Φυλλομετρώντας προχθές στάθηκα για λίγο στο βιβλίο των εκδόσεων Ροές: «Δημοσθένης – Ισοκράτης: Η παρακμή του Δήμου» (επιλογή, επιμέλεια Αλ. Βέλιος). Γιατί; Απλή η απάντηση: αίφνης συναντιέμαι ξανά με το παρελθόν που περιγράφει με σαφήνεια το παρόν, βοηθώντας με να διακτινιστώ στο μέλλον, όχι ως μονάδα, αλλά ως μέλος ενός σπουδαίου λαού που παρά τα προτερήματά του παραμένει απελπιστικά ευμετάβολος και ευάλωτος. Λαός εν κινδύνω! Στο βιβλίο, ο Δημοσθένης και ο Ισοκράτης κατακεραυνώνουν μια χώρα, όπου το πολιτικό προσωπικό ερίζει για τη νομή του δημόσιου χρήματος. Οπου το εθνικό συμφέρον γίνεται προπέτασμα στυγνών φιλοδοξιών, τα ωραία λόγια συγκαλύπτουν την ανυπαρξία πεποιθήσεων, μια κατακερματισμένη και αμήχανη κοινωνία αναζητεί εξιλαστήρια θύματα ή προφάσεις, επιστρατεύει μύθους και στερεότυπα. “Διότι και τριήρεις και στρατό και χρήματα και εφόδια διαθέτουμε και με το παραπάνω. Ολα αυτά, όμως, έχουν καταστεί άχρηστα, ατελέσφορα, ανώφελα στα χέρια εκείνων που τα εμπορεύονται”, λέει ο Δημοσθένης στο Κατά Αθηναίων.

Και ο Ισοκράτης στην “Πολιτεία και Ηγεσία”: “Για τα νοσήματα του σώματος έχουν βρεθεί πολλές θεραπείες από τους γιατρούς, για τις ψυχές όμως που ’ναι γεμάτες άγνοια και πονηρές επιθυμίες δεν υπάρχει άλλο φάρμακο από τον λόγο που τολμά να επιπλήττει όσους σφάλλουν. Οι ηγέτες εκείνοι που ανταποκρίνονται στα όσα πρέπει να πράξουν, οφείλουν να αγαπούν ταυτόχρονα τους πολίτες και την πόλη τους. Γιατί ούτε ίππους, ούτε σκύλους, ούτε ανθρώπους εξουσιάζει κανείς καλά, αν δεν χαίρεται γι’ αυτά που πρέπει να φροντίζει. Να μεριμνούν για τον λαό και να θεωρούν πρωταρχικό να είναι ευχαριστημένος από τη διακυβέρνησή τους – αφού από τα ολιγαρχικά και απ’ όλα τα άλλα καθεστώτα, τα μακροβιότερα είναι όσα υπηρετούν καλύτερα τον λαό”.

Λες κι αυτές οι σκέψεις ανήκουν σε έναν σύγχρονο Ελληνα με καθαρό μυαλό. Γι’ αυτόν προέχει το συλλογικό συμφέρον. Διακρίνει τους δημαγωγούς. Το ψεύδος από τη μισή αλήθεια. Διαισθάνεται πως πίσω από τις επιπόλαιες ή τις δήθεν σοβαρές πολιτικές δηλώσεις, το δίχως έλεος έρεβος πλησιάζει. Αντιφατικός ο σύγχρονος πολιτικός λόγος απέναντι σε μια κατακερματισμένη, θυμωμένη και εξαγριωμένη κοινωνία. Ελάχιστα τής εξηγούν. Τη θέλουν εγκλωβισμένη στην απόλυτη σύγχυση, ακριβώς όπως θα είναι η ζωή στο έρεβος που κινείται κατά πάνω της σαν το παγόβουνο που συνέθλιψε τον Τιτανικό, τη στιγμή που οι ολιγαρχίες διασκέδαζαν στους πάνω ορόφους και ο λαός παρέμενε εγκλωβισμένος χαμηλά. Οχι, ο καθένας από εμάς οφείλει να βγει από το κλουβί των ηλιθίων, διαβάζοντας, μελετώντας την ιστορία και κτίζοντας πρώτα μέσα του την ελπίδα, κι ύστερα εξωτερικεύοντάς την.

Πολλοί έχουν συνειδητοποιήσει ότι ο φυσικός μας χώρος είναι η Ευρώπη, το οχυρό μας. Ακόμη και με τη σημερινή σκληροπυρηνική της μορφή. Αξίζει να δώσουμε τη μάχη της παραμονής μας σ’ έναν χώρο που, όπως υποστηρίζει ο ιστορικός Niall Ferguson, δεν έχει άλλο δρόμο από το να προσχωρήσει στον φεντεραλισμό, υιοθετώντας παράλληλα ένα δίκαιο δημοσιονομικό σύστημα. Παρουσιάζοντας τη διαμάχη Αθήνας – Βερολίνου με τη γνωστή έκφραση “chicken game”, ο Niall Ferguson εκτιμά ότι στο παρά πέντε οι δύο πλευρές θα βάλουν νερό στο κρασί τους, οι Ελληνες επειδή θα δουν ότι το κόστος εξόδου θα αποβεί καταστροφικό και οι Γερμανοί επειδή θα αντιληφθούν ότι η τραπεζική κρίση θα οδηγήσει σε αποσταθεροποίηση και την ίδια τη Γερμανία. Ανάμεσά τους τοποθετώ εν είδει ιεροσυλίας έναν Κωστή Παλαμά: “Πότε θ’ ανθίσουν τούτοι οι τόποι / πότε θα έρθουνε καινούργιοι άνθρωποι / να συνοδεύσουν την βλακεία / στην τελευταία της κατοικία!”

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 27.5.2012

Οσοι λοιπόν υπολογίζουν σε προδιαγεγραμμένα αποτελέσματα, στηριζόμενοι σε τυπικές προσθαφαιρέσεις, πλανώνται πλάνην οικτράν.

Τούτες οι εκλογές θα κυριαρχηθούν από απρόοπτα και πολυποίκιλες παρεμβάσεις, διεθνείς και εγχώριες. Και βεβαίως θα προσδιορισθούν από δυναμικές απροσδιόριστες και από υπόγειες, μη ορατές διά γυμνού οφθαλμού, κοινωνικές διεργασίες.

Είναι η χώρα τόσο ευάλωτη και η ελληνική κοινωνία τόσο συγχυσμένη που κανείς δεν μπορεί να προσεγγίσει με ασφάλεια όσα εν τέλει θα κινήσουν το ήδη κινητικό εκλογικό σώμα.

Από τη μια πλευρά είναι τα υπόγεια ρεύματα που διαμορφώνουν τα πτωχοποιημένα τμήματα του ελληνικού λαού, το πλήθος των ανέργων και οργισμένων νέων που δηλώνουν πως δεν έχουν τίποτε να χάσουν. Οσοι συνομιλούν μαζί τους και έχουν παράσταση των επιλογών που έκαναν στις 6 Μαΐου γνωρίζουν ότι δύσκολα θα μετακινηθούν και πως αν το επιχειρήσουν δεν θα κινηθούν προς τα κόμματα του μνημονίου. Οσοι εξ αυτών μετακινηθούν, θα προτιμήσουν να καβαλήσουν το κύμα του επικρατήσαντος στο αντιμνημονιακό μπλοκ ΣΥΡΙΖΑ παρά οποιοδήποτε άλλο κόμμα. Τα υπόγεια αυτά ρεύματα που έδωσαν το αποτέλεσμα στις προηγούμενες εκλογές και προκάλεσαν απόλυτο κατακερματισμό του πολιτικού συστήματος παραμένουν ενεργά και κατά τα φαινόμενα θα πρωταγωνιστήσουν και στις επόμενες του Ιουνίου.

Από την άλλη πλευρά, ένα νέο ρεύμα, πιο εμφανές από το προηγούμενο, φαίνεται να αναπτύσσεται μετά το αποτέλεσμα της 6ης Μαΐου. Και δεν είναι άλλο από αυτό του φόβου και της ανασφάλειας που καταλαμβάνουν εκείνους οι οποίοι προσπαθούν να σώσουν ό,τι περισώζεται.

Πρόκειται για ρεύμα που ενστικτωδώς συγκροτείται και κινεί κυρίως τους ψηφοφόρους οι οποίοι ψήφισαν με διάθεση να τιμωρήσουν όσους μας έφεραν ως εδώ. Αρκετοί από αυτούς δείχνουν διάθεση επαναπατρισμού στα άλλοτε κόμματα εξουσίας. Ωστόσο και πάλι με βαριά καρδιά επιχειρούν την κίνηση.

Η μεταστροφή τους είναι σχεδόν αναγκαστική, δεν επείσθησαν αίφνης από τις φθαρμένες ηγεσίες των μνημονιακών κομμάτων, παρά κινούνται μόνο από τον φόβο και την αγωνία τους ότι μπορεί να χάσουν όσα έχουν, έστω κι αν είναι λίγα.

Αν υπήρχαν καινούργιες ηγεσίες και άλλο πλαίσιο πολιτικής, το ρεύμα αυτό πιθανώς να αποκτούσε πανεθνικές διαστάσεις και να ήταν αυτό τελικώς που θα καθόριζε το εκλογικό αποτέλεσμα. Ωστόσο κάτι τέτοιο δεν συνέβη. Και έτσι η μάχη της 17ης Ιουνίου παραμένει αμφίρροπη, όσο καμία άλλη.

Δημοσιεύθηκε στο tovima.gr, 20.5.2012

Πράγματι. Το σημαντικό όμως δεν είναι τόσο η διαπίστωση όσο το ερώτημα: “Πώς εμπνέουμε ο ένας τον άλλο;”. Πώς δημιουργείται η νέα συλλογικότητα; Οπως ο άνθρωπος που επιβιώνει από ένα πολύ σοβαρό ατύχημα συνήθως επανεξετάζει τα ουσιώδη του βίου του, έτσι και η δραματική επιδείνωση των υλικών όρων της ζωής αναδιατάσσει τις συλλογικές μας προτεραιότητες. Μετράμε τα πράγματα διαφορετικά. Αλλάζει το οντολογικό επίπεδο αναφοράς – ανακαλύπτουμε τη σχέση μας με τον κόσμο, την οποία γνωρίζαμε, αλλά, αστόχαστα αυτάρκεις, προσπερνούσαμε. Εχοντας βιώσει την απειλή της υπαρξιακής ανασφάλειας, δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για μια διαυγασμένη συλλογικότητα, η οποία γνωρίζει στοχαστικότερα τους όρους της συγκρότησής της.

Επιστρέφω στο ερώτημα: Πώς εμπνέουμε ο ένας τον άλλο; Η ανθρωπολογία της διαφήμισης -ο ακατάβλητος άνθρωπος ως ατομική μονάδα- δεν μας βοηθά να δούμε τις διαδραστικές ρίζες της αλληλο-έμπνευσης. Δεν αρκεί να προτρέπουμε τον εαυτό μας να μην καταβληθεί από τις αντιξοότητες (“κράτα το κεφάλι σου ψηλά και μη φοβάσαι το σκοτάδι”)· είμαστε αδύναμοι για να είμαστε αυτάρκεις και ανήμποροι να αυτο-προωθηθούμε. Χρειαζόμαστε ενέργεια για να προχωρήσουμε. Χρειαζόμαστε την αναγεννητική υπενθύμιση ότι μπορούμε να υπάρξουμε διαφορετικά, ότι έχουμε δυνατότητες που δεν γνωρίζαμε καν. Χρειαζόμαστε κάποιον να μας εμπνεύσει.

Μας εμπνέουν άνθρωποι με ηγετική παρουσία. Ανθρωποι που δεν διεκπεραιώνουν απλώς ένα ρόλο, αλλά βάζουν τον εαυτό τους με πάθος μέσα σε αυτόν. Ηγέτες που δεν δείχνουν απλώς τον δρόμο, αλλά τον περπατούν. Ανθρωποι με αρχές, όραμα και αυταπάρνηση, που βλέπουν την ηγετική θέση τους όχι ναρκισσιστικά, αλλά ως δυνατότητα να υπηρετήσουν κάτι που τους υπερβαίνει – ένα κοινό όνειρο, ένα συλλογικό έργο. Τέτοιοι άνθρωποι μας εμπνέουν με το παράδειγμά τους. Η συμπεριφορά τους γίνεται μέτρο αναφοράς.

Πού θα βρούμε τέτοιους ανθρώπους; Στην Ελλάδα της χρεοκοπίας είναι απίθανο να τους βρούμε στην πολιτική. Αυτοί που, όλα τούτα τα χρόνια, μερίμνησαν κυρίως για το κομματικό και προσωπικό τους συμφέρον, έχουν περιέλθει σε γενική ανυποληψία – επιτέλους! Ο δημόσιος βίος όμως βρίθει από περιπτώσεις αφανών ηγετών που κάνουν μικρά θαύματα – εμπνέουν με το παράδειγμά τους. Από αυτούς θα πάρουμε κουράγιο. Τέτοιοι άνθρωποι θα μας δώσουν ενέργεια και ελπίδα. Αν αυτοί έκαναν κάτι αναζωογονητικά διαφορετικό, μπορούμε και εμείς, στα δικά μας μέτρα, να κάνουμε τη διαφορά.

Για τον διευθυντή της δημόσιας Βιβλιοθήκης Βέροιας, Γιάννη Τροχόπουλο και για τον διευθυντή των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης Στέφανο Τραχανά έχω ξαναγράψει (“Κ”, 26/3/2011). Δεν τους ξέρω προσωπικά, αλλά δεν χορταίνω να τους διαβάζω. Τα επιτεύγματά τους, άλλωστε, είναι οι καλύτερες συστάσεις. Οι οργανισμοί των οποίων ηγούνται έχουν αποσπάσει τον γενικότερο θαυμασμό (και η Βιβλιοθήκη Βέροιας διεθνή βραβεία). Η ηγετική παρουσία τους εμπνέει – δείχνει τι μπορεί να κάνει ένας άνθρωπος με πάθος, όραμα, και αρχές.

Η βάση της ηγετικής παρουσίας είναι ένα απαιτητικό όραμα που μορφοποιεί υπαρκτές ανάγκες και μια εξίσου απαιτητική εμμονή στην υλοποίησή του. “Ξεκίνησα από μια βασική αρχή”, λέει ο Γ. Τροχόπουλος: “Δεν υπήρχε περίπτωση οι άνθρωποι στην υπόλοιπη Ευρώπη να είναι διαφορετικοί από τους ανθρώπους εδώ. Ηταν ολόιδιοι. Απλώς κατάλαβα ότι αν δημιουργήσουμε ένα σύστημα που να εκφράζει τις ανάγκες τους θα έχει επιτυχία» (“Κ”, 15/5/11). “Θελήσαμε να αποδείξουμε ότι υπάρχουν και δημόσιοι οργανισμοί που κάνουν καλά τη δουλειά τους λέει ο Στ. Τραχανάς. “Οτι Δημόσιο και ποιότητα δεν είναι έννοιες ασυμβίβαστες» («Κ», 2/10/11).

Ο ηγέτης που θέτει απαιτητικούς στόχους δεν πτοείται. “Στην αρχή, για τέσσερις μήνες, ήταν καταστροφή” λέει ο Γ. Τροχόπουλος, αναφορικά με μια σημαντική καινοτομία που εισήγαγε στη βιβλιοθήκη (“Τα Μαγικά Κουτιά”). “Μετά τους έξι μήνες η αλλαγή ήταν θεαματική. Η προσαρμογή θέλει χρόνο. Δεν κάνεις αυτό που ζητάει ο κόσμος, γιατί δεν πας πουθενά. Ο κόσμος έχει μικρούς ορίζοντες […]“. Ο καθένας μας εστιάζεται αναπόφευκτα στον μικρόκόσμό του, βραχυπρόθεσμα. Ο ηγέτης βλέπει τη μεγάλη εικόνα, μακροπρόθεσμα.

Οι άνθρωποι που εμπνέουν έχουν υψηλές απαιτήσεις από τον εαυτό τους και τους άλλους, βάζουν τον πήχυ ψηλά για όλους. “Εγώ ξέρω μια δημοκρατία. Τη δημοκρατία της προσωποποιημένης ευθύνης”, λέει ο Στ. Τραχανάς. “Κάποιος πρέπει να αναλαμβάνει την ευθύνη των επιλογών και να είναι υπόλογος γι’ αυτές. Πρέπει σε κάποιον να σφίγγεται το στομάχι για το αν κάτι πάει καλά ή όχι”.

Μας εμπνέουν οι άνθρωποι που δίνονται σε έναν συλλογικό σκοπό με αρχές, ανιδιοτέλεια και πάθος. Τέτοιοι άνθρωποι υπάρχουν παντού. Αυτό που τους κάνει υποδειγματικούς δεν είναι μόνο τα επιτεύγματά τους αλλά κάτι βαθύτερο – μας υποδεικνύουν έναν τρόπο να υπάρχουμε. Οταν έχουμε την τύχη να διασταυρωθούμε μαζί τους νιώθουμε το ζωογόνο άγγιγμά τους· μας βγάζουν από την πεπατημένη, μας ανα-προσανατολίζουν. Ανακαλύπτουμε ότι μπορούμε να σχετιζόμαστε διαφορετικά με τον κόσμο και τον εαυτό μας – να υπάρχουμε διαφορετικά. Θέλουμε τότε να μοιραστούμε με άλλους τη χαρά της δημιουργίας που πήραμε. Γινόμαστε κι εμείς ποιητές της ζωής μας. Εμπνέουμε ο ένας τον άλλο.

Από τον Ρίτσαρντ Νίξον (για το σκάνδαλο Γουότεργκεϊτ) και τον Κένεθ Λέι (για το σκάνδαλο της Enron) μέχρι τον Ρούπερτ Μέρντοκ (για τις διαβόητες υποκλοπές της βρετανικής εφημερίδας του News of the World) και τον Δημήτρη Χριστόφια (για την πρωτοφανή καταστροφή του Ιουλίου 2011, στην Κύπρο), το μοτίβο παραμένει το ίδιο: “δεν γνώριζα, άρα δεν ευθύνομαι. Οι συνεργάτες μου δεν με ενημέρωναν”. Την ασυμμετρία φήμης που συνοδεύει την ηγετική λειτουργία (αν κάτι πάει καλά πιστώνεται στον ηγέτη, αν κάτι πάει κακά χρεώνεται σε άλλους) την εκμεταλλεύονται στο έπακρον οι περισσότεροι ηγέτες, προκειμένου να σώσουν το τομάρι τους σε δύσκολες στιγμές. Το συμφέρον υπερτερεί του καθήκοντος.

Δείτε την περίπτωση Χριστόφια. Δεν “μυρίστηκε” κάτι, δεν ενημερώθηκε, δεν γνώριζε, είπε στην κατάθεσή του στη μονομελή Ερευνητική Επιτροπή του κ. Π. Πολυβίου. Στενοί του συνεργάτες, όπως οι υπουργοί Εξωτερικών και Αμυνας, ακόμη και ο διευθυντής του διπλωματικού γραφείου του, ουδέποτε τον ενημέρωσαν επαρκώς για την επικινδυνότητα του φορτίου εκρηκτικών υλών, είπε. Παραδέχθηκε ρητά ότι όλοι οι παραπάνω έχουν ευθύνες, αλλά όχι ο ίδιος! “Πώς θα έχει ευθύνη [ο Πρόεδρος] όταν δεν γνωρίζει;” διερωτήθηκε μεγαλοφώνως. Εύστοχα ο κ. Πολυβίου του αντιτείνει: “Μα το όλο θέμα της ευθύνης είναι η μη γνώση. Ή γνωρίζατε και δεν λάβατε μέτρα ή δεν γνωρίζατε διότι δεν ρωτήσατε. Επομένως, είτε με βάση τη γνώση […], είτε με βάση τη μη γνώση […], μπορεί κάποιος να ισχυριστεί ότι ο Πρόεδρος είναι σοβαρά εκτεθειμένος”.

Ακριβώς αυτό είναι το πρόβλημα. Η γνώση δεν είναι ένα αντικείμενο που είτε το έχουμε είτε δεν το έχουμε στην τσέπη μας. Η (ρητή) γνώση είναι αποτέλεσμα – το συμπέρασμα που συνάγουμε από την εμπλοκή μας σε δραστηριότητες. Αν δεν ενδιαφερθώ, δεν προβληματιστώ, δεν ανησυχήσω, δεν υποψιαστώ, δεν ρωτήσω, δεν θα μάθω π. χ. ότι το παιδί μου έχει αρχίσει να παίρνει ναρκωτικά. Το πραγματικό ερώτημα, εκ των υστέρων, δεν είναι αν γνώριζα ή όχι ότι το παιδί μου παίρνει ναρκωτικά, αλλά τι έκανα για να γνωρίζω. Η γνώση συνάγεται περισσότερο από το πλέγμα βούλησης-δράσης, και λιγότερο από την παθητική καταγραφή δεδομένης πληροφορίας. Η γνώση δεν σε βρίσκει, τη βρίσκεις.

Με άλλα λόγια, δεν περιμένω παθητικά να καταγραφεί κάτι στη συνείδησή μου για να αποφανθώ ότι το γνωρίζω, αλλά διερευνώ, ρωτώ, συσχετίζω, συγκρίνω, διασταυρώνω, και το αποτέλεσμα αυτών των δραστηριοτήτων αποκαλώ γνώση. Βεβαίως ο καθένας που ασκεί νόμιμη εξουσία στηρίζεται σε σχέσεις εμπιστοσύνης με τους συνεργάτες του. Η ρητή γνώση βασίζεται απαραίτητα σε ένα άρρητο στοιχείο. Αυτό το δεδομένο, όμως, δεν αναιρεί ένα άλλο: ο ασκών εξουσία επιλέγει τους συνεργάτες του, κι ένα ουσιώδες μέρος των καθηκόντων του ηγέτη είναι να βεβαιώνεται πως οι συνεργάτες του αξίζει να συνεχίζουν να χαίρουν της εμπιστοσύνης του. Πώς το διαπιστώνει αυτό; Με ενεργό ενδιαφέρον. Πρέπει κανείς και να θέλει και να πράττει – έτσι συνάγεται η γνώση.

Οταν λοιπόν ο κ. Χριστόφιας λέει ότι “δεν γνώριζε”, αυτό σημαίνει ότι δεν επέδειξε το απαιτούμενο ενδιαφέρον να θέλει να γνωρίζει, ούτε προέβη σε εκείνες τις ενέργειες που θα του απέφεραν τη γνώση για το επικίνδυνο φορτίο. Με λίγα λόγια, η ομολογία της άγνοιας του επικεφαλής της Κυπριακής Δημοκρατίας ισοδυναμεί με ομολογία εγκληματικής ολιγωρίας. Σε απλά ελληνικά, ο Πρόεδρος δεν έκανε τη δουλειά του σωστά· ο σκύλος έπρεπε να γαυγίσει και δεν γαύγισε. Εξαιτίας αυτού, μια αλυσίδα γεγονότων ενεργοποιήθηκε, η οποία κατέληξε στην καταστροφική έκρηξη της 11ης Ιουλίου: 13 άνθρωποι πέθαναν, η μισή ηλεκτροπαραγωγική ικανότητα της Κύπρου εξαφανίστηκε, περίπου το 20% του ΑΕΠ χάθηκε. Σε μια ώριμη δημοκρατία, ο κ. Χριστόφιας είτε θα είχε οδηγηθεί στην παραίτηση, είτε θα αποκτούσε την ιδιότητα του κατηγορουμένου σε ποινικά δικαστήρια, όπως ο πρωθυπουργός της Ισλανδίας για την κατάρρευση των τραπεζών της χώρας του. Στη χώρα των “κουμπάρων”, όμως, αυτά δεν γίνονται.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 13.9.2011.

Πρέπει να έχουν την ευκαιρία να αποβάλουν την επίδραση των συμβούλων και των φίλων, οι οποίοι – λόγω οικειότητας – μπορούν να γίνουν πολύ πειστικοί, και να βρίσκονται μόνοι τους, αυτοί και ο ρόλος που επέλεξαν να διαδραματίσουν, ή η ίδια η ζωή επιφύλαξε γι’ αυτούς.

Είναι οι στιγμές που συνοδεύουν εκείνους τους πολιτικούς που τούς έλαχε να γίνουν ηγέτες σε καιρούς δύσκολους. Στην περίπτωση αυτή, η κρίση του καθενός μπορεί να είναι στοιχείο που οδηγεί στην ανάδειξη και εδραίωση της προσωπικότητάς του, μπορεί, όμως, να οδηγήσει και στην (αυτο)καταστροφή. Ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσιμες, η αρνητική εξέλιξη έχει άμεσο αντίκτυπο και στους πολίτες.

Η λήψη των αποφάσεων είναι αυτό που καλείται ο ηγέτης να πράξει, αφού ενημερωθεί, συνθέσει και επιλέξει τα στοιχεία που εξυπηρετούν τον σκοπό του. Για να έχει επιτυχία, η διαδικασία αυτή θα πρέπει να είναι χρονικά προσδιορισμένη και να ακολουθεί στάδια εξέλιξης της λογικής. Αυτό διασφαλίζεται όταν λειτουργεί η κρίση του. Η κρίση εξασκείται σε όλα τα στάδια της διαδικασίας: αξιολόγηση, κατάταξη και επιλογή εκείνων των στοιχείων, που οδηγούν στην εμπεριστατωμένη απόφαση. Τα κριτήρια πολλά: το καλό και το κακό, το σχετικά καλύτερο για τους περισσότερους, η μεσαία οδός. Όχι πολιτικά, αλλά φιλοσοφικά. Εκεί βρίσκεται η αφετηρία και καθοδηγεί τις αποφάσεις, στη βάση των πληροφοριών και της γνώσης που ο κάθε ηγέτης έχουν διαθέσιμες.

Η κρίση ως ικανότητα, καθορίζει τις εξελίξεις και χαρακτηρίζει τη συμπεριφορά και τις αποφάσεις, ως αποτέλεσμα εξελικτικής γνωστικής διαδικασίας. Στην πορεία αυτή, οι ταλαντεύσεις, ανάλογα με τη ροή πληροφοριών ή απόψεων είναι ο χειρότερος εχθρός των ηγετών, που καλούνται να ανταποκριθούν σε εθνικές ευθύνες, ισορροπώντας με ακρίβεια μεταξύ εφηρμοσμένης πολιτικής και ευρύτερων σκοπιμότητων και συμφερόντων.

Ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης, εθνικής ή άλλης, η ικανότητα ενός προσώπου να ηγείται μιας χώρας, ή μιας παράταξης, αλλά και να πορεύεται στη βάση αρχών και αξιών, σε συνδυασμό με την αποτελεσματικότητα της πρακτικής πλευράς των ατομικών και συλλογικών επιδιώξεων αποτελεί το απόλυτο ζητούμενο. Και η Ελλάδα σήμερα, χρειάζεται ακριβώς αυτό.

Τα πράγματα μπορούν, και πρέπει να αλλάξουν. Οι ηγέτες πρέπει να οδηγήσουν τη χώρα έξω από την κρίση, στο φως. Εκείνοι που το πιστεύουν πρέπει να είναι σε θέση να το εφαρμόσουν. Πέρα από πολιτικές σκοπιμότητες και στρεβλώσεις και πέρα από τις μικρές, σε αξία και απήχηση, κομματικές επιδιώξεις της παλαιοπολιτικής.

Ο Ισπανός πρωθυπουργός κ. Θαπατέρο ακύρωσε τη συμμετοχή του. Ο άνθρωπος είχε μια σοβαρή οικονομική κρίση να διαχειρισθεί! Δεν θα μπορούσε ο πρωθυπουργός μας να δώσει ένα χρήσιμο ρόλο στον άεργο αντιπρόεδρό του, στέλνοντάς τον στο συνέδριο, εξοικονομώντας έτσι πολύτιμο χρόνο ο ίδιος; Αυτό έκανε ο Ιρλανδός πρωθυπουργός. Δεν αφήνεις το σπίτι σου όταν έχει πιάσει φωτιά.

Για ποιο θέμα μίλησε ο κ. Παπανδρέου; “Θέσεις εργασίας και ανάπτυξη στο μέλλον”. Εχει κάποια ιδιαίτερη εμπειρία ή γνώση στο θέμα αυτό; Αμφιβάλλω, αν σκεφτούμε ότι, επί των ημερών του, η ανεργία έχει επισήμως εκτοξευθεί στο 16%, ενώ η οικονομία διέρχεται μια διαδικασία παρατεταμένου αργού θανάτου. Γιατί να θέλει να ακούσει κανείς τον πρωθυπουργό μιας χρεοκοπημένης χώρας να εκστομίζει πληκτικές κοινοτοπίες για τον “εξανθρωπισμό της παγκοσμιοποίησης”; Είναι τόσο ενδιαφέρον, όσο να ακούς τον Καραμανλή να μιλάει για “μεταρρυθμίσεις”!

Πώς αντέδρασε ο πρωθυπουργός στη δολοφονία του ανυποψίαστου πολίτη και στο τεράστιο κύμα οργής για την εγκληματικότητα στο γκετοποιημένο αθηναϊκό κέντρο που προκάλεσε; Ανέγνωσε δήλωση στο υπουργικό συμβούλιο: “Δυστυχώς, είχαμε κι ένα τραγικό γεγονός χθες, τη δολοφονία στο κέντρο της Αθήνας ενός νέου οικογενειάρχη, που μας συγκλόνισε όλους. Και συνεχίζεται η έρευνα, για να βρεθούν οι υπεύθυνοι”. Ναι, με τέτοια ένταση εκφράζει τον «συγκλονισμό» του ο πρωθυπουργός! Το ίδιο παθιασμένα με τις ομιλίες του στη Βουλή. Ακόμα κι όταν τον βρίζει ο Τσίπρας, ανοίγει μεθοδικά τις σημειώσεις του να διαβάσει την απάντηση!

Πώς αντιδρά ο πρωθυπουργός όταν οι υπουργοί του αμφισβητούν τον τρόπο που κυβερνά; “Αντιεξουσιαστικά”, φυσικά! Απευθύνει εκκλήσεις για υπουργική “αλληλεγγύη”! Η πυγμή του είναι ευθέως ανάλογη του πάθους του! Και πώς αντιδρούν οι υπουργοί του όταν δυσαρεστείται ο πρωθυπουργός με κάποιες δηλώσεις τους; Ανασκευάζοντάς τις, προτιμώντας την αυτογελοιοποίηση από την ηγετική ευθύτητα. Αποδίδουν τόση βαρύτητα στον πολιτικό λόγο τους όση και στις δηλώσεις εκλογικών δαπανών!

Υπογράμμισε ο κ. Βενιζέλος ότι “πρέπει να ανακτηθεί επειγόντως η ικανότητα της πολιτικής διεύθυνσης της χώρας”. Η βολή κατά του πρωθυπουργού ήταν σαφής. Τη χώρα την διευθύνει η κυβέρνηση, την οποία διευθύνει ο πρωθυπουργός. Μήπως, όμως, ο οξύνους κ. Βενιζέλος εννοούσε κάτι άλλο, βαθύτερο, που εμείς, επιφανειακά σκεπτόμενοι, χάσαμε; Μάλλον αυτό συνέβη, διότι ο κ. Βενιζέλος, διευκρίνισε ότι «η πολιτική διεύθυνση της χώρας δεν περιλαμβάνει μόνο την κυβέρνηση, αλλά και τα κόμματα της αντιπολίτευσης, τα συνδικάτα, την κοινωνία των πολιτών, τη Δικαιοσύνη και την Tοπική Aυτοδιοίκηση”. Ναι, τη χώρα την διευθύνουμε όλοι μαζί, χύμα, όχι αυτοί που εκλέγουμε να την διευθύνουν! Η οργουελική χρήση της γλώσσας –η κένωση των εννοιών από το συμβατικό νόημά τους– αποτελεί γενικό γνώρισμα των ανθρώπων του “συστήματος”, το οποίο ο κ. Βενιζέλος ομολογουμένως τελειοποίησε. Ο άνθρωπος συγχέει την αυτοθαυμαστική ευφράδεια με το ηγετικό ανάστημα. Καλεί σε “εθνική συστράτευση”, χωρίς να είναι διατεθειμένος να φέρει εις πέρας τον απαιτητικό ρόλο του “στρατηγού” – να μας εμπνεύσει με τη βάσει αρχών συμπεριφορά του. Αλλά πότε έμαθε αυτή την τέχνη για να την ασκήσει τώρα;

Ζητεί εμφατικά “συναίνεση” τις κρίσιμες αυτές στιγμές ο πρωθυπουργός. Υπερθεματίζοντας δε ο κ. Βενιζέλος διατείνεται με στόμφο ότι η “αντιπολίτευση έχει και την υποχρέωση συναίνεσης”! Ενδιαφέρον… Αν όμως η συναίνεση συνιστά αξία για τον κ. Παπανδρέου, γιατί δεν την πρόσφερε ούτε κατ’ ελάχιστον στον προκάτοχό του, όταν κι εκείνος τη ζητούσε επιμόνως το πρώτο εξάμηνο του 2009, εν όψει της επερχόμενης κρίσης; “Η συναίνεση”, έλεγε τότε, “δεν χτίζεται […] σε πολιτικές που ζημιώνουν τον τόπο ούτε μπορεί να ζητείται από ανθρώπους που δεν λειτούργησαν με γνώμονα το δημόσιο συμφέρον’. Επεκτείνοντας την άποψη αυτή ο κ. Παπακωνσταντίνου έλεγε, τον Φεβρουάριο 2009, ότι ‘πρόκειται για άλλη μια προσπάθεια του πρωθυπουργού [Καραμανλή] να βρει συνενόχους στην καταστροφική πολιτική της κυβέρνησής του”. Συναίνεση ίσον συνενοχή!

Σας θυμίζει κάτι αυτή η γλώσσα; Σωστά σκεφτήκατε τον κ. Σαμαρά. ‘Να συναινέσω σε τι;”, αναρωτήθηκε, με προσποιητή μαχητικότητα, στην πρόσφατη ομιλία του στο Ζάππειο. “Σε αυτό που διαλύει τη χώρα μου; […] Ενότητα στο λάθος απαγορεύεται. Θα ήταν συνενοχή”. Συναίνεση ίσον συνενοχή!

Αντιλαμβάνεστε το πρόβλημά μας; Τα δύο μεγάλα κόμματα χρησιμοποιούν το ίδιο λεξιλόγιο, με διαφορετικό πρόσημο. Μιλούν για την εκάστοτε κυβέρνηση σαν να είναι ξένη κυβέρνηση κατοχής, με την οποία δεν πρέπει ποτέ να συνεργαστούν! Βάση συναίνεσης θεωρούν μόνο τις απόψεις τους, τις οποίες δεν διαπραγματεύονται ποτέ! Ή όλα ή τίποτα! Απορείτε που αυτό το μοτίβο αυτιστικής αδιαλλαξίας οδηγεί σε αυτοεξυπηρετικές συμπεριφορές και αναπαράγεται σε όλους τους τομείς του δημόσιου βίου; Αν η δημοκρατία είναι το κατ’ εξοχήν πολίτευμα του λόγου, της θεσμοποιημένης συν-αναζήτησης, εμείς, δυστυχώς, είμαστε χρόνιοι μάρτυρες μιας κακοφωνίας ακοινώνητων μονολόγων.

Η χώρα καταρρέει μπροστά στα μάτια μας γιατί έχει την ατυχία να μη διαθέτει άξιους πολιτικούς ηγέτες. Ανθρωποι του «συστήματος», δίχως αίσθηση προτεραιοτήτων, με ιδεοληπτικές παρωπίδες, καιροσκόποι και ναρκισσιστές, ακόμα και τώρα, την εποχή της χρεοκοπίας, δεν μπορούν να υπερβούν τον εαυτό τους. Δεν έμαθαν ποτέ άλλες δεξιότητες, αυτό το παιχνίδι ξέρουν, αυτοί είναι. Και μας παρασύρουν στην καταστροφή…

Δημοσιεύθηκε στην “Καθημερινή”, 22.5.2011

The challenges of our days are historic and global, indicating the difficulties of the economic crisis and the absence of a leader who can save the existing situation. The question arises: Should the leader to learn from the successes and failures of the past?

According to the experts there are at least two most important characteristics of leadership: first, anyone who accomplishes something noble in their endeavors often disregard the conventional thinking of their time; second, the factors of a successful leader have not changed since ancient times. These are: enthusiasm of the followers of leaders vision; inspiration through illustration; good judgments of duty and responsibility to those who trust and depend on person in charge; the capability to see a problem and the competence to fix it; understanding people’s limits and knowing when to drive hard and when to ease up on both subordinates and opponents.

Ancient Greeks taught that nothing is more important than good guidance for the harmonious functioning of the society and nothing is worse than to be deficient of it. Aristotle wrote in the 4th cent B.C. that Greeks were the best governed of all people because they had no national or central government to destroy their individuality or drain their recourses.

What can be learned from the leaders and thinkers of the ancient world? Three key points can emerge to command attention:

First, character is the essential upon which leadership is build. The real challenge of leadership as can be seen with Alexander the Great, Xenophon or Caesar is to maintain character in the face of success. A leader who has character is one who is transparent in his actions, who had to be above even the suspicion or appearance of impropriety or wrongdoing.

Second, the willingness to consider other opinions and point-of-view shows strengths and confidence, not weakness. Socrates one of the oldest advisers on leadership believed asking the right question was more important than proposing the right answers. He argued that person in charge must be trained to question and investigate as they lead. They must real wisdom, lie in understanding and accepting the fact that you do not have all answers and that in long run you cannot trick, threaten, or torment people into thinking that you do. Plato wrote that extraordinary leaders-“philosopher kings” were born with this quality, which sets them apart from others.

Third, success of a leader is not based exclusively on the skills and charisma of just one individual but the efforts and support of the people.

A good leader cultivates an environment that encourages subordinates to express their ideas, viewpoints, and opinions on solving problems.

We live in time of serious economic crisis since the Great Depression in 1930 and good leadership in worldwide politics and economy requires effective leadership. Historical past can teach many things, it had leaders who were very successful, capable to resolve problems and direct their societies that had problems similar to our days. Today’s leaders seek the same goals that their predecessors-ancient counterparts, they need prestige, achievement recognition and prosperity. They have the same motivation-power, ambition, and glory.

In the style of Plutarch we can make parallels between ancient and modern leaders and their backgrounds that helped them to become famous in centuries. If there is one common thing that ties successful leaders together is their astounding capacity for getting things done.

Photo: The ruins of Aristotle’s School have been found only 2 kilometers away from the contemporary Naoussa, at the district of Isvoria. Source: Youtube.com, Ava Babili’s photostream.

Αλήθεια, ενώ μπορούμε σήμερα να στείλουμε τεράστιες ποσότητες πληροφοριών από τη μια άκρη του κόσμου στην άλλη σε δεύτερα, μέσω e-mail, ασύλληπτο για τον κοινό νου, μέχρι πριν από μερικές δεκαετίες, δεν έχουμε αλλάξει όσον αφορά τα συναισθήματα και την κοινωνική συμπεριφορά μας: αγάπη, μίσος, πονηριά, λύπη, ματαιοδοξία. Απαράλλακτα, παρά την εξέλιξη της τεχνολογίας.

Σε αυτό το πλαίσιο, οι φωνές του παρελθόντος είναι πάντα επίκαιρες.

Ξαναδιαβάζοντας πρόσφατα τον «Ηγεμόνα» του Νικολό Μακιαβέλλι, στην υπέροχη, μεστή μετάφραση του Καζαντζάκη, σκέφτηκα πόσο λείπει ένας αντίστοιχος στοχαστής από τη σύγχρονη Ελλάδα.

Ο Μακιαβέλλι κατηγορήθηκε από το πολιτικό κατεστημένο της εποχής του, γιατί ορμώμενος από την ελπίδα του να δει τις ιταλικές πόλεις-κράτη να ενώνονται υπό έναν ισχυρό ηγέτη, τον Ουρμπάνο, συνέγραψε ένα ρεαλιστικό οδηγό πολιτικής συμπεριφοράς.

Οι σκληρές, κυνικές πολλές φορές, πολιτικές συμβουλές του Μακιαβέλλι, δεν μειώνουν την αγνότητα των προθέσεών του: να δει τον τόπο του να προοδεύει, να δει έναν ισχυρό ηγέτη να ξεσηκώνει και να ενώνει τον λαό.

Οι ηγέτες δημιουργούνται όταν ο λαός τους επιζητήσει και όταν, κάποιος στοχαστής τους ορίσει την αποστολή τους.

Realpolitik από τον Μακιαβέλλι, πριν από 500 περίπου χρόνια, με στόχο την πρόοδο της πατρίδας του: το ζητούμενο είναι να υπάρξει κάτι αντίστοιχο σήμερα!

Στην πολιτική όμως, η αρχή δεν (πρέπει να) ισχύει καθόλου. Στη διακυβέρνηση και στον πολιτικό στίβο γενικότερα, ο ανταγωνισμός δεν είναι πάντα ωφέλιμος, ιδιαίτερα σε χώρες όπως η Ελλάδα, όπου το σύστημα υπολείπεται σε πολιτική ωριμότητα. Στη χώρα μας, η υπεροχή του ατομικού εις βάρος του συλλογικού είναι ελάττωμα. Ας το αντιληφθούμε επιτέλους! Για παράδειγμα, ποιός από την Κυβέρνηση Παπανδρέου πιστεύει ότι τόσο μεγάλες αλλαγές στην οικονομία και την οικονομία (αν τελικώς προχωρήσουν όπως πρέπει) δεν θα προκαλέσουν θύματα στο υπουργικό συμβούλιο. Οι περιφέρειές τους θα τούς μαυρίσουν, αλλά θα έχουν σώσει τη χώρα. Το κακό γι’ αυτούς θα είναι να μαυριστούν, χωρίς να έχουν επιτύχει κάτι σημαντικό (βλ. προηγούμενη διακυβέρνηση).

Οι δρώντες, ως εκπρόσωποι των πολιτών οφείλουν να επικεντρώνονται στο συμφέρον των πολλών. Σε όλο το πολιτικό φάσμα. Αυτή είναι η υποχρέωση ιδιαίτερα των πολυσυλλεκτικών κομμάτων που συγκροτούν τον λεγόμενο ‘δικομματισμό’ (στα μικρότερα, με πολύ λιγότερους οπαδούς μπορεί να ισχύσει κάτι άλλο, αρκεί να υπάρξει συνεννόηση – κάτι που πλέον δεν φαντάζει απίθανο). Στην υπηρέτηση του κοινού συμφέροντος εντοπίζεται το νόημα του επαγγέλματος του πολιτικού, ο ‘λειτουργηματικός’ χαρακτήρας του, που αν πλέον υπάρχει, είναι δυσδιάκριτος.

Να γιατί η χώρα δεν έχει την πολυτέλεια να χάνει ευκαιρίες για πραγματική αλλαγή και πρόοδο. Ιδιαίτερα στα ξέφωτα της νεοελληνικής πολιτικής ιστορίας, όπως το 2004, όταν μία παράξενη νομοτέλεια οδήγησε την τότε ‘νέα διακυβέρνηση’ μπροστά σε ευρύτερη συναίνεση, που έφθανε στα όρια της συλλογικής ψυχικής ανάτασης (Ολυμπιακοί, νίκη στο Euro, κ.λπ.). Ήταν μία ατμόσφαιρα, η οποία όπως λέει η σημερινή νεολαία ‘δεν υπήρχε’ (ήταν απίστευτη). Μεταξύ μας, όντως δεν υπήρξε, κατ’ ουσίαν.

Σε τέτοιες περιπτώσεις αναμένεις ότι, ο πραγματικός ηγέτης, ο πολιτικός που ανέλαβε να κάνει πράξη την αλλαγή που υποσχέθηκε, θα προχωρήσει μπροστά, με ένταση, με σιγουριά, ‘σίγουρος για την ορθότητα των επιλογών του’. Με δράσεις ριζοσπαστικές, χωρίς περιστροφές, χωρίς δεύτερες σκέψεις, που απορρέουν από κρυφές μικρο-έρευνες κοινής γνώμης, με γνώμονα την αυτοπροστασία. Το ΄προσέχουμε για να έχουμε’ δεν ταιριάζει πάντα με τις εθνικές προτεραιότητες. Σε ‘δραματικές χώρες’ όπως η Ελλάδα, ο ηγέτης πρέπει να είναι έτοιμος να θυσιαστεί, τουλάχιστον πολιτικά. Σε θεωρητικό επίπεδο, η ίδια η υπάρξή του πρέπει να κάνει τη ζωή των πολιτών λίγο καλύτερη.

Αλλιώς, το αβίαστο (δικαιολογημένο) συμπέρασμα όλων είναι ότι οι πολιτικοί δρουν μόνο για τον εαυτό τους, προς ίδιο όφελος, πολιτικό ή άλλο. Προσέχουν τα βήματά τους, μελετούν τις κινήσεις τους, με στόχο κυρίωςμτην αυτοπροστασία και έπειτα όλα τ’ άλλα. Αυτό δηλαδή που συνέβη και – δυστυχώς – συνεχίζει να συμβαίνει στην Ελλάδα. Σε αυτά προστίθενται και οι κλασικές αναστολές του επαγγέλματος, που σχετίζονται με τις πελατειακές σχέσεις, τις ‘εξυπηρετήσεις’-ρουσφέτια (μικρά ή μεγάλα), όλα αυτά που συνθέτουν τα ‘εφόδια’ για την ώρα εκείνη που θα χρειαστεί να ‘κατέβει στον λαό’ και να ζητήσει εκ νέου τη ψήφο.

Και πάει λέγοντας. Αυτός ο φαύλος κύκλος δεν πρόκειται να διακοπεί στη χώρα μας, εκτός αν κάποιος αποφασίσει να κάνει ριζοσπαστικές αλλαγές, τομές και πραγματικές μεταρρυθμίσεις. Και υπόψιν, τα αυτονότητα, η δράση που απορρέει από την κοινή λογική, το ορθό κρατικό μάνατζμεντ δεν είναι μεταρρύθμιση. Είναι αυτό που οφείλει να κάνει κάθε μοντέρνος Πρωθυπουργός, που νοιώθει την ευθύνη της διακυβέρνησης.

Τα τελευταία 20 χρόνια, ο εκσυγχρονισμός και οι μεταρρυθμίσεις (με σειρά εμφάνισης) δεν έφεραν αποτέλεσμα. Ο δε πρώτος δεν θα υπήρχε αν δεν είχε γίνει η ‘εκκαθάριση’ στις αρχές της δεκαετίας του ’90 της λαϊκής ψευδο-οικονομίας της δεκαετίας 1980, όλοι ξέρουμε πότε, και από ποιον… Κι ας μην τα λένε οι καθηγητές-πολιτικοί…