έδειξε τις προθέσεις του. Από το 1990 και μετά, στο όνομα της καταπολέμησης του ισλαμισμού, εγκατέστησε μία εξόχως αυταρχική δικτατορία, ενισχύοντας την συμμετοχή του ιδρυθέντος από τον Χ. Μπουργκίμπα κόμματος του Συνταγματικού Δημοκρατικού Συναγερμού (RDC) σε όλες τις αρθρώσεις του κράτους και της κοινωνίας. Υπό αυτή την έννοια, σε μία χώρα χωρίς ελευθερία του τύπου, με διαδικτυακή λογοκρισία και με μία συμβολική αντιπολίτευση σε ένα αδύναμο Κοινοβούλιο, ο τίτλος του κυβερνώντος κόμματος ήταν εξοργιστικά κυνικός.

Από την άλλη πλευρά, η προσωπολατρεία συμβάδιζε με την βαθειά βιαιότητα και διαφθορά του καθεστώτος, το οποίο είχε εξουδετερώσει στο εσωτερικό κάθε αντιπολιτευτική δύναμη. Κορυφαία έκφραση αυτής της διαφθοράς ήταν η σύζυγος του Τυνήσιου δικτάτορα, η Λεϊλά Τραμπελσί, η οικογένεια της οποίας ήλεγχε τα πάντα στην οικονομία. Τράπεζες, δημόσιες επιχειρήσεις, ταμιευτήρια και κρατικές προμήθειες βρίσκονταν στα χέρια της προεδρικής συζύγου, η οποία μία ή δύο φορές τον μήνα πήγαινε με το προεδρικό αεροπλάνο για ψώνια και άλλα τινα στην Ελβετία.

Ωστόσο, το προκλητικό αυτό καθεστώς ήταν ανθεκτικό γιατί οι Τυνήσιοι είχαν τον φόβο του Ισλάμ και τους επηρέαζαν τα αιματηρά γεγονότα στην γειτονική τους Αλγερία. Παρόλα αυτά, ως φαίνεται, το καζάνι έβραζε. Έτσι, όταν ένας μικροπωλητής, ο Μουχαμέτ Μπουαζιζί, αυτοπυρπολήθηκε γιατί η αστυνομία κατέστρεψε την αυτοσχέδια εγκατάστασή του πωλήσεως λαχανικών επειδή δεν είχε άδεια, η έκρηξη που σημειώθηκε άρχισε να παίρνει τεράστιες διαστάσεις. Με αφετηρία την πόλη Σίντι Μπουζίντ ξεκίνησαν από την 17η Δεκεμβρίου 2010 μαζικές διαδηλώσεις, οι οποίες ναι μεν έδιωξαν τον Μπεν Αλί και το περιβάλλον του –που είχε προλάβει να στείλει στο εξωτερικό 6 δισεκατ. δολλάρια– πλην όμως, για την ώρα τουλάχιστον, οι δομές του καθεστώτος είναι πάντα υπαρκτές στην χώρα.

Το ερώτημα που τίθεται είναι τί θα γίνει στην συνέχεια. Η υπό τον πρόεδρο του Κοινοβουλίου προσωρινή κυβέρνηση περιλαμβάνει μόνον τρεις υπουργούς από την αντιπολίτευση, ενώ στα ζωτικά υπουργεία βρίσκονται τα ίδια άτομα και επί Μπεν Αλί, με πρωθυπουργό τον κ. Μωχάμεντ Γκανουσί. Ένα άλλο, πιο σοβαρό, ερώτημα είναι αυτό των επιπτώσεων που η τυνησιακή επανάσταση θα έχει στις άλλες αραβικές χώρες και τα επίσης αυταρχικά καθεστώτα τους.

Αίγυπτος, Συρία, Λιβύη, Μαρόκο, Αλγερία, Ιορδανία και χώρες του Κόλπου είναι δικτατορίες, ορισμένες από τις οποίες έχουν στο εσωτερικό τους ισχυρά ισλαμικά κινήματα. Τί μπορεί να συμβεί λοιπόν στις χώρες αυτές και ποια θα είναι η στάση της Δύσης απέναντί τους; Στην περίπτωση της Τυνησίας, όπου η ισλαμική αντιπολίτευση είναι ισχνή, η Δύση κατεδίκασε το καθεστώς Μπεν Αλί και η Γαλλία ειδικότερα αρνήθηκε να δεχθεί στο έδαφός της τον εκδιωχθέντα από τον λαό δικτάτορα. Αν όμως παρόμοια φαινόμενα σημειωθούν για παράδειγμα στην Αίγυπτο ή στην Συρία, ποια θα είναι η δυτική στάση;

Ένα άλλο ερώτημα που επίσης τίθεται είναι αυτό των δυνατοτήτων που έχουν οι αραβικές χώρες να εξελιχθούν σε δημοκρατίες –ιδιαίτερα δε όταν στο εσωτερικό τους υπάρχει η πίεση του φανατικού Ισλάμ. Υπό αυτές τις συνθήκες, οι εξελίξεις στην Τυνησία απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή και το ίδιο ισχύει με τις επιπτώσεις τους στον υπόλοιπο αραβικό κόσμο.