“Τα μέσα ενημέρωσης αποτελούν ασφαλώς ισχυρή εξουσία (τη λεγόμενη τέταρτη) σε κάθε χώρα και η συμπεριφορά τους ενσταλάζει στο κοινό τους κοινωνικές αξίες, νοοτροπίες και συμπεριφορές που διαμορφώνουν καταλυτικά την κοινωνική και πολιτική ζωή. Παντού στον κόσμο, τα Μέσα έχουν σχεδόν αναπόφευκτες αδυναμίες. Η συνεισφορά τους όμως στην σημερινή ελληνική καταστροφή ξεπερνά τα συνήθη μέτρα και τις ευθύνες που θα τους καταλογίζονταν σε οποιαδήποτε άλλη δημοκρατική χώρα.

“Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα με την σειρά. Ποιες είναι οι κύριες ελληνικές ιδιαιτερότητες του χώρου των ΜΜΕ; Η πιο σημαντική ίσως είναι η εξόχως προνομιακή θέση και μεταχείριση που είχαν επί δεκαετίες από το ελληνικό πολιτικό σύστημα. Φθηνό χαρτί, υποχρεωτικές δημοσιεύσεις ισολογισμών, επιδότηση των ασφαλιστικών εισφορών των εργαζομένων τους εις βάρος τρίτων, δάνεια χωρίς τήρηση των τραπεζικών κριτηρίων, νόμιμη δυνατότητα “μαύρων” αφορολόγητων δαπανών, κ.α. Επιπλέον, ιδιαίτερη μεταχείριση προνομιούχων εργαζομένων σε αυτά, με ηγεμονικούς μισθούς και μεγάλη πολιτική επιρροή, κατά κανόνα “αγωνιστών” και “αντιιμπεριαλιστών” με πολλαπλές θέσεις σε δημόσιο και ιδιωτικό τομέα, δημιουργία πλήθους αργομισθιών στα κρατικά και κρατικοδίαιτα ΜΜΕ (κρατική τηλεόραση και ραδιόφωνα, δημοτικά ραδιόφωνα, κομματικά ραδιόφωνα που χρηματοδοτούνταν μέσω των τεράστιων κομματικών επιχορηγήσεων και των θαλασσοδανείων των κομμάτων, κλπ.), έως δε και την διάθεση δωρεάν αστυνομικής προστασίας. Και φυσικά στον χώρο δεσπόζει το μέγα και διαρκές σκάνδαλο που ονομάζεται Κρατική Ραδιοτηλεόραση.

“Όλα αυτά όμως δεν έφταναν. Διότι η ανθρώπινη φύση έχει ισχυρή και τη βουλιμική πλευρά της. Στο τρίγωνο επιχειρηματίες-κομματικό κράτος-ΜΜΕ (αφεντικά και επιφανή “στελέχη”) κυκλοφόρησε και πολύ σκοτεινό και μαύρο χρήμα, που αφορούσε είτε την προώθηση πολιτικών προσώπων, είτε (κυρίως) τη δημοσιοποίηση ή αποσιώπηση υποθέσεων διαφθοράς (ανάλογα με τα συμφέροντα του κινούντος τα νήματα) –με το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος του μαύρου αυτού χρήματος να καταλήγει, βεβαίως, ως αμοιβή για την αποσιώπηση μάλλον παρά για τη δημοσιοποίηση. Δεν είναι τυχαίο ότι η συγκάλυψη όλων των μεγάλων υποθέσεων διαφθοράς που ήρθαν στο φως της δημοσιότητας έγινε και με την ανοχή των ισχυρών ΜΜΕ, οι σχέσεις των οποίων με τα κυκλώματα αυτά ουδέποτε έχουν διερευνηθεί σε βάθος από κανέναν.

“Τέλος, για λόγους πληρότητας δεν θα πρέπει βέβαια να ξεχνούμε μια παλαιότερη πηγή χρηματισμού: την “ένδοξη” εποχή του Χρηματιστηρίου, όταν δημοσιογραφικώς προωθούνταν επιχειρηματικές φενάκες (τα περιβόητα “σαπάκια”) για να αποσπαστούν χρήματα των –εξίσου βουλιμικών– “παικτών” που αναζητούσαν εύκολους τρόπους ακαριαίου και χωρίς κόπο πλουτισμού. Υπήρξε μάλιστα ολόκληρη “σχολή” εντύπων που προπαγάνδιζαν την κοινωνία της υπερκατανάλωσης και της πολυτελούς διαβίωσης, απευθυνόμενα κυρίως σε κομματικούς αξιωματούχους, σε λογής τυχοδιώκτες και σε πρόσκαιρα νεόπλουτους του Χρηματιστηρίου.

“Μια τρίτη ενδιαφέρουσα πλευρά των ελληνικών ΜΜΕ είναι ότι το χρήμα το οποίο έβγαινε από όλες αυτές τις δραστηριότητες δεν κρυβόταν, όπως ο βήχας και ο έρωτας. Οι μεγαλοπαράγοντες του χώρου, με τα θηριώδη “άσπρα” (της τάξεως των πολλών δεκάδων, σε ορισμένες περιπτώσεις και εκατοντάδων χιλιάδων ευρώ τον μήνα) και τα κολλαριστά “μαύρα” χρήματα, δεν έκαναν μόνον κάθε είδους μπίζνα ζούσαν επιπροσθέτως και βίο προκλητικά πολυτελή. Σπίτια φαντασμαγορικά, πολυτελή αυτοκίνητα, διακοπές στα ακριβότερα μέρη του κόσμου, ζωή χαρισάμενη, την ώρα που προπαγάνδιζαν είτε την ηθική αξία της ισότητας και του σοσιαλισμού (οι περισσότεροι), είτε τις παραδοσιακές εθνικές αξίες της πτωχής πλην τιμίας Ελλάδος (η άλλη πλευρά).

“Με τα δεδομένα αυτά δεν είναι περίεργο ότι, στη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών, η ποιότητα της δημοσιογραφίας στην χώρα μας απαξιώθηκε και υποβαθμίστηκε σε εξοργιστικό βαθμό. Ανεπίτρεπτη προχειρότητα, ακόμη και ρεπορτάζ ανύπαρκτων γεγονότων σε μεγάλες και “έγκυρες” εφημερίδες, έμειναν χωρίς καμμία κύρωση. Ταυτόχρονα, στον δημοσιογραφικό λόγο (ιδίως τον ραδιοτηλεοπτικό), παρεισέφρησε μία βάναυση και ξύλινη γλώσσα που είχε ως βασικά χαρακτηριστικά τον χονδροειδή λαϊκισμό, τον εύκολο εντυπωσιασμό, την αναζήτηση και έξαψη των κατωτέρων ενστίκτων του κοινού, παράλληλα με την ανάδειξη των “προσωπικοτήτων” που θα ανταποκρίνονταν στις προδιαγραφές αυτές. Δεν είναι τυχαίο ότι χρεοκοπήσαμε δαπανώντας και σπαταλώντας αμύθητα ποσά, την ίδια ώρα που σε όλα τα κανάλια οι προϋπολογισμοί και απολογισμοί της καταστροφικής σπατάλης εμφανίζονταν δήθεν ως προϋπολογισμοί και απολογισμοί “λιτότητας”.

“Πού βρισκόμαστε σήμερα; Καθώς το ελληνικό δράμα πλησιάζει στην κορύφωσή του και η ασωτία και ο μεγαλεπήβολος επιχειρηματικός παραγοντισμός έχουν εξανεμίσει τα νόμιμα και άνομα κέρδη δεκαετιών, το σύστημα που κυριάρχησε όλα αυτά τα χρόνια καταρρέει. Με τα περισσότερα θύματα βέβαια να προέρχονται από την μεγάλη μάζα όσων δεν είχαν μερίδιο συμμετοχής στο “πάρτι”, όπως συμβαίνει άλλωστε και στην ευρύτατη κοινωνία, στην οποία απευθύνεται ο σπίλος “μαζί τα φάγαμε”. Τα απομεινάρια του συστήματος προσπαθούν με νύχια και με δόντια να επιβιώσουν χρησιμοποιώντας όλες τις παλιές μεθόδους που καλά γνωρίζουν και προωθώντας έναν δημόσιο λόγο που ενθαρρύνει τον πιο ακραίο λαϊκισμό. Αυτό δε με την ελπίδα να συμπορευθούν με το λαϊκό αίσθημα και να προωθήσουν στην εξουσία πιόνια που θα τους επιτρέψουν να επιβιώσουν οι ίδιοι (την ώρα που η χώρα καταστρέφεται), πραγματοποιώντας την τελευταία λεηλασία τους κατά της Ελλάδας.

“Η ζωή όμως πορεύεται με τη δική της νομοτέλεια. Τα σχέδιά τους αποδεικνύονται και ατελή και ατελέσφορα. Είναι οι προσπάθειές τους, των συφοριασμένων, σαν των Τρώων: καταδικασμένες. Η κρίση κινείται με ρυθμούς μανιώδεις και ανεξέλεγκτους, σε δρόμους απρόβλεπτους κα ανεξερεύνητους, απαξιώντας και καταβροχθίζοντας τους γεννήτορές της, εκτός από τον χώρο του πολιτικού συστήματος εξουσίας, και εκείνους στον χώρο των ΜΜΕ”.

Το ερώτημα, όμως, που τίθεται είναι μήπως οι πρωτεργάτες της κατάρρευσης, πριν καταποντισθούν οι ίδιοι, προλάβουν να γκρεμίσουν ό,τι απομένει και από τα ερείπια…

Λίγο-πολύ όλα αυτά είναι γνωστά στο επάγγελμα, μάλιστα ορισμένες φορές καθίστανται και εμφανή στον προσεκτικό αναγνώστη. Η αγωνιστικότητα των εφημερίδων, σε συνδυασμό με το μικρό μέγεθος της ελληνικής κοινωνίας και αγοράς, καθιστά κάθε απόπειρα συγκάλυψης σκοπιμοτήτων, σκανδάλων ή κακώς κειμένων, έργο δύσκολο, αν όχι ακατόρθωτο. Ιδιαίτερα στην εποχή του διαδικτύου, όπου ο αλληλοσπαραγμός της ελίτ αποκτά ευρεία δημοσιότητα με ένα απλό κλικ.

Παρόλα αυτά, τα αίτια των προβλημάτων της εγχώριας δημοσιογραφίας και των Συγκροτημάτων που στηρίζονται σε χάρτινες εφημερίδες είναι βαθύτερα. Εντοπίζονται στη δομή των ελληνικών ΜΜΕ και στις πρακτικές που κυριαρχούν εδώ και δεκαετίες, οι οποίες στην πλειονότητά τους έχουν αποδυναμώσει την παρεμβατική λειτουργία του επαγγέλματος, έχουν αδρανοποιήσει την έννοια του στρατηγικού σχεδιασμού και έχουν οδηγήσει αρκετές εφημερίδες σε κυκλοφορικό αδιέξοδο. Ακόμη, ο κρατικός προστατευτισμός προς τον Τύπο, ο οποίος εκδηλώνεται υπό τη μορφή σωρείας κανόνων που στρεβλώνουν τον ανταγωνισμό (ρυθμιστικές παρεμβάσεις στη δημοσίευση ισολογισμών, αγγελιόσημο κ.λπ.), είναι σημαντικός παράγοντας της σημερινής μαλθακότητας των εφημερίδων, οι οποίες ακόμη και όταν ασκούν έντονη κριτική προς την εξουσία, ‘αλληθωρίζουν’ από ανασφάλεια προς τους εκφραστές της.

Τί γίνεται άραγε με την Οδηγία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την εταιρική διακυβέρνηση, σύμφωνα με την οποία, οι ελληνικές επιχειρήσεις θα έχουν τη δυνατότητα να δημοσιεύουν τον ισολογισμό τους σε οποιαδήποτε ευρωπαϊκό Μέσο επιθυμούν, ακόμη και στο Διαδίκτυο; Οι ανταγωνιστικές προσφορές και τα ειδικά τιμολόγια θα αποτελούν πλέον το ζητούμενο στην αγορά των εφημερίδων, ενώ νέα διαδικτυακοί τόποι θα διεκδικήσουν με πείσμα μερίδιο των εσόδων. Ακόμη, γιατί δεν καταργείται, πλέον το αγγελιόσημο, το οποίο αποτελεί παγκόσμια ελληνική πρωτοτυπία, προκειμένου να χρηματοδοτούνται οι ιδιοκτήτες των έντυπων Μέσων απευθείας από την κοινωνία; Τα κρίσιμα ερωτήματα παραμένουν ανεξαρτήτως αλλαγής προσώπων στο καταργημένο – στα χαρτιά – ‘Υπουργείο Τύπου’, ανάθεσης ή μη αρμοδιοτήτων, κ.λπ.

Οι στήλες στις ελληνικές εφημερίδες που ασχολούνται με τα Μέσα Ενημέρωσης αναφέρονται πλέον μονότονα σε σαρωτικές αλλαγές που επέρχονται στο εκδοτικό τοπίο. Το πλήρες αδιέξοδο πλησιάζει. Την είσοδο των εφοπλιστών διαδέχθηκε η οικονομική κρίση, οι αναζητήσεις στηριγμάτων στην Κυβέρνηση, οι ανταλλαγές μεριδίων, παράλληλα με την – καθαρόαιμα ελληνική – πρακτική της διαιώνισης των ζημιογόνων φύλλων προς όφελος διαφόρων μικρών και άλλων εκδοτών-επιχειρηματιών. Δεν είναι υπερβολή να λεχθεί ότι τα δύο τρίτα των Αθηναϊκών καθημερινών πολιτικών φύλλων εκδίδονται με μοναδική χρησιμότητα την ύπαρξή τους στο μάτσο της καθημερινής αποδελτίωσης που πραγματοποιείται για λογαριασμό της κυβέρνησης και της οικονομικής ελίτ της χώρας. Έτσι, μέσω της αποδελτίωσης τα ‘μηνύματα’ φτάνουν με ασφάλεια στους αποδέκτες τους.

Στον δρόμο για τη διαμόρφωση του νέου εκδοτικού τοπίου τα ‘θύματα’ θα είναι πολλά και οι αλλαγές σαρωτικές. Οι γνώστες των εξελίξεων ήδη ετοιμάζονται για το μέλλον, το οποίο – μεταξύ άλλων – θα χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία του διαδικτύου.

Όταν στις ώριμες αγορές του εξωτερικού οι συζητήσεις για την επιβίωση των εφημερίδων έχουν λάβει μορφή δημόσιας διαβούλευσης εντός της επικοινωνιακής βιομηχανίας, βέβαιο είναι ότι οι ελληνικές εφημερίδες με τη σημερινή τους μορφή δεν έχουν θέση στην Κοινωνία της Πληροφορίας και Γνώσης του 21ου αιώνα.

Απαιτούνται δραστικά βήματα προς την κατεύθυνση εκσυγχρονισμού της φιλοσοφίας και των διαδικασιών παραγωγής, καθώς και αναβάθμιση του ίδιου του ανθρώπινου παράγοντα, ο οποίος σήμερα – λόγω των περιορισμένων δυνατοτήτων του – άγεται και φέρεται από τα εκάστοτε κέντρα οικονομικής, πολιτικής και επιχειρηματικής εξουσίας.

Στο όχι πολύ μακρινό μέλλον, οι συζητήσεις περί στρεβλώσεων και κρατικού προστατευτισμού στο εγχώριο επικοινωνιακό τοπίο θα αποτελούν ιστορικά δεδομένα μιας εποχής που χαρακτηρίστηκε από ελλιπή επιχειρηματικότητα και την ανεπάρκεια της ελληνικής δημοσιογραφίας.

Θα είναι η εποχή όπου το χαρτί θα αποτελεί πολυτελές μέσο παραγωγής και η έννοια της εφημερίδας θα εκπροσωπείται αποκλειστικά από την ετυμολογική της ρίζα: αυτής που υποδηλώνει ένα ‘εφήμερο’ προϊόν, το οποίο θα αγωνίζεται για την προτίμηση του κοινού για να ‘πεθάνει’ τάχιστα λίγες ώρες μετά τη γέννησή του.

Τότε, τα ερεθίσματα που θα έχουν να διαχειριστούν οι αναγνώστες-ακροατές-τηλεθατές-χρήστες θα είναι πολλαπλάσια των σημερινών. Η ανάπτυξη της Attention Economy θα οδηγήσει τα χαρακτηριστικά του επαγγέλματος πλησιέστερα στην ουσία των πραγμάτων, αλλά και στις απαιτήσεις των πολιτών…

Σύμφωνα με τη φετινή (όγδοη στη σειρά), ετήσια έκθεση «State of the News Media» του έγκυρου Pew Research Center, σχεδόν οι μισοί Αμερικανοί (ποσοστό 46%) απάντησαν ότι παρακολουθούν την επικαιρότητα, διαβάζοντας τρεις φορές την εβδομάδα τις ειδήσεις στο internet, ενώ τέσσερις στους δέκα (ποσοστό 40%) δήλωσαν ότι ενημερώνονται από χάρτινες εφημερίδες ή από τις ιστοσελίδες που λειτουργούν παράλληλα -έξυπνα σκεπτόμενες- ορισμένες σοβαρές χάρτινες εφημερίδες!

Από τις αρχές της πρώτης δεκαετίας της νέας χιλιετίας το κοινό δείχνει, με σταθερά ανοδική κλίση, την αλλαγή προσανατολισμού του από το χαρτί στα ψηφία, αλλά τα τελευταία χρόνια την… παραδείχνει. Φορητές, εύχρηστες συσκευές, ευέλικτα λειτουργικά συστήματα και έξυπνες εφαρμογές σίγουρα ευθύνονται γι’ αυτό. Πάνω απ΄όλα όμως, «ευθύνεται» η πάγια δίψα των ανθρώπων για πλουραλιστική και πλούσια ενημέρωση, για ανάγνωση μεστών κειμένων, με αρχή, μέση και τέλος, κειμένων, για τα οποία οι συντάκτες τους ίδρωσαν, για να τα γράψουν, αντί να πάθουν δυσκαμψία μόνο στα δάχτυλα εκείνα, με τα οποία πατιούνται αλλεπάλληλα οι συνδυασμοί Ctrl+C και Ctrl+V επάνω στο πληκτρολόγιο του υπολογιστή τους!

Δηλαδή, αντίθετα απ΄ό,τι πιστεύουν πολλοί εγχώριοι “γνώστες” των “media”, ναι, η οικονομική κρίση έχει σίγουρα μερίδιο ευθύνης για την τωρινή κατάσταση των ΜΜΕ, αλλά όχι, η σημαντική μείωση των διαφημιστικών εσόδων στον κλάδο δεν είναι αιτία αλλά… απότέλεσμα. Σε απλά Ελληνικά, η διαφήμιση δεν πήγε στο διαδίκτυο επειδή έφυγε από το χαρτί, έφυγε από το χαρτί, για να πάει στο διαδίκτυο!

Το σημαντικότερο όμως, συμπέρασμα της έρευνας του ινστιτούτου Pew περιλαμβάνεται, ίσως, στη φράση πως “στη νέα, ψηφιακή εποχή η βιομηχανία των ειδήσεων δεν έχει πλέον στον έλεγχό της ούτε το ίδιο της το μέλλον”! Συλλέκτες και διανομείς ειδήσεων (π.χ. Google News), online κοινωνικά δίκτυα (π.χ. Facebook), φορητές συσκευές νεωτερικού χαρακτήρα (π.χ. tablets) αρπάζουν σιγά-σιγά μέσα από τα χέρια των παραδοσιακών Μέσων την ουσιαστική εξουσία. Ωστόσο… μην ξεχνάμε το αυτονόητο: αν δεν παραχθούν ειδήσεις, αν δεν γραφτούν κείμενα (με τον σωστό τρόπο του… ιδρώτα, εννοείται) τίποτε δε θα υπάρχει, για να συλλεχθεί, διανεμηθεί, μοιραστεί, διαβαστεί! Συμπέρασμα; Πάνω απ΄όλα, το περιεχόμενο μετράει!

Και όσες χάρτινες εφημερίδες χάνουν έδαφος, είναι ακριβώς εξαιτίας της φθίνουσας ποιότητας των κειμένων τους, που το χάνουν… Η γερμανική Die Zeit “σκίζει”, το ίδιο και η γαλλική Le Canard Enchaîné, o αγγλικός Economist…

Ε, μετά όλ΄αυτά είναι να μην ανησυχώ για το γνωστό μου διευθυντή; Μόλις θα τα έμαθε, σίγουρα θα έπεσε σε μεγάλη απόγνωση. Αλλά πάλι, μισό λεπτό: πώς θα τα έμαθε, αφού, όπως ξέρω καλά, απεχθάνεται την ενημέρωση από το διαδίκτυο – κι εγώ από το διαδίκτυο τα πληροφορήθηκα. Ουφ, σώθηκε ο άνθρωπος! Κι εγώ τσάμπα ανησύχησα…

Κάποτε, οι εφημερίδες αποτελούσαν πηγή ενημέρωσης. Και οι δημοσιογράφοι ήταν προσεκτικοί και σοβαροί, εργατικοί και επίμονοι. Τα κείμενά τους ήταν δουλεμένα, οι έρευνές τους διεισδυτικές, τα σχόλιά τους ευθύβολα. Μιλούσαν κατευθείαν με τις «πηγές» τους, όχι μέσω εταιρειών «PR», ούτε καν μέσω γραφείων Τύπου. Παρέα τους ήταν το χαρτί, ύστερα η γραφομηχανή, μετά το πληκτρολόγιο – ουδεμία διαφορά. Άκουγαν, έβλεπαν, έψαχναν, έβρισκαν, σκέφτονταν, ανέλυαν, συνέθεταν, έγραφαν. Δεν κάθονταν. Δεν αντέγραφαν. Δεν ησύχαζαν. Κυνηγούσαν την είδηση, όχι (ακόμη) ένα… γραφείο Τύπου. Έσπαγαν το κεφάλι τους, για να κατεβάσουν ιδέες δημιουργικές, δε συναγωνίζονταν, για να εφεύρουν (και να υλοποιήσουν) τις περισσότερες σύνθετες λέξεις με δεύτερο συνθετικό τον όρο «μισθός» – επιμίσθιο, αργομισθία κ.ο.κ. Συνεργάζονταν ακόμη και το… διάβολο, για να ανακαλύψουν την αλήθεια, αλλά ούτε που διανοούνταν να γίνουν ομοτράπεζοι με την εξουσία – εκτελεστική ή εκδοτική.

Το κλείσιμο της καθημερινής έκδοσης της εφημερίδας «Το Βήμα» μόνο η αφορμή είναι για αυτές τις σκέψεις. Εξάλλου, ούτε πρωτότυπες είναι, ούτε… δικές μου. Τις κάνουν πράξη, εδώ και δεκαετίες, έντυπα που και μόνο η αναφορά του τίτλου τους εμπνέει κύρος και αξιοπιστία.

Αλλά ξέχασα. Εδώ είναι Ελλάδα. Όπου οι αναγνώστες είναι Έλληνες – ιδιαίτερη, ξεχωριστή… «φυλή» αναγνωστών»! «δε θέλουν μεγάλα κείμενα» – συγγνώμη Economist. «Δεν… πάνε το μεγάλο σχήμα» (και πού να συντηρείς, τώρα, ακριβά πιεστήρια για μεγάλο σχήμα) – συγγνώμη New Υork Times και Frankfurter Allgemeine. «Δεν αντιλαμβάνονται την έννοια των εβδομαδιαίων (όχι κυριακάτικων) εφημερίδων» – συγγνώμη Zeit. «Δε διαβάζουν εβδομαδιαία ειδησεογραφικά περιοδικά» – συγγνώμη Spiegel και Time. «Δεν πολυνοιάζονται για την αισθητική» – συγγνώμη Guardian και Berliner Zeitung.

Κι όμως, κάποτε, και οι Έλληνες αναγνώστες διάβαζαν, σκέφτονταν, σχολίαζαν, έκριναν. Αγόραζαν κείμενα. Κείμενα και φωτογραφίες. Ιδέες και εικόνες. Όχι CD, ούτε DVD, ούτε σαμπουάν, ούτε… άιλαϊνερ! Ότι, εδώ και χρόνια, απλά… βαρέθηκαν να διαβάζουν παντού το ίδιο «κείμενο» σε όλες τις εκδόσεις του («δελτίο Τύπου»), κανείς δε λέει να το παραδεχτεί (δημόσια). Ότι σιχάθηκαν να διαβάζουν «κείμενα» άνευρα, ανάλατα, εμποτισμένα με κομματικό χρώμα, υπέρμετρη κενότητα και μπόλικη προκατάληψη, ουδείς (υποτίθεται ότι) διανοείται να το σκεφτεί καν – πόσο μάλλον να σταματήσει να το κάνει! Ότι, αν ένας αναγνώστης… τρυπώσει και παραμείνει μέρες ολόκληρες μέσα σε ένα δημοσιογραφικό γραφείο, ούτε μία φορά δε θα ακούσει να μιλούν για… τον ίδιον, γι’ αυτόν, τον αναγνώστη, τον άνθρωπο, που καλείται να προτιμήσει, να βάλει το χέρι στην τσέπη και να πληρώσει ένα προϊόν, παρά θα πλήξει, ακούγοντας διαρκώς για συντάξεις, ωράρια, «κυριακάτικα», εργοδοσίες, παρατάξεις, συνελεύσεις, κινητοποιήσεις, απαρτίες, απεργίες, κανείς δεν το συζητά – για να το λογαριάζει… ούτε λόγος!

Κι όμως, εκτός της… περιβόητης «ελληνικής πραγματικότητας», οι καλές εφημερίδες πάνε καλά – είτε στο χαρτί (ακόμη), είτε στο διαδίκτυο. Επειδή η ανάγκη για ενημέρωση δεν εξαρτάται από το μέσο – όταν διψάς, δεν εξαρτάς την ικανοποίηση της ανάγκης σου αυτής από το… στιλ του ποτηριού ή το χρώμα του γυαλιού! Και επειδή η δημοσιογραφία δεν έχει βαλτώσει, αντίθετα εξελίσσεται μαζί με την κοινωνία – και την τεχνολογία. Κρατάει τη δεοντολογία, την αμεροληψία και την έμπνευση και ενστερνίζεται το σύγχρονο, το καινοτόμο, το επαναστατικό. Εμμένει στην αποτύπωση, την εξακρίβωση, τη διασταύρωση και… αρπάζει και την κάμερα, χρησιμοποιεί το twitter, δοκιμάζει το mobile! Από το χαρτί στα εικονοστοιχεία, από τον δημοσιογράφο με το… μπικ στο γραφείο από φορμάικα, στον παραγωγό κειμένου και εικόνας στο δρόμο, από την πολύωρη εμφάνιση και εκτύπωση των «αρνητικών» στη διαμεταγωγή έτοιμου υλικού σχεδόν ταυτόχρονα με τη γέννηση της είδησης. Αλλά και από το κυνήγι για το «αποκλειστικό» στην εμβάθυνση, από τις ξερές ειδήσεις στις ουσιώδεις αναλύσεις. Από το χτες, στο αύριο! Και από το σεβασμό του αναγνώστη, στο σεβασμό του αναγνώστη!

Στα πρώτα χρόνια της ‘συνύπαρξης’, οι εφημερίδες προστάτευσαν το περιεχόμενό τους, διατηρώντας τις απέραντες ιστοσελίδες του δικτυακού τους τόπου άδειες. Μετά άρχισαν να γεμίζουν τον χώρο με ειδήσεις του χθες. Αργότερα, συνδύαζαν τρέχουσα ροή με την ύλη του έντυπου προϊόντος. Σήμερα, γνωρίζουν ότι το site είναι πλέον πιο σημαντικό από τη μεγάλη “εφήμερη” γεροντοκόρη-αδελφή του.

Όταν αναφέρεις στους Αμερικανούς ή τους Άγγλους την έννοια του εφήμερου (ephemeral), ενθουσιάζονται. Θεωρούν ιδανική την ονομασία που έχουμε δώσει στην εφημερίδα στην ελληνική γλώσσα, τέλεια για την προορισμό και τη μορφή του προϊόντος. Οι ίδιοι τις αποκαλούν απλά «χαρτιά των ειδήσεων» (newspapers). Στην ελληνική, ο όρος εκφράζει με ακρίβεια, αλλά και έντονο συμβολισμό ένα προϊόν το οποίο γεννιέται και πεθαίνει την ίδια ημέρα.

Σε περιόδους κρίσης και ραγδαίων τεχνολογικών αλλαγών, ιδιαίτερα στην επικοινωνιακή βιομηχανία, η έννοια του εφήμερου τείνει να περιγράψει και κάτι ακόμη. Κάτι πιο ευαίσθητο από το περιεχόμενο των ειδήσεων, και του τρόπου με τον οποίο αυτές «στρώνονται» στα προγράμματα σελιδοποίησης. Περιγράφει το ίδιο το ανθρώπινο δυναμικό. Τους συντάκτες, τους βοηθούς, τους ρεπόρτερ, τους μαθητευόμενους, τους νέους από τα «εργαστήρια», τις χιλιάδες πτυχιούχων επικοινωνιολόγων, οι οποίοι προσέγγισαν όσο ήταν δυνατό (στην Ελλάδα) τον ακαδημαϊκό χώρο της δημοσιογραφίας και που μόλις πριν από λίγα χρόνια έπιασαν για πρώτη φορά πληκτρολόγιο με σοβαρό σκοπό. Όλοι αυτοί δοκιμάζονται από τις αλλαγές και τις δομικές αναπροσαρμογές του χώρου. Στην ίδια θέση βρίσκονται και οι παλαιότεροι του επαγγέλματος. Εκείνοι που σκέφτονται καλύτερα στο χαρτί. Αλλά και άλλοι, οι οποίοι είναι φτασμένοι αρκετά, ώστε να μην ασχολούνται με τα τετριμμένα.

Η τεχνολογία τους προκαλεί, τους αναστατώνει και εντέλει τούς προσπερνά όλους αν οι ίδιοι δεν ασχοληθούν με τη δια βίου προσαρμογή τους στα νέα δεδομένα και τις τεχνικές. Μαζί και τα αφεντικά, που δεν ξέρουν πως να χειριστούν την αλλαγή. Θριαμβευτές του εμπειρισμού, πάσης φύσεως προέλευσης, δεν έχουν περιθώρια για επιμόρφωση. Τις εξελίξεις τις έχουν αφήσει στους μυημένους ή στα μεγαλο-στελέχη. Οι ίδιοι ασχολούνται με την υψηλή πολιτική, θεωρώντας ότι επηρεάζουν τις τύχες της χώρας. Στο χάλι που βρισκόμαστε, μπορεί και να το πράττουν.

Σήμερα, μόλις 3 στους 10 Έλληνες πιάνει καθημερινά στα χέρια του εφημερίδα. Η καθημερινή αγορά είναι κλινικά νεκρή. Διατηρείται μόνο και μόνο για τις αποδελτιώσεις που διοχετεύονται στα κέντρα εξουσίας και την μικρή συμμετοχή της στην περιρρέουσα ατμόσφαιρα της ημερήσιας ατζέντας. Όποιος ισχυρίζεται ότι η αγορά του Σαββατοκύριακου είναι ισχυρή, η απάντηση είναι ότι, με ελάχιστες εξαιρέσεις, ο κλάδος θα μπορούσε να καταποντιστεί μέσα σε δύο μήνες, αν έλειπαν τα δώρα και οι προσφορές. Η δε λανθάνουσα αγορά του free press, παραμένει …λανθάνουσα.

Στην Ελλάδα των δεκάδων εφημερίδων, των πολλών τηλεοπτικών καναλιών και των αμέτρητων περιοδικών, που διατηρούνται με πείσμα στην κυκλοφορία, η διαδικασία της δημιουργικής καταστροφής έχει ξεκινήσει προ πολλού.

Σε λίγα χρόνια οι καθημερινές χάρτινες εφημερίδες θα μάς έχουν απαλλάξει από την παρουσία τους. Θα έχουν απομείνει οι αντίστοιχοι ιστότοποι και οι Κυριακάτικες εκδόσεις. Η δεύτερη αγορά θα είναι αυτή του Σαββάτου. Το περιεχόμενο θα επαναπροσδιοριστεί, προκειμένου να κερδίσει επιπλέον κοινό, ενσωματώνοντας όλο και περισσότερα συμπληρωματικά έντυπα, πιέζοντας τις δευτερεύουσες αγορές.

Έως σήμερα, οι ελληνικές εφημερίδες ζούσαν σε μία από τις προστατευμένες αγορές διεθνώς. Αγγελιόσημο, επιδοτήσεις, κρατική διαφήμιση, ισολογισμοί, υπέρογκος τραπεζικός δανεισμός, και άλλες, λιγότερο διαφανείς συναλλαγές, που ούτε οι υπουργοί δεν μπορούν να ακουμπήσουν.

Με λίγα λόγια αντλούν πόρους από το κράτος μέσω παρωχημένων διατάξεων του παρελθόντος και υψηλού επιπέδου πελατειακής σχέσης με τους διαχειριστές του δημοσίου χρήματος.

Το πάρτυ όμως έχει τελειώσει. Την πρίζα την τράβηξε ο Τόμσεν όταν έφτασε στην Ελλάδα. Και όταν η μουσική σταμάτησε, οι καρέκλες που είχαν απομείνει ήταν πολύ λιγότερες από παλιά.

Και για τα αφεντικά, αλλά και τους συντάκτες…

Οι πρώτες εφημερίδες της νεώτερης ιστορίας εκδόθηκαν στη Δυτική Ευρώπη περί τα τέλη του 17ου αιώνα. Μερικές, όπως ο βρετανικός Observer, κυκλοφορούν ακόμα.

Παρά τη διαχρονική παρουσία τους, τα τελευταία χρόνια- κυρίως λόγω της έλευσης του Internet- έχει ξεκινήσει μια συζήτηση σχετικά με το αν οι εφημερίδες θα μπορέσουν να παραμείνουν κύριο Μέσο ενημέρωσης ή σταδιακά θα περιθωριοποιηθούν. Οι απόψεις εκδοτών και ακαδημαϊκών διίστανται.

Υπάρχει μια  άποψη ότι στα προσεχή 10-15 χρόνια, οι εφημερίδες –στη σημερινή τους μορφή- θα εκλείψουν. Ιστορικά, η άποψη αυτή αντικρούεται από το γεγονός ότι οι εφημερίδες έχοντας ήδη επιζήσει της έλευσης Ραδιοφώνου και Τηλεόρασης, θα επιβιώσουν.

Είναι γεγονός όμως, ότι η εφημερίδα εξελίσσεται σε ένα multi-platform Μέσο, δηλαδή διατίθεται τόσο σε έντυπη, όσο και σε ηλεκτρονική μορφή.

Είναι σύνηθες πλέον, σημαντικό (αν όχι και αυτούσιο) μέρος του περιεχομένου αλλά και επιπλέον αναλυτικές έρευνες, video, ομιλίες, αρχειακό υλικό, να δημοσιεύονται στο site της εκάστοτε εφημερίδας, ενώ ο αναγνώστης της έντυπης έκδοσης, συχνά παραπέμπεται στο site για πληρέστερη ενημέρωση.

Ως αποτέλεσμα της συνεχούς βελτίωσης των sites των εφημερίδων, οι αναγνώστες των δικτυακών εκδόσεων και στην χώρα μας, έχουν ήδη ξεπεράσει μακράν τους αναγνώστες των εντύπων εκδόσεων. Εξελίξεις πραγματοποιούνται επίσης και στην παραγωγή περιεχομένου, αλλά και την τιμή πώλησης.

Όσον αφορά το περιεχόμενο, η τάση είναι προς την θεματική εξειδίκευση με άξονα την καθημερινότητα, δηλαδή όσα απασχολούν άμεσα τον μέσο αναγνώστη και όχι π.χ εκτενείς αναλύσεις για θέματα διπλωματίας ή Οικονομίας.

Εξ ου και η επιτυχία του citizen journalism στο Διαδίκτυο, καθώς αποτελείται συνήθως από πηγαίες ανταποκρίσεις πολιτών για θέματα τοπικού ενδιαφέροντος.

Θα αποτελέσουν οι «Πολίτες-Δημοσιογράφοι» μέρος των παραγωγών περιεχομένου των εφημερίδων στο άμεσο μέλλον; Δύσκολο να απαντήσει κανείς, καθώς η καταγραφή και ερμηνεία των ειδήσεων από επώνυμους δημοσιογράφους είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ιστορία της εφημερίδας.

Οι αναγνώστες αγοράζουν εφημερίδα κυρίως για την αρθρογραφία, την άποψη συγκεκριμένων δημοσιογράφων, που ουσιαστικά διαφοροποιεί τη μια εφημερίδα από την άλλη.

Όσον αφορά τη τιμή πώλησης, εκτιμάται ότι θα παραμείνουν επί πληρωμή μόνο οι μεγάλες -κυκλοφοριακά- εφημερίδες, ενώ αυτές με χαμηλές κυκλοφορίες, θα μετατραπούν σε free έντυπα, όπως άλλωστε προέβλεψε και η ενδιαφέρουσα έρευνα της World Association of Newspapers για το μέλλον του Τύπου. Φυσικά δεν θα είναι πλέον άνευ χρέωσης η διάθεση του συνόλου των online εκδόσεων, όπως έσπευσε να δηλώσει και να πράξει ο Ρούπερτ Μέρντοχ το 2009.

Κλείνοντας, εκτιμάται ότι η συνέργεια έντυπης και online έκδοσης είναι αυτό που θα συμβάλει στην περαιτέρω εξέλιξη του Τύπου. Οι εκδότες που το έχουν αντιληφθεί, κοιτούν πλέον το μέλλον με αισιοδοξία.