Επίσης, η Ελλάδα πάντα εκπροσωπείτο από 19-20 ευρωβουλευτές στις δύο μεγάλες ομάδες του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, τους Χριστιανοδημοκράτες και τους Σοσιαλδημοκράτες, οι οποίες από το 1979 που έγιναν οι πρώτες ευρωεκλογές και μετά ποτέ δεν έχουν πέσει αθροιστικά κάτω από το 60% του συνόλου των μελών του Κοινοβουλίου. Αν δε στο ποσοστό αυτό προστεθούν και οι Φιλελεύθεροι, τότε το σύνολο ξεπερνά το 70%. Στην τελευταία Ευρωβουλή, από τους 22 Έλληνες ευρωβουλευτές, οι 17 ήσαν ενταγμένοι στις πιο πάνω πολιτικές ομάδες, γεγονός που έδινε και ιδιαίτερο ειδικό βάρος στην ελληνική ευρωκοινοβουλευτική παρουσία –προς όφελος, βέβαια, της χώρας και της συμμετοχής της σε κρίσιμες λήψεις αποφάσεων.

Ως φαίνεται, όμως, αυτά είναι ήσσονος σημασίας θέματα. Πάμπολλοι Νεοέλληνες και Ευρωπαίοι αδυνατούν να καταλάβουν ότι πολύ σοβαρές λύσεις σε καθημερινά τους θέματα είναι πλέον ευρωπαϊκές και πρέπει να δίνονται σε παγκόσμιο περιβάλλον, το οποίο γρήγορα μεταβάλλεται. Επίσης, ελάχιστα γνωστό έγινε στην χώρα μας και όχι μόνον το γεγονός ότι η συμμετοχή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στα ευρωπαϊκά και διεθνή πράγματα έχει αποκτήσει μεγάλο βάρος, το οποίο πλέον συνεχώς θα ενισχύεται. Συγκεκριμένα, το νέο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο θα λειτουργεί πλέον πλήρως στην βάση της Συνθήκης της Λισαβόνας, το πιο πρόσφατο θεσμικό βήμα της ΕΕ προς την κατεύθυνση της ομοσπονδιοποίησης. Με τις νέες αρμοδιότητές της, η Ευρωβουλή αποκτά μεγαλύτερη εξουσία και η σύνθεσή της θα βαρύνει περισσότερο στην χάραξη των ευρωπαϊκών πολιτικών –η ψήφος, συνεπώς, είχε μεγαλύτερη σημασία όσο ποτέ μέχρι σήμερα.

Η πρώτη και πιο κεντρική αλλαγή αφορά την καρδιά της εκτελεστικής εξουσίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η ηγεσία της θα καθοριστεί βάσει της κατανομής δυνάμεων στην Ευρωβουλή –δηλαδή, οι έδρες των ευρωπαϊκών πολιτικών ομάδων στην Ευρωβουλή θα κρίνουν ποιος θα είναι ο επόμενος πρόεδρος της Κομισιόν. Για να γίνει σαφέστερο: Μέχρι τώρα, οι ψηφοφόροι της Ευρώπης είχαν «διαμεσολαβητικό» ρόλο στο ποιος θα ήταν ο πρόεδρος της Επιτροπής, καθώς την απόφαση λάμβαναν οι κυβερνήσεις. Τώρα, ψηφίζοντας το κόμμα της εκάστοτε ομάδας του Ευρωκοινοβουλίου, οι ψηφοφόροι συναποφασίζουν –μαζί με το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, τις κυβερνήσεις των «28»– ποιον θέλουν για πρόεδρο της Επιτροπής. Γι αυτό και τα κόμματα είχαν ήδη παρουσιάσει τους υποψηφίους τους για την θέση.

Με τον διορισμό της επόμενης ηγεσίας της Επιτροπής, ο ενισχυμένος ρόλος του Ευρωκοινοβουλίου συνεχίζεται σε σχεδόν όλο το φάσμα της ευρωπαϊκής πολιτικής. Πλέον, ο νομοθετικός του ρόλος εξισώνεται πλήρως στους περισσότερους τομείς με εκείνον του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στο μοντέλο της συναπόφασης. Από τα λίγα πεδία που δεν εμπίπτουν εντελώς στις νέες αρμοδιότητες του Ευρωκοινοβουλίου είναι η Εξωτερική Πολιτική, για την οποία αρμόδιος είναι ο Ύπατος Εκπρόσωπος της ΕΕ (σήμερα η Κάθριν Άστον), ο οποίος, ωστόσο, αφού επιλεγεί με την σύμφωνη γνώμη του Ευρωκοινοβουλίου, λογοδοτεί στο Σώμα. Τα πεδία στα οποία έχει πλέον λόγο η Ευρωβουλή καλύπτουν πάνω από 70 τομείς λήψεως αποφάσεων, από τα προσωπικά δεδομένα (όπως φάνηκε με την πρόσφατη απόρριψη της συμφωνίας για το SWIFT), μέχρι και την πρόταση για αλλαγή των Συνθηκών. Μεγάλο μέρος της Συνθήκης της Λισαβόνας εξαντλείται στην προσθήκη της πρότασης «και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο» δίπλα στο «Ευρωπαϊκό Συμβούλιο» για το ποιος αποφασίζει.

Στο πλαίσιο αυτό, στους κόλπους του Ευρωκοινοβουλίου λειτουργούν διάφορες επιτροπές, με κορυφαίες αυτές της Οικονομικής και Νομισματικής Πολιτικής, Περιβάλλοντος, Ασφάλειας των Τροφίμων και Δημόσιας Υγείας, Βιομηχανίας, Έρευνας και Ενέργειας, Απασχολήσεως και Κοινωνικών Υποθέσεων, κ.α. Οι εργασίες των επιτροπών αυτών είναι σήμερα ιδιαίτερα σημαντικές διότι, παρά το γεγονός ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διατηρεί την νομοθετική πρωτοβουλία στην ΕΕ, το Ευρωκοινοβούλιο μπορεί να την πιέσει θεσμικά να προχωρήσει σε νομοθετικές προτάσεις με τις ανάλογες επιπτώσεις και στις εθνικές πολιτικές των χωρών μελών.

Επιπροσθέτως, θα πρέπει να τονιστεί πως σε ό,τι αφορά στην πορεία της ευρωπαϊκής οικονομίας, η Ευρωβουλή έχει πλέον πλήρεις αρμοδιότητες στην εκτέλεση του προϋπολογισμού της ΕΕ, όπως φάνηκε και στις διαβουλεύσεις για τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό της επόμενης επταετίας. Σε αυτές περιλαμβάνονται πλέον οι χορηγήσεις για την αγροτική πολιτική και τις εξωτερικές συμφωνίες –αν δε αυτό φαίνεται δευτερεύον, ας σημειωθεί ότι μέχρι προηγουμένως ξεπερνούσαν το 40% του προϋπολογισμού, αλλά έξαιρούνταν από τις αρμοδιότητες του Ευρωκοινοβουλίου.

Πολύ φοβούμεθα, ωστόσο, ότι στο νέο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο –όπου οι τρεις μεγάλες ευρωπαϊκές οικογένειες θα καλύπτουν περί το 65% της συνθέσεώς του– η Ελλάδα θα είναι αυτή τη φορά εξαιρετικά αποδυναμωμένη. Ακόμα χειρότερα, σε μία δύσκολη εποχή, όπου η χώρα θα έχει ανάγκη την στήριξη της Ευρώπης, η ευρωκοινοβουλευτική της εκπροσώπηση θα δίνει την αίσθηση ότι κάθε άλλο παρά κοντά στην Ευρώπη βρίσκεται. Και, αν όλα αυτά εκτιμάται ότι αποδίδουν το μέγεθος της λαϊκής πολιτικής σοφίας, τότε αίσθησή μας είναι ότι οι πλέον αρμόδιοι να αποφανθούν επί του θέματος είναι οι ψυχοπαθολόγοι. Όμως, έως ότου δώσουν την απάντησή τους, η χώρα μόνον οριακή παρουσία και συμμετοχή θα έχει στο ευρωπαϊκό γίγνεσθαι –και αυτό κάθε άλλο παρά θετικό είναι στις σημερινές διεθνείς συγκυρίες.

Σύμφωνα με τα όσα ειπώθηκαν προσφάτως στο Νταβός της Ελβετίας, αλλά και με βάση τελευταίες εκτιμήσεις του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου δια στόματος της γενικής του διευθύντριας κυρίας Κριστίν Λαγκάρντ, στην διάρκεια του 2014 –που από πολλές πλευρές ήδη αναγγέλλεται ως μία ενδιαφέρουσα χρονιά– η Αμερική θα συμβάλει περισσότερο στην παγκόσμια οικονομική ανάπτυξη από την Κίνα σε συναλλαγματικές ισοτιμίες της αγοράς. Την ίδια χρονιά, η συμβολή της Ιαπωνίας θα είναι επίσης ανώτερη αυτής της Ινδίας, με την Ευρώπη να διατηρεί, λόγω Γερμανίας, την παγκόσμια εμπορική πρωτοκαθεδρία της. Μία πρωτοκαθεδρία, βέβαια, που κάθε χρόνο ψαλλιδίζεται, με αποτέλεσμα η Ευρωπαϊκή Ένωση να κατέχει σήμερα το 20% του παγκόσμιου εμπορίου, έναντι 28% στις αρχές του 21ου αιώνα.

Από την πλευρά της, παρά την κρίση που ξέσπασε το 2007 με αφετηρία την φούσκα των τοξικών ενυπόθηκων δανείων, η αμερικανική οικονομία έχει δημιουργήσει 4,3 εκατομμύρια θέσεις εργασίας τα τελευταία δύο χρόνια και θα δημιουργήσει άλλα 2 εκατομμύρια περίπου το 2014. Το φθηνό σχιστολιθικό φυσικό αέριο μειώνει το ενεργειακό κόστος, καθιστώντας την αμερικανική βιομηχανία ανταγωνιστικότερη. Η Κεντρική Τράπεζα των ΗΠΑ, η οποία συνέχιζε αδιάκοπα να τυπώνει χρήματα τα τελευταία πέντε χρόνια, εγκαινίασε το 2014 με μείωση του ρυθμού εκτυπώσεως –γεγονός που έχει ποικίλες παράπλευρες επιπτώσεις, ήδη ορατές στις αναδυόμενες οικονομίες.

Το περίφημο tapering της Ομοσπονδιακής Τράπεζας προβλέπεται να ενισχύσει τα αμερικανικά επιτόκια και το δολλάριο και άρα να προσελκύσει αδέσμευτα κεφάλαια πίσω στην Αμερική. Αυτή η τάση έχει ήδη εκδηλωθεί και προκαλεί τις γνωστές νομισματικές και συναλλαγματικές αναταραχές και διακυμάνσεις στις αναπτυσσόμενες οικονομίες, ιδιαίτερα δε στην γειτονική μας Τουρκία. Ήδη από τον Μάϊο του 2013, αλλά με ιδιαίτερη ένταση από την 20η Ιανουαρίου 2014, οι αναπτυσσόμενες χώρες και οι οικονομίες τους αντιμετωπίζουν σοβαρές εκροές επενδυτικών κεφαλαίων, με άμεση συνέπεια την εκδήλωση υποτιμητικών τάσεων στις συναλλαγματικές ισοτιμίες των νομισμάτων τους.

Η εξέλιξη αυτή θα έπρεπε να είναι αναμενόμενη, δεδομένου ότι την τελευταία δεκαετία οι αναπτυσσόμενες οικονομίες είχαν επωφεληθεί από την υπερβάλλουσα ρευστότητα που δημιουργήθηκε παγκοσμίως από την εξαιρετικά διευκολυντική νομισματική πολιτική των Κεντρικών Τραπεζών των ανεπτυγμένων οικονομιών, ιδιαίτερα της αμερικανικής Κεντρικής Τράπεζας (Fed), για την αντιμετώπιση της παγκόσμιας χρηματοοικονομικής και οικονομικής κρίσης. Στο πλαίσιο αυτό, προσέλκυσαν μεγάλες ποσότητες επενδυτικών κεφαλαίων στις οικονομίες τους, ενισχύοντας ουσιαστικά τις αναπτυξιακές τους επιδόσεις. Τώρα, που έχει ήδη αρχίσει η διαδικασία περιορισμού της παγκόσμιας ρευστότητας από την Fed, υπάρχουν τάσεις φυγής κεφαλαίων από πολλές αναδυόμενες αγορές. Έτσι, τις ημέρες αυτές ζούμε για μία ακόμη φορά την ιστορία των επαναλαμβανόμενων συναλλαγματικών και οικονομικών κρίσεων στις αναπτυσσόμενες οικονομίες, οι οποίες ακολουθούν συνήθως περιόδους υπέρμετρα υψηλών καθαρών εισροών κεφαλαίων από το εξωτερικό, όπως άλλωστε συνέβη και στην Ελλάδα έως το 2009.

Όμως, πέρα από τα τεκταινόμενα στην Αμερική και τον αναπτυσσόμενο κόσμο, στην Ευρώπη της κρίσης τα δημόσια ελλείμματα έχουν μειωθεί κατά το ήμισυ. Η παραγωγικότητα βελτιώνεται, το μοναδιαίο κόστος εργασίας μειώνεται και τα άλλοτε μεγάλα ελλείμματα τρεχουσών συναλλαγών στην Ιταλία, την Ισπανία και την Πορτογαλία εξαφανίζονται. Η Βρεταννία μπαίνει και πάλι σε τροχιά ανάπτυξης και η Ιαπωνία υποδέχεται τα Abenomics –ένα αισιόδοξο σχέδιο ανάκαμψης από το όνομα του δημοφιλούς πρωθυπουργού της Shinzo Abe.

Εκτιμάται έτσι από πολλές πλευρές ότι καμμία από αυτές τις πλούσιες οικονομίες δεν θα δεχθεί κάποιο πλήγμα το 2014. Η Αμερική θα σημειώσει μία αξιοπρεπή ανάπτυξη κατά 3%, η Ιαπωνία κατά 2% και η ευρωζώνη κατά 1,2%. Οι περισσότερες αναδυόμενες αγορές θα έχουν καλύτερες επιδόσεις από τις προαναφερθείσες, αλλά το χάσμα της απόδοσης θα μειωθεί. Καθώς η υπερβολική παροχή μετρητών της Κεντρικής Τράπεζας μειώνεται, χρήματα θα εισρεύσουν από πολλές αναπτυσσόμενες οικονομίες, φέρνοντας στην επιφάνεια αδυναμίες επισκιασμένες –και αγνοημένες– κατά την διάρκεια των καλών περιόδων. Το φαινόμενο αυτό είναι ήδη ορατό –με χώρες όπως η Αργεντινή, η Τουρκία, η Βραζιλία, η Μαλαισία και η Ρωσία να αντιμετωπίζουν συναλλαγματική και νομισματική κρίση ταυτοχρόνως. Οι υποδομές της Ινδίας παραμένουν δραματικές, οι Βραζιλιάνοι ακόμα δεν επενδύουν αρκετά και το έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών της Τουρκίας διευρύνεται και πάλι. Οι φουσκωμένες τράπεζες της Κίνα, γεμάτες με δάνεια που οι εταιρείες θα δυσκολευτούν να αποπληρώσουν, μοιάζουν με αυτές της Ιαπωνίας στην δεκαετία του 1990 και της Αμερικής στη δεκαετία του 2000. Οι «σκιώδεις» τράπεζες της Κίνας μετακίνησαν τρισεκατομμύρια περισσότερα γουάν μεταξύ των επενδυτών και των δανειοληπτών, κυρίως με τρόπους επικίνδυνα αόρατους στις ρυθμιστικές αρχές.

Κατά τους Φαϊνάνσιαλ Τάϊμς, στη Νότιο Αφρική, στην Τουρκία και στην Ρωσία, όπως και στην Αργεντινή, οι κάθετες πτώσεις των νομισμάτων των τελευταίων ετών έχουν προκαλέσει σοκ στο λιανεμπόριο, καθώς οι τιμές των εισαγόμενων αγαθών ανεβαίνουν και ο κόσμος κόβει τις δαπάνες. Ακολουθώντας την Αργεντινή, οι κάτοικοι πολλών αναδυομένων αγορών προφυλάσσονται για την προοπτική αύξησης του εγχώριου πληθωρισμού και της υποτίμησης μετατρέποντας αποταμιεύσεις σε δολλάρια. Η μεγαλύτερη ρωσική εφημερίδα, η Komsomolskaya Pravda, συμβούλευσε τους αναγνώστες της να μετατρέψουν το 30%-40% των αποταμιεύσεών τους σε δολλάρια και ευρώ.

Σχετικό πρόβλημα είναι και οι αυξήσεις στα επιτόκια –που πρέπει να γίνουν για να πολεμηθεί ο πληθωρισμός και να στηριχθούν τα νομίσματα– θα πλήξουν τις χρεωμένες επιχειρήσεις, αναστέλλοντας τα επενδυτικά τους σχέδια. Το σοκ της ζήτησης για την μεταποίηση της Αργεντινής, τονίζει η Nomura, θα επηρεάσει τους Βραζιλιάνους προμηθευτές, αφαιρώντας 0,2% από το προβλεπόμενο φετινό ΑΕΠ της Βραζιλίας.

Μέσα σε αυτό το ρευστό περιβάλλον, ακόμη και ο Νουριέλ Ρουμπίνι –ο οικονομολόγος που προβλέπει κρίσεις και υφέσεις– δεν παύει τον τελευταίο καιρό να υπογραμμίζει  ότι, με αφετηρία τις οικονομίες της Αμερικής και της Ιαπωνίας, η Δύση επανέρχεται στο διεθνές οικονομικό προσκήνιο, ως πηγή καλών νέων.

Οι επιτυχίες

Μια πρώτη επιτυχία του ευρώ είναι, χωρίς καμμιάν αμφιβολία, ο πολύ χαμηλός πληθωρισμός και τα εξίσου χαμηλά επιτόκια. Την περίοδο 1999-2013, ο μέσος πληθωρισμός στην ευρωζώνη δεν ξεπέρασε το 2%, γεγονός που δείχνει ότι η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα ανταποκρίθηκε άψογα στην αποστολή της. Τα επιτόκια, από την πλευρά τους, ποτέ δεν ξεπέρασαν το 4,75%, ασχέτως αν κάποιες χώρες, όπως η Ελλάδα για παράδειγμα, δεν αξιοποίησαν παραγωγικά το δώρο αυτό.

Θα πρέπει επίσης να τονιστεί ότι το ευρώ τόνωσε το κύρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην διεθνή σκηνή, με αποτέλεσμα να είναι το δεύτερο παγκόσμιο αποταμιευτικό νόμισμα, το οποίο καλύπτει το 24% των δηλωθέντων για το 2013 συναλλαγματικών αποθεμάτων. «Μπροστά στο δολλάριο και το γουάν της Κίνας, το ευρώ είναι το κύριο στοιχείο της ευρωπαϊκής ταυτότητας», αναγνωρίζουν κορυφαίοι Ευρωπαίοι παρατηρητές.

Μία άλλη θετική πλευρά της εισαγωγής του ευρώ είναι η μείωση του κόστους για τις επιχειρήσεις. Όπως τονίζεται σε έκθεση της Ένωσης Ευρωπαίων Εργοδοτών, η ύπαρξη του ευρώ εξαφάνισε το κόστος των συναλλαγματικών κινδύνων, το οποίο αντιπροσώπευε περί τα 24 δισεκατ. ευρώ. Ακόμα, τελευταία μελέτη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής εκτιμά ότι, πέρα από την εξαφάνιση του συναλλαγματικού κινδύνου, η ύπαρξη του ευρώ αύξησε σε ποσοστό πέραν του 50% τις εμπορευματικές συναλλαγές στην ευρωζώνη, με άμεση ωφέλεια την δημιουργία 8,7 εκατομμυρίων νέων θέσεων εργασίας την περίοδο 1999-2010.

Όπως μάς υπογράμμισε ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου κ. Χέρμαν Βαν Ρομπάϊ, χάρη στο ευρώ η Ένωση αντιμετώπισε πολύ πιο αποτελεσματικά την χρηματοοικονομική κρίση, παράλληλα δε, από το 2008 και μετά, διόρθωσε και αρκετές γενετικές αδυναμίες του ευρωνομίσματος, το οποίο σήμερα είναι παράγοντας σταθερότητος για τις επιχειρήσεις. «Το ευρώ είναι στοιχείο εμπιστοσύνης και επιτρέπει σε νοικοκυριά κα επιχειρήσεις να λαμβάνουν αποφάσεις με μακροπρόθεσμο χαρακτήρα, χωρίς να φοβούνται πληθωριστικές εκρήξεις. Επιτρέπει επίσης στις επιχειρήσεις να εισάγουν και να εξάγουν χωρίς να φοβούνται επικίνδυνες συναλλαγματικές διακυμάνσεις. Με την τραπεζική ένωση, την δημοσιονομική ολοκλήρωση και την οικονομική ένωση, στα χρόνια που έρχονται η Ευρώπη θα είναι μεταξύ των πρωταγωνιστών της παγκοσμιοποίησης», μάς είπε ο κ. Βαν Ρομπάϊ.

Οι αποτυχίες

Η σημαντικότερη αποτυχία του ενιαίου ευρωπαϊκού νομίσματος, όπως αναγνωρίζουν οι περισσότεροι πρωταγωνιστές του ευρωπαϊκού γίγνεσθαι, είναι η μη σύγκλιση των οικονομιών που συμμετέχουν στην ευρωζώνη. Κατά τον Γάλλο οικονομολόγο Ζαν Πισσανύ Φερρύ, «στο επίπεδο της σύγκλισης το ευρώ απέτυχε και η αποτυχία αυτή είναι το σοβαρότερο λάθος που έκαναν οι κυβερνήσεις και οι οικονομολόγοι. Έτσι, αντί το ευρώ να φέρει τις οικονομίες πιο κοντά, τροφοδότησε την αντίθετη πορεία…».

Δεν έχει καθόλου άδικο, ο γνωστός οικονομολόγος. Αντί η πτώση των επιτοκίων που προέκυψε από την υιοθέτηση του ενιαίου νομίσματος να τονώσει την παραγωγή και την ανταγωνιστικότητα των ασθενέστερων χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κατευθύνθηκε προς κερδοσκοπικές επενδύσεις και υπέρμετρη κατανάλωση, χωρίς παραγωγικό αντίκρισμα. Έτσι, σε χώρες όπως η Ισπανία, η Πορτογαλία, η Ιρλανδία και η Ολλανδία, δημιουργήθηκαν απίθανες φούσκες ακινήτων, ενώ στην Ελλάδα κυριάρχησε μία πρωτοφανής δανειακή ευημερία. «Επρόκειτο για μία τεχνητή σύγκλιση, η οποία, αντί να προκύπτει από κέρδη σε παραγωγικότητα, στηρίχθηκε στην υπερχρέωση», τονίζει ο Χανς-Βέρνερ Σιν, ο Γερμανός πρόεδρος του Ινστιτούτου Οικονομικών Ερευνών (IFO). Εκτιμά δε ότι η κατάσταση αυτή δεν μπορεί να αντιστραφεί, παρά μόνον με γενναίο κούρεμα του χρέους των προβληματικών χωρών, υπό συνθήκες αυστηρής λιτότητος και πιθανώς με έξοδό τους από την ευρωζώνη.

Μιλώντας με δημοσιογράφους στο γραφείο του Ιδρύματός του στις Βρυξέλλες, ο πρώην πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κ. Ζακ Ντελόρ τόνισε εκ νέου ότι «η ευρωζώνη παραμένει πάντα περισσότερο νομισματική ένωση, παρά οικονομική. Έχουμε έτσι ομοσπονδιοποίηση της νομισματικής κυκλοφορίας, χωρίς κοινή δημοσιονομική πολιτική». Επίσης, ο κ. Ντελόρ επεσήμανε την αποτυχία της Συμφωνίας της Λισαβώνας για μία πιο ανταγωνιστική Ευρώπη και την αποδίδει στις τότε διαφωνίες Γαλλίας και Γερμανίας ως προς τους όρους μιας φορολογικής εναρμόνισης που θα οδηγούσε και στον καλύτερο συντονισμό των δημοσιονομικών πολιτικών των χωρών μελών της ευρωζώνης.

«Ο δημοσιονομικός απολογισμός της ευρωζώνης είναι θλιβερός. Οι χώρες μέλη δεν τήρησαν τις συμβατικές τους υποχρεώσεις ως προς το ύψος των δημοσιονομικών ελλειμμάτων, αλλά ούτε και ως προς το ποσοστό χρέους προς το ΑΕΠ. Παράλληλα, η ανοχή που επέδειξε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις διάφορες παρεκκλίσεις από την Συνθήκη του Μάαστριχτ στην ουσία υπονόμευσε την ανάπτυξη στην ευρωζώνη, καλλιεργώντας ένα σοβαρό έλλειμμα ανταγωνιστικότητας», τονίζει ο Βέλγος οικονομολόγος Μισέλ Μουζολινό.

«Η πλασματική ανάπτυξη με εύκολο δανειακό χρήμα, σήμερα εκδικείται», τονίζει ο καθηγητής Οικονομίας Ντανιέλ Κοέν, επισημαίνοντας ότι «επειδή το ευρώ είχε την εμπιστοσύνη των αγορών, προσέλκυε σημαντικές χρηματοοικονομικές ροές που κατασπαταλήθηκαν σε άγονα κερδοσκοπικά παιχνίδια και σε καταναλωτική φούσκα».

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον τεχνητής ευφορίας, ο χρηματιστηριακός αναλυτής Τζωρτζ Λίον αναγνωρίζει ότι οι αγορές έκαναν το σοβαρό λάθος να θεωρήσουν ότι η ευρωζώνη ήταν ένα «όλον» και άρχισαν να δανείζουν οικονομίες όπως η ελληνική με τα ίδια επιτόκια που δάνειζαν την Γερμανία. Στέλεχος στην Νομούρα Ευρώπης, ο Τζωρτζ Λίον θεωρεί ότι αυτή η τακτική των αγορών επέτρεψε στις τράπεζες να επιδοθούν σε άκριτους δανεισμούς για αγορές ακινήτων και σε εξίσου άκριτες αγορές κρατικών ομολόγων. Στην συνέχεια, όμως, η θεραπεία για τον εθισμό στις πρακτικές αυτές απεδείχθη ότι είχε υπέρογκο κόστος. Από το 2008, πάνω από 1.600 δισεκατ. ευρώ δημοσίου χρήματος έχουν «φαγωθεί» από τις ευρωπαϊκές τράπεζες, οι οποίες, από πλευράς εθνικής οικονομίας, τροφοδότησαν αρκετά παρατράγουδα. «Υπό παρόμοιες συνθήκες, η τραπεζική ένωση στην Ευρώπη είναι πλέον εκ των ων ουκ άνευ και αποτελεί σήμερα το μόνο μέσο που μπορεί να δώσει αισιοδοξία στις αγορές, αφ’ ενός, και στο μέλλον της ευρωζώνης, αφ’ ετέρου», τονίζει ο Τζωρτζ Λίον.

«Πρέπει να γίνει αντιληπτό ότι οι μεσοβέζικες λύσεις δεν βοηθούν πλέον την παραπέρα πορεία του ευρωνομίσματος. Από έλλειψη προβλέψεων, από ελαφρότητα και από σοβαρές αμέλειες, το ευρώ φαντάζει σήμερα στα μάτια των Ευρωπαίων σαν μία αποτυχία, χωρίς να φέρει καμμία απολύτως ευθύνη γι αυτό. Το ευρώ, που στο ξεκίνημά του ήταν ένα πολιτικό σχέδιο, παρέμεινε ημιτελές με τεράστια ευθύνη των εθνικών κρατών, που τελικά αποδεικνύονται ανάξια του σχεδίου. Παραβίασαν συστηματικά τους κανόνες πειθαρχίας του Συμφώνου Σταθερότητος, δημιούργησαν φούσκες δημοσίου χρέους, άφησαν τις τράπεζες να δανείζουν χωρίς φειδώ και εξέθρεψαν την ευημερία της φούσκας, η οποία σήμερα απειλεί να εκθεμελιώσει 60 και πλέον χρόνια ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης», τονίζει ο καθηγητής Ντανιέλ Κοέν, ευχόμενος να προχωρήσει πλέον και η πολιτικο-οικονομική ολοκλήρωση της Ευρώπης.

Την ίδια ευχή δεν μπορεί παρά να κάνει και κάθε Ευρωπαίος δημοκράτης βλέποντας μπροστά του έναν κόσμο που αλλάζει σε βάθος και σε συσχετισμούς δυνάμεων.

Η ισχνή επικράτηση του Μπερσάνι αλλά κυρίως η εντυπωσιακή αφενός επάνοδος του Μπερλουσκόνι σε υψηλά εκλογικά επίπεδα και αφετέρου η εντυπωσιακή ανάδειξη του κόμματος των πέντε αστέρων του Πέπε Γκρίλο σε τρίτο κόμμα είναι έκδηλα της ψήφου διαμαρτυρίας. Η Ιταλία είναι ακόμη μια χώρα, που εισέρχεται στο άτυπο γκρούπ των χωρών της Ένωσης που δυσκολεύονται να σχηματίσουν αυτοδύναμη και συμπαγή κυβέρνηση, γεγονός που έχει ισχυρό αντίκτυπο προς τους ευρωπαϊκούς θεσμούς και τις αποφάσεις που εκρέουν από αυτούς.

Σε ειδικότερο πλαίσιο ανάλυσης, σε πολιτικό επίπεδο, η δημοσκοπική και εκλογική άνοδος των Μπερλουσκόνι και Γκρίλο, δύο δηλαδή ηγετών που έθεσαν ξεκάθαρα εν αμφιβόλω την ευρωπαϊκή πορεία της χώρας, είναι ξεκάθαρο σημάδι διαμαρτυρικής ψήφου. Παρά τις όποιες αναλύσεις κάνουν λόγο για ραγδαία επέκταση του ευρωσκεπτικισμού στην Ευρώπη, στο παράδειγμα της Ιταλίας κάτι τέτοιο δεν ισχύει. Η στήριξη των πολιτών στα κόμματα των Μπερλουσκόνι και Γκρίλο δεν αποτελεί επ ουδενί σημάδι δομικού ευρωσκεπτικισμού, όπως αυτός παρατηρείται στο Ηνωμένο Βασίλειο, αλλά ενός ευρωσκεπτικισμού διαμαρτυρίας κατά της λιτότητας. Η Ιταλία, είναι η χώρα που περνά πιο δυνατά από όλες τις υπόλοιπες, το μήνυμα ότι η πολιτική της λιτότητας και της δημοσιονομικής πειθαρχίας πρέπει επιτέλους να δώσει την θέση της σε μια άλλη αναπτυξιακή δέσμη πολιτικών η οποία μάλιστα οφείλει να εκρέει από το ανώτατο αποφασιστικό όργανο της Ένωσης, δηλαδή το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο.

Μένοντας στα πολιτικά, έκδηλη της ψήφου διαμαρτυρίας είναι η χαμηλή εκλογική επίδοση του πρώην τεχνοκράτη πρωθυπουργού Μάριο Μόντι, του οποίου το νεοσυσταθέν πολιτικό κόμμα κατάφερε να συγκεντρώσει λιγότερο από 10% των ψήφων. Η ουσιαστική «απομάκρυνση» του Μόντι από μία πιθανή κυβέρνηση συνεργασίας, έχει και αυτή με την σειρά της συνέπειες για την Ένωση και την πορεία της. Το άλλοτε δίδυμο Μόντι-Ντράγκι, που αποτελούσε το τελευταίο διάστημα έναν πυλώνα και ένα αντίβαρο των μέτρων λιτότητας εντός ευρωζώνης, δυστυχώς καταρρέει. Ας μην ξεχνάμε άλλωστε πως ήταν πεποίθηση των δύο Ιταλών η παρέμβαση της ΕΚΤ για παρέμβαση στη δευτερογενή αγορά ομολόγων των κρατών μελών που χειμάζονται από την κρίση χρέους, μια απόφαση που συζητήθηκε έντονα και θεωρήθηκε ως η αρχή του τέλους της κρίσης στην Ευρωζώνη.

Κλείνοντας, σε οικονομικό επίπεδο, από την πρώτη κιόλας ημέρα μετά τις ιταλικές εκλογές, έγινε φανερή η δυσαρέσκεια των αγορών σχετικά με το αποτέλεσμα, αφού αυξήθηκαν τα spreads στις διεθνείς αγορές δανεισμού, γεγονός που επηρεάζει αρνητικά τόσο την δημοσιονομική πορεία της Ελλάδας όσο και της Ισπανίας, αλλά και της Πορτογαλίας που μόλις πριν από λίγες εβδομάδες ξαναβγήκε στις αγορές.

Συνοψίζοντας, είναι φανερή η τροχοπέδη που οι ιταλικές εκλογές έθεσαν στην διαδικασία της ολοκλήρωσης της Ένωσης σε όλα τα επίπεδα. Την εποχή όπου εκκολάπτεται σε ευρωπαϊκό επίπεδο η τραπεζική εποπτεία και το banking union και ενώ έχουν τεθεί επί τάπητος σχέδια πολιτικής ολοκλήρωσης όπως αυτό του κ. Ρομπέι στη σύνοδο κορυφής του Ιανουαρίου, η Ιταλία έστειλε ξεκάθαρο μήνυμα προς τους Ευρωπαίους εταίρους της : Η Τρίτη ισχυρότερη οικονομία της Ευρωζώνης ψήφισε με γνώμονα την αγανάκτηση. Είναι στο χέρι των ηγετών των κρατών μελών της Έ.Ε για την μορφή με την οποία θα εκλάβουν το εν λόγω μήνυμα. Η Ιταλία λοιπόν αποδεικνύεται ως ένας ισχυρός παράγοντας για την διαδικασία της ευρωπαϊκής ενοποίησης, αφού τα εκλογικά της αποτελέσματα φαίνεται πως επηρεάζουν καταλυτικά την διαδικασία ολοκλήρωσης. Αναμένεται να δούμε εάν αυτό θα γίνει με θετικό η αρνητικό αντίκτυπο.

Αυτά είναι τα καλά νέα για τον πρωθυπουργό. Υπάρχουν όμως κι άλλα, το κυριότερο εκ των οποίων είναι ότι όσο περνάει ο καιρός και απομακρύνεται ο φόβος της χρεοκοπίας, η κυβέρνηση θα αρχίσει να κρίνεται με τα στάνταρντ της ομαλότητας. Οσο η μεσαία τάξη εμπεδώνει το αίσθημα ασφάλειας, τόσο περισσότερο θα απαιτεί και τα υπόλοιπα, που οφείλει να κάνει μια κυβέρνηση σε κανονικούς καιρούς. Δεν αναφερόμαστε σε οικονομικά αιτήματα, τα οποία ήταν η μόνιμη και περίπου η μόνη σταθερά των απαιτήσεων της ελληνικής κοινωνίας από τις κυβερνήσεις της μεταπολίτευσης. Το σοκ του περιορισμού των εισοδημάτων το απορρόφησαν οι κυβερνήσεις Παπανδρέου και το πλήρωσαν. Οπως γράφαμε το περασμένο καλοκαίρι, «παρά τη χωλή δημόσια συζήτηση, παρά τα ανεδαφικά συνθήματα που κυριάρχησαν, οι περισσότεροι Ελληνες έμαθαν για τα παραγωγικά ελλείμματα της χώρας και άρχισαν να συνειδητοποιούν τις θεσμικές στρεβλώσεις της οικονομίας. Ο έντονος -και εν πολλοίς αυτοκριτικός- διάλογος των δύο τελευταίων ετών ήταν ένα βήμα ωριμότητας της κοινωνίας, η οποία αποτυπώθηκε και στο αποτέλεσμα της 17ης Ιουνίου. Οι Ελληνες ψήφισαν υπέρ της Ευρώπης ξέροντας ότι η επιλογή συνοδεύεται και από τις σταθεροποιητικές πολιτικές» («Το σύντομο καλοκαίρι της Αγανάκτησης;», Καθημερινή 22.7.2012).

Σε ό,τι αφορά τα οικονομικά, η κυβέρνηση έχει μόνο μία μεγάλη εκκρεμότητα. Την αποτελεσματική ενίσχυση των αδύναμων και χτυπημένων από την κρίση Ελλήνων, ήτοι των φτωχών και ανέργων. Αυτό προϋποθέτει δομές κοινωνικού κράτους, διαφορετικές από το ρίχνω λεφτά στον αέρα («ζούμπου» το λέγαμε παλιότερα) κι όποιος προλάβει παίρνει. Αυτό συνέβαινε μέχρι τώρα. Τώρα οι πολίτες θέλουν χειρουργική δεξιότητα. Η κοινωνία δεν μπορεί να έχει τους αδύναμους στο έλεος της τύχης, αλλά επίσης δεν ανέχεται τη σπατάλη. Ζητεί στοχευμένες κοινωνικές πολιτικές, που θα ενισχύουν τους αδύνατους και όχι τους γραφειοκράτες.

Συνεπώς, πολλοί ψηφοφόροι -αφού είδαν την κρίση να χτυπά και ισχυρότερες χώρες και τη λιτότητα να ροκανίζει τα εισοδήματα και άλλων ευρωπαϊκών λαών- δεν θα κρίνουν την κυβέρνηση Σαμαρά, όπως την κυβέρνηση Παπανδρέου. Η ελληνική κοινωνία μοιάζει να απορροφάει την «έκπληξη» της λιτότητας και προσαρμόζεται ταχύτατα. Η τωρινή κυβέρνηση θα κριθεί από τη δυνατότητά της να φτιάξει θεσμούς, να καταπολεμήσει τις ελληνικές παθογένειες, να δημιουργήσει ένα φτωχότερο μεν (σε σχέση με το παρελθόν), αλλά ευρωπαϊκότερο στις δομές και αποτελεσματικότερο στη λειτουργία κράτος.

Οσο απομακρύνεται ο κίνδυνος της χρεοκοπίας, τόσο μετατίθεται το κέντρο προσοχής του εκλογικού σώματος. Οι πολίτες πλέον θα απαιτούν περισσότερα από την υπόλοιπη, εκτός του κ. Στουρνάρα, κυβέρνηση. Κι εκεί είναι τα πολύ άσχημα νέα για τον κ. Σαμαρά. Η πλειοψηφία των υπουργών του δουλεύει με τον παλαιοκομματικό αραμπά. Κι αυτό, όσο περνάει ο καιρός, θα γίνεται όλο και πιο εμφανές…

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 20.1.2013

Η αρχή της αλλαγής που λίγοι βλέπουν και ακόμα λιγότεροι επικροτούν, ξεκίνησε δειλά πριν έναν περίπου χρόνο ,στην πολυσυζητημένη τότε απόφαση της 28ης Οκτωβρίου για το κούρεμα του Ελληνικού χρέους και την ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών. Η ιδιότυπη αυτή απόφαση-ρύθμιση αποτέλεσε τον κινητήριο μοχλό για την λήψη αποφάσεων σε ανώτατο πολιτικό επίπεδο, που είχαν επιβεβλημένο χαρακτήρα προκειμένου να μην κινδυνεύσει η ένωση από ένα πιθανό “Grexit” που θα προκαλούσε αναμφισβήτητα κλυδωνισμούς σε ολο της το οικοδόμημα συνολικά.

Έκτοτε, η Ένωση μπήκε θέλοντας και μη σε μια νόρμα ομοσπονδιακή, με την συγκυρία που ήθελε την Ισπανία και την Πορτογαλία να χρήζουν επίσης πακέτου μέτρων, να πιέζει προς αυτή την κατεύθυνση. Η κατάσταση αυτή, που θυμίζει την ελληνική παροιμία «ουδέν κακό αμιγές καλού» οδήγησε αργά και σταθερά μέσα από την ψυχοφθόρα της εις άτοπον απαγωγής, στην παταγώδη αποτυχία παλαιών και κατά κοινή ομολογία νεολειτουργιστικών τακτικών αποσόβησης της κρίσης και στην εξ ανάγκης ανάδειξη νέων δρόμων προς την έξοδο από αυτήν. Η ιδέα της ομοσπονδιακής Ευρώπης, άρχισε μέσα στο καλοκαίρι να ζυμώνεται στην ήπειρο, σε όλα τα επίπεδα: από το επίπεδο λήψης αποφάσεων και ανώτατων αξιωματούχων, έως αυτό των έγκριτων δημοσιευμάτων σε ΜΜΕ με κύρος.

Για άλλη μια φορά, ο κατά πολλούς αδρανής και καταδικασμένος ευρωπαϊκός νότος, έδωσε ώθηση στην Ευρώπη για αλλαγή πορείας, έστω και αναγκαστική. Και λέω για άλλη μια φορά, γιατί αυτό είχε ξαναγίνει την δεκαετία του 1980, όταν με διαφορά 3 χρόνων εισήχθησαν στην ευρωπαϊκή οικογένεια Ισπανία, Πορτογαλία και Ελλάδα, δινοντας αποφασιστική ώθηση στην ολοκλήρωση της Ενιαίας ευρωπαϊκής πράξης του 1986. Είκοσι πέντε χρόνια μετά, ο μετονομασθείς σε PIGS ευρωπαϊκός νότος, είναι αυτός που φωνάζει με την στεντόρεια φωνή του πως η ευρώπη χρίζει ριζικής μεταρρύθμισης. Είναι εκείνος που πλήττεται σφοδρά από μια ανελέητη κρίση χρέους και εκείνος που -σχεδόν άδικα- ενοχοποιείται ως κύριος υπαίτιος της δεινής κατάστασης για το κοινό νόμισμα.

Η μεταστροφή της φενάκης των ευθυνών όμως δεν άργησε να συμβεί. Ο Σεπτέμβρης αποδείχθηκε μήνας εξελίξεων και –όπως όλα δείχνουν- εναρκτήριος σπουδαίων αλλαγών.

Αναφέρομαι φυσικά σε μια σειρά θετικών γεγονότων, πρώτο εκ των οποίων είναι η δήλωση του προέδρου της ΕΚΤ Μario Draghi. Η παρέμβαση στην δευτερογενή αγορά με την δυνατότητα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής τράπεζας να αγοράζει άνευ πλαφόν κρατικά ομόλογα, είναι ένα βήμα που θα δώσει πέρα από ανάσα στις διεθνείς αγορές και ένεση ρευστότητας στις αντίστοιχες εγχώριες, και μία «δυνατή σπρωξιά» προς την πόρτα της ομόσπονδης Ευρώπης. Πρόκειται για μια παρέμβαση ενός καθοριστικού, όπως θα αποδειχθεί, θεσμού, που κάνει ολοένα και πιο αισθητή την παρουσία του στο «παιχνίδι», γεγονός που αποτελεί απόδειξη της τάσης για αλλαγη παρέμβαση της ΕΚΤ, αν και δεν έχει άμεσο αντίκτυπο στην χώρα μας, ωφελεί ολους εκείνους που βρίσκονται στο τεντωμένο σχοινί μεταξύ βιωσιμότητας και κρίσης χρέους, εγγυώμενη μάλιστα την απώλεια οποιασδήποτε επίπτωσης στα πληθωριστικά επίπεδα. Η παρουσία ωστόσο κριτικής έναντι της απόφαση αυτής είναι αναπόφευκτη. Ανάμεσα σε σωρείες αναληθών και αντιεπιστημονικών κατακραυγών έναντι της απόφασης, υπάρχουν ευτυχώς και οι συνετές φωνές που αναφέρουν ορθώς πως, «σε πείσμα των (υπέρ)αισιόδοξων εκτιμήσεων, η σχεδιαζόμενη παρέμβαση της ΕΚΤ προσωρινώς θα αναχαιτίσει, πιθανότατα, την κρίση αναχρηματοδότησης του δημόσιου χρέους στην ευρωζώνη, αλλά δεν πρόκειται να αποκαταστήσει συνθήκες χρηματοπιστωτικής σταθερότητας και θετικές προσδοκίες μεταξύ επιχειρήσεων και καταναλωτών.» [1] Πράγματι, μια απόφαση «δεν φέρνει την άνοιξη» ,ούτε μπορεί να διορθώσει τις δομικές ατέλειες της νομισματικής ένωσης.

Δύο ημέρες μετά την απόφαση Draghi, η οποία σημειωτέον προκάλεσε κλυδωνισμούς στην Γερμανία, το Συνταγματικό δικαστήριο της χώρας, άνοιξε τον δρόμο για την ύπαρξη μόνιμου μηχανισμού διάσωσης, που αποτελεί αναμφισβήτητα άλλο ένα σταθερό και ομοσπονδιακό βήμα. Σε συνδυασμό με την εξαγγελία Draghi, η απόφαση αυτή εξαλείφει τις ερινύες τις διάλυσης του κοινού νομίσματος και θέτει προυποθέσεις εξόδου από τα σκοτεινά μονοπάτια της κρίσης χρέους. Το ολο σκηνικό, ενισχύεται και από τις χθεσινές εξαγγελίες Junker, οι οποίες σχεδόν επιβεβαίωσαν την παράταση του χρόνου δημοσιονομικής προσαρμογής για την Ελλάδα. Όλα λοιπόν, δείχνουν πως η δεσπόζουσα μέχρι σήμερα λιτότητα εκ καγκελαρίας ορμώμενη και επιβαλλόμενη, κάμπτεται από μία κρυφή δύναμη που είναι η ανάγκη για περισσότερη Ευρώπη.

Φυσικά, τον παλμό -έστω και καθυστερημένα- έπιασε και ο Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού συμβουλίου Van Rompuy, παρουσιάζοντας 4 θέσεις-κλειδιά, που αναμφισβήτητα δίνουν νέο αέρα στην ένωση. Οι προτάσεις του Rompuy που περιλαμβάνουν την προώθηση της τραπεζικής ένωσης, την προώθηση της δημοσιονομικής ένωσης, την ολοκλήρωση της οικονομικής ενοποίησης και την εγκαθίδρυση της πολιτικής ένωσης θα συζητηθούν στην σύνοδο κορυφής του Δεκέμβρη και αναμένεται να αποτελέσουν άλλο ένα μεγάλο ιστορικό γεγονός στην ιστορία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης που θα σημάνει αλλαγή πορείας για την ένωση, εάν φυσικά αποφασισθεί.

Τελικά, η κατά πολλούς αδύναμη δομικά και αρχιτεκτονικά ευρώπη να ανταπεξέλθει στις απαιτήσεις μιας τέτοιου μεγέθους κρίσης, φαίνεται πως παίρνει τον σωστό δρόμο. Απομακρυσμένη από τον δρόμο της δημοσιονομικής λιτότητας και των αδιεξόδων που αυτή προκαλεί, κάνει μια αναγκαστική στροφή με το πηδάλιο να ελέγχεται από τους αξιωματούχους της Ένωσης. Και το δίλλημα που προκύπτει εδώ είναι σαφές: Αναγκαστική στροφή, ή αναγκαστική προσγείωση; Αυτό θα εξαρτηθεί από το επόμενο Eurogroup αλλά πολύ περισσότερο από τις συνόδους κορυφής του Οκτώβρη και του Δεκέμβρη. Εως τότε…ίδωμεν!

[1] Νίκος Κουτσιαράς : Η σημασία των πρόσφατων αποφάσεων της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (για την ευρωζώνη και την Ελλάδα), Poleconomix.gr, 13/9/2012 http://www.poleconomix.gr/portal/pages/4471  

Κατά τον Ντάνι Ρόντρικ, η οικουμένη βρίσκεται αντιμέτωπη με το εξής τρίπτυχο: δημοκρατία, εθνική κυριαρχία και οικονομική παγκοσμιοποίηση. Και τα τρία είναι αδύνατον να συνυπάρξουν σε ένα ιδεολόγημα. Αν θέλουμε να προωθήσουμε την παγκοσμιοποίηση, θα πρέπει να εγκαταλείψουμε το έθνος – κράτος. Αν θέλουμε να διατηρήσουμε και να εμβαθύνουμε τη δημοκρατία, θα πρέπει να επιλέξουμε ανάμεσα στο έθνος – κράτος και τη διεθνή οικονομική ολοκλήρωση. Τέλος, αν επιθυμούμε να διατηρήσουμε την εθνική κυριαρχία, θα πρέπει να επιλέξουμε ανάμεσα στην εμβάθυνση της δημοκρατίας και την παγκοσμιοποίηση, της οποίας τα θεμέλια, παρά την αλματώδη ευημερία στις αναπτυσσόμενες χώρες, παραμένουν σαθρά.

Το εγχείρημα της Ε. Ε. αποτελεί παράδειγμα των δυσκολιών να συνδυαστούν και οι τρεις παραπάνω επιδιώξεις. Για την επίτευξή τους θα πρέπει να υποχωρήσει η εθνική κυριαρχία των εταίρων. Την άποψή του αυτή ο Ρόντρικ τη διατύπωσε και στην Αθήνα, τον Μάιο του 2011. Το ζήτημα όμως φαίνεται ότι απασχολεί και μη οικονομολόγους. Κυρίως δε διανοητές, όπως ο γνωστός Γάλλος Αντρέ Γκλουκσμάν. Μιλώντας στο γερμανικό περιοδικό «Σπίγκελ», ο Γκλουκσμάν παραπέμπει στον Σωκράτη όταν λέει ότι ουδείς διαπράττει λάθη ηθελημένα, που σημαίνει ότι άσχημα πράγματα συμβαίνουν όταν δεν υπάρχει ισχυρή βούληση. Η εύρεση λύσεων στη σημερινή κρίση δεν θα προέλθει από κάποιο υπερφυσικό ον, λέει ο Γκλουκσμάν. Αυτή τη στιγμή όμως το Raison d’etre της Ευρώπης έχει χαθεί και αν τα ευρωπαϊκά κράτη δεν ενωθούν και δεν εμφανιστούν ως ενιαίο και μοναδικό μέτωπο, θα παρακμάσουν. Η παγκοσμιοποίηση οδηγεί σε παγκόσμιο χάος και η παγκόσμια αστυνομική δύναμη (οι ΗΠΑ) δεν υφίσταται πλέον όπως την ξέραμε. Ο καθένας παίζει το δικό του παιγνίδι.

Μια καινούργια αφήγηση, λοιπόν. ΄Η μάλλον καλύτερα μια καινούργια ιστορία που θα πρέπει να γραφτεί από τις πολιτικές και οικονομικές ηγεσίες, με έμφαση στην Ευρώπη. Γραφιάδες ευφυείς, ευέλικτοι που θα γνωρίζουν το «μάρκετινγκ» και τη «λογοτεχνία». Τους αρχαίους φιλοσόφους, τους διανοητές των προηγούμενων αιώνων και τους σύγχρονους γκουρού της οικονομίας ή της φιλοσοφίας. Κανείς δεν περισσεύει, αρκεί αυτό το πλέγμα να γίνει πρώτον κατανοητό και δεύτερον να ισχυροποιηθεί. Να αναδειχθεί σε πυρήνα εξέλιξης. Ο Τσέχοφ συμβούλευε τους επίδοξους συγγραφείς να κάνουν το εξής πριν ξεκινήσουν: «Πάρτε μια πένα που δεν θα είναι σκουριασμένη και με ευανάγνωστα γράμματα, όχι ορνιθοσκαλίσματα, γράψτε καλύτερα μόνον από τη μια πλευρά του χαρτιού. Αφήστε τη φαντασία σας να καλπάσει, συγκρατήστε όμως το χέρι σας. Μην το αφήνετε να κυνηγάει τις πολλές αράδες. Οσο πιο συνοπτικά γράφετε τόσο περισσότερο και συχνότερα θα εκδίδετε τα βιβλία σας. Ο, τι γράφετε, να το υπογράφετε. Και να θυμάστε ότι όσα κράνη και αν φοράτε για να προστατευτείτε από το κοινό, το επώνυμο και η διεύθυνσή σας πρέπει να είναι γνωστά στον εκδοτικό οίκο, σε περίπτωση που ο εκδότης θελήσει να σας στείλει πρωτοχρονιάτικη κάρτα». Μας αφορούν όλα αυτά; Αν και πολύ θεωρητικά και μακράν της καθημερινής μας έγνοιας, ναι, μας αφορούν. Οφείλουμε να είμαστε τμήμα της νέας αφήγησης.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 2.9.2012.

Ένας πρώτος μύθος που διαδίδεται ευρέως είναι αυτός που λέει ότι η Γερμανία είναι η μεγάλη κερδισμένη του ενιαίου νομίσματος και, ενώ μέσω αυτού ισχυροποίησε την οικονομία της, σήμερα γυρίζει την πλάτη στις χώρες της περιφέρειας και αρνείται να επιδείξει αλληλεγγύη προς αυτές. Οι «βαρύγδουποι» οικονομολογούντες και άλλοι τινες που διαδίδουν τον μύθο αυτόν απλώς παραλείπουν να προσθέσουν ότι, χωρίς την Γερμανία, η ευρωζώνη θα είχε εκραγεί από καιρό τώρα. Γιατί; Διότι τα τρία τελευταία χρόνια η Γερμανία χορήγησε στις προβληματικές χώρες της ευρωζώνης 215 δισεκατ. ευρώ, τόσο σε δάνεια όσο και σε πιστωτικές εγγυήσεις. Και αν στο ποσόν αυτό προσθέσουμε και τις έμμεσες χορηγήσεις μέσω του Target-2, τότε το σύνολο υπερδιπλασιάζεται. Αν η γερμανική οικονομία δεν είχε αυτή την δανειακή ικανότητα, η Ελλάδα θα είχε χρεωκοπήσει ατάκτως από τις αρχές του 2010 και σήμερα θα διατηρούσε το βιοτικό επίπεδο της δεκαετίας του 1960.

Ένας άλλος μύθος υποστηρίζει ότι η Γερμανία δανείζει την Ελλάδα με «τοκογλυφικά» επιτόκια. Κατ’ αρχήν, από την αρχή του αποκλεισμού της από τις αγορές το 2010, αν η Ελλάδα ήθελε να δανειστεί θα έπρεπε να πληρώσει επιτόκιο 10%, που σήμερα πλησιάζει το 40%. Παρ’ όλα αυτά, κανείς δεν διανοείται να δανείσει στην χώρα μας ούτε ένα ευρώ για αστείο! Το 2010, λοιπόν, τα επιτόκια του μηχανισμού διάσωσης ήσαν γύρω στο 4%-5%, ήτοι πολύ μικρότερα από αυτά των αγορών, άρα απείχαν πολύ από την έννοια της τοκογλυφίας. Σημειώνουμε επίσης ότι το 2011 δύο χώρες με μεγάλο ποσοστό συμμετοχής στον μηχανισμό στήριξης της Ελλάδος, η Ιταλία και η Ισπανία, δανείζονταν με μέσο επιτόκιο 6% και δάνειζαν την χώρα μας με 2,5%, καταγράφοντας ζημίες σε μία πολύ κρίσιμη περίοδο για την οικονομία τους. Αυτά, όμως, είναι ενοχλητικές λεπτομέρειες για τους «τοκογλυφοφάγους».

Θα πρέπει επίσης να επισημανθεί ότι, όσοι για λόγους λαϊκισμού κατηγορούν την Γερμανία για έλλειψη αλληλεγγύης, θα πρέπει να γνωρίζουν ότι η κυβέρνηση της Α. Μέρκελ, αντί να χρηματοδοτεί την ευρωπαϊκή περιφέρεια, θα μπορούσε να επενδύει στην αντίστοιχη γερμανική –ιδιαίτερα δε στην ανατολική πλευρά της, η οποία παρουσιάζει και υψηλά ποσοστά ανεργίας. Εξάλλου, σε όσους παρακολουθούν τον γερμανικό Τύπο χωρίς παρωπίδες, είναι γνωστό ότι η χώρα του Γκαίτε αντιμετωπίζει σοβαρότατα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα σε αρκετές περιφέρειές της, οι κάτοικοι των οποίων εξαγριώνονται κάθε φορά που μαθαίνουν ότι κάποια δισεκατομμύρια ευρώ πηγαίνουν στον ευρωπαϊκό νότο αντί να επενδύονται σε κοινωνικού χαρακτήρα υποδομές στην ανατολική Γερμανία για παράδειγμα.

Στο σημείο αυτό θα πρέπει να πούμε ότι τα πλεονεκτήματα της γερμανικής επιτυχίας των τελευταίων ετών κατανεμήθηκαν πολύ άνισα από κοινωνικής πλευράς. Έτσι, σε αρκετές περιπτώσεις η οικονομική ανάπτυξη οδήγησε σε κραυγαλέες ανισότητες, τις οποίες κάλυπτε η χαμηλή ανεργία. Όμως, σήμερα, για λόγους ενίσχυσης της ανταγωνιστικότητος, η ποιότητα των νέων θέσεων εργασίας απέχει αισθητά από την αντίστοιχη που υπήρχε όταν όλοι μιλούσαν με θαυμασμό για τον «ρηνανικό καπιταλισμό». Τα δέκα τελευταία χρόνια το περίφημο γερμανικό κοινωνικό μοντέλο έχει υποβαθμιστεί και για τον απλό Γερμανό πολίτη αυτό το γεγονός οφείλεται στην συμμετοχή της Γερμανίας στην ευρωζώνη και άρα στην ύπαρξη ενιαίου ευρωπαϊκού νομίσματος –το οποίο η γερμανική κοινή γνώμη δέχθηκε με πολύ μεγάλη δυσκολία και, ως εκ τούτου, με βαρειά καρδιά.

Κατά συνέπεια, οι επιδείξεις αλληλεγγύης από την Γερμανία προς τις χώρες της περιφέρειας που θεωρούνται σπάταλες και ελάχιστα παραγωγικές έχει υψηλό πολιτικό κόστος, το οποίο τα γερμανικά πολιτικά κόμματα δεν μπορούν να αγνοήσουν. Αυτό σημαίνει ότι η οποιαδήποτε απαγκίστρωση της Γερμανίας από την έννοια της «γερμανικής Ευρώπης» με κατεύθυνση την «ευρωπαϊκή Γερμανία» είναι ένα δύσκολο πολιτικό εγχείρημα που, για να πετύχει, θα πρέπει να υπάρξουν και τα απαραίτητα ανταλλάγματα.

Το ερώτημα, συνεπώς, που τίθεται είναι αυτό της υφής αυτών των ανταλλαγμάτων. Πώς, για παράδειγμα, θα μπορούσε η Γερμανία να δεχθεί μία Ευρωπαϊκή Τραπεζική Εποπτική Αρχή όταν είναι γνωστόν ότι οι τοπικές τράπεζες στα γερμανικά κρατίδια είναι σχεδόν όλες προβληματικές λόγω της κοινωνικής πολιτικής που ακολουθούν μέσω στεγαστικών και εταιρικών δανείων; Πώς θα πεισθεί η Γερμανία να πει ναι στα ευρωομόλογα όταν γνωρίζει ότι οι χώρες της περιφέρειας από το 2002 έως το 2010 δανείζονταν με τα χαμηλότερα δυνατά επιτόκια, χωρίς όμως να πραγματοποιούν μακροπρόθεσμες παραγωγικές επενδύσεις γιατί προτιμούσαν να καταναλώνουν; Αν υποθέσουμε ότι η Γερμανία δέχεται το ευρωομόλογο, ποιος εγγυάται ότι θα το δεχθούν και οι Φινλανδοί, οι Πολωνοί, οι Ολλανδοί, οι Αυστριακοί και ο Σλοβάκοι, που συμμερίζονται την γερμανική ευρωπαϊκή πολιτική;

Όλα τα παραπάνω είναι πολύ σοβαρά και σύνθετα προβλήματα. Και αυτοί που τα εκχυδαΐζουν για ανομολόγητους λόγους σίγουρα επιδιώκουν την διάλυση της Ευρώπης πολύ περισσότερο από κάποιες γερμανικές ακαμψίες.

Στην βάση αυτών των δεδομένων, η Ελλάδα και η σημερινή κυβέρνηση συνεργασίας που ασκεί την εξουσία θα πρέπει και τολμηρές αποφάσεις να πάρουν και βαθειές μεταρρυθμίσεις να πραγματοποιήσουν σε χρόνο μηδέν. Σε κάθε περίπτωση δε, η βελτίωση της διεθνούς ανταγωνιστικότητάς της είναι για την χώρα μας εκ των ων ουκ άνευ. Υπό αυτές τις συνθήκες, η παραμονή της Ελλάδας στην ευρωζώνη αποτελεί την απολύτως αναγκαία, αλλά όχι και ικανή συνθήκη για την επάνοδό της στην ομαλότητα, την διεθνή αξιοπιστία, την αξιοπρέπεια και την αυτοδύναμη ανάπτυξη –και θα πρέπει να συνδυαστεί και με την εκ νέου επιβεβαίωση της αποτελεσματικής λειτουργίας των θεσμών και των μηχανισμών της οικονομίας μας εντός του ευρωπαϊκού πλαισίου αναφοράς.

Η Ελλάδα μπορεί να επιτύχει την ανάκαμψη και την ανάπτυξη της οικονομίας της μόνον αν έχει ενστερνιστεί και εφαρμόζει τους ισχύοντες κανόνες ως πλήρες μέλος της ζώνης του ευρώ. Μόνον έτσι θα αποκατασταθεί και πάλι η ομαλή λειτουργία της οικονομίας και της κοινωνίας της, η ελκυστικότητα της χώρας στον τομέα της επιχειρηματικότητας και των επενδύσεων, η ανταγωνιστική αύξηση των εισοδημάτων των εργαζομένων και των επιχειρήσεων και η ουσιαστική μείωση της ανεργίας και της φτώχειας. Όλα αυτά ήσαν και είναι αναγκαία.

Ωστόσο, όπως πολύ σωστά επισημαίνεται στο εβδομαδιαίο δελτίο της Alpha Bank, η ενίσχυση στις εκλογές της 17ης Ιουνίου της δύναμης αντιπροσώπευσης των πολιτικών κομμάτων που αντιτίθενται στην δημοσιονομική προσαρμογή και στις μεταρρυθμίσεις, που είναι απολύτως αναγκαίο προαπαιτούμενο, αποτελεί σαφή ένδειξη των επιπτώσεων στο εκλογικό σώμα των υπέρμετρα επώδυνων μέτρων που έχουν ληφθεί και τα οποία κατανέμονται με ανισομερή και εν πολλοίς μονόπλευρο τρόπο.

Ειδικότερα, η εντυπωσιακή μείωση των δημοσιονομικών ελλειμμάτων και οι μεταρρυθμίσεις στην Ελλάδα, ιδιαίτερα αυτές που οδηγούν στη εσωτερική υποτίμηση, φαίνεται να επιβάλλονται χωρίς ουσιαστικά καμμία πρόνοια για τον κατά το δυνατόν περιορισμό του κόστους τους στην οικονομία και την κοινωνία και χωρίς εμφανή προσπάθεια για περιορισμό των επιπτώσεών τους στην εμβάθυνση της ύφεσης και στην αλματώδη αύξηση της ανεργίας.

Δεν εφαρμόστηκαν έως τώρα πολιτικές που θα συνέβαλαν στην συγκράτηση της ύφεσης, στην βελτίωση και όχι την συνεχή επιδείνωση του οικονομικού κλίματος στην χώρα, και στην επίσπευση της ανάκαμψης της οικονομίας. Είναι χαρακτηριστικό ότι το πρόγραμμα δημοσίων επενδύσεων έχει ουσιαστικά εγκαταλειφθεί, οι εργασίες εκτέλεσης πολλών κρίσιμων επενδυτικών προγραμμάτων έχουν διακοπεί, το συγχρηματοδοτούμενο επενδυτικό πρόγραμμα ΕΣΠΑ 2007-2013 υποεκτελείται, σημαντικά επενδυτικά προγράμματα συνεργασίας του δημόσιου με τον ιδιωτικό τομέα έχουν εγκαταλειφθεί. Η ανάκαμψη αναβάλλεται συνεχώς, από το δεύτερο τρίμηνο του 2011, στο 2012, στο 2013 και τελικά στο 2014 –και κάθε φορά, αντί για την επιδιωκόμενη ανάπτυξη, έχουμε μεγαλύτερη ύφεση. Ολόκληροι κλάδοι της οικονομίας, όπως οι κατασκευές και οι επιχειρήσεις που εξαρτώνται από το κράτος, τίθενται ολοκληρωτικά εκτός λειτουργίας και καταστρέφονται αντί να ανασυγκροτούνται.

Με τα ανωτέρω και με τις ανεδαφικές πρακτικές και πολιτικές επιβολής των μέτρων προσαρμογής, η ελληνική οικονομία οδηγήθηκε σε έναν ανεξέλεγκτο φαύλο κύκλο ύφεσης-καταστροφής του οικονομικού κλίματος-μεγαλύτερης ύφεσης, για να καταλήξει σήμερα σε μία παγίδα αυτοτροφοδοτούμενης πτωτικής πορείας με εξαιρετικά επικίνδυνες επιπτώσεις, ακόμη και στους βασικούς θεσμούς λειτουργίας της οικονομίας. Η ελληνική οικονομία μπορεί τώρα να ξεφύγει από την παγίδα αυτή μόνον με σημαντική και συντονισμένη χρηματοδοτική ώθηση για την ανάκαμψη και την ενίσχυση βασικών κλάδων της οικονομίας, ξεκινώντας από τις επενδύσεις που εξαρτώνται από το κράτος.

Ειδικότερα, απαιτείται η προσέλκυση σημαντικών ξένων επενδυτικών κεφαλαίων, μέσω της υλοποίησης του προγράμματος ιδιωτικοποιήσεων (στους τομείς της ενέργειας, των λιμένων και των περιφερειακών αεροδρομίων, των συνδυασμένων μεταφορών, των περιβαλλοντικών πάρκων, των μεγάλων επενδύσεων στον τουρισμό) και της αξιοποίησης της περιουσίας του Δημοσίου, καθώς και λόγω της σημαντικής βελτίωσης της διεθνούς ανταγωνιστικότητας της ελληνικής οικονομίας μέσω των δραστικών μεταρρυθμίσεων, ιδιαίτερα στην αγορά εργασίας.

Όλα τα παραπάνω απαιτούν ταχύτατες λήψεις αποφάσεων και αντιγραφειοκρατικές διαδικασίες υλοποίησης των τελευταίων. Απαιτούν, όμως, και την ενεργό συμμετοχή του ελληνικού λαού –τμήμα του οποίου, υπό την πίεση των ιδεοληψιών και των απίθανων διαδικτυακών ψευδών και διαστρεβλώσεων, αδυνατεί να κατανοήσει ποιοι είναι οι φίλοι του και ποιοι οι εχθροί του. Γι αυτό, το φάντασμα της κατάρρευσης θα πλανάται έντονα πάνω από την χώρα για αρκετό καιρό ακόμα…

Πριν από τις δεύτερες εκλογές, οι εγγενείς αδυναμίες της ισπανικής οικονομίας βγήκαν στην επιφάνεια, όπως και οι ελληνικές προ διετίας. Πολλοί πιστεύουν ότι είναι θέμα χρόνου να φτάσει η στιγμή της Ιταλίας. Ετσι, η Ελλάδα, παρά τη δική της παθογένεια, παρά τον πόνο των ανθρώπων της αισθάνθηκε ότι θα μπορούσε επισήμως να απενοχοποιηθεί – να λάβει κάτι σαν τα παλιά συγχωροχάρτια της εποχής του Λούθηρου, καθώς ούτως ή άλλως γνώριζε ότι δεν έφταιγε μόνον εκείνη για τη μεγάλη φουρτούνα που ο Ποσειδώνας προκάλεσε στην Ευρώπη. Την επομένη των εκλογών της 17ης Ιουνίου, ο συντηρητικός γερμανικός Τύπος αναρωτήθηκε πώς είναι δυνατόν το κόμμα, το οποίο μετείχε στην ελληνική τραγωδία των τελευταίων χρόνων, να μπορούσε τώρα, κερδίζοντας την πρώτη θέση, να αλλάξει το παιγνίδι. Ο κεντροαριστερός γερμανικός Τύπος επέλεξε να αναδείξει τις ουρές στα συσσίτια των πόλεων, επιμερίζοντας με σαφή τρόπο τις ευθύνες που η ίδια η Γερμανία φέρει. Ωστόσο, υπήρξε κι ένας τρίτος πόλος, η επιτομή της κοινής λογικής: Και τώρα τι;

Μέρα με την ημέρα, το περιβάλλον της καγκελαρίου Μέρκελ συνειδητοποιεί ότι οι πραγματικές λύσεις πηγαίνουν πολύ πιο πέρα από όσα η καγκελάριος συζητούσε προ μηνών για την περαιτέρω σύγκλιση της Ε. Ε.: Την ύπαρξη ενός υπουργού Οικονομικών, τη δημιουργία ενιαίου τραπεζικού συστήματος, τον κοινό σχεδιασμό για τη διασφάλιση των καταθέσεων των Ευρωπαίων, αλλά και την ανάπτυξη νέου καταστατικού πολιτικού χάρτη. Εν ολίγοις, το σχέδιο που οι Γερμανοί αποκαλούν πολιτική ένωση και που θα χρειαστεί μια δεκαετία για να πάρει σάρκα και οστά. Ετσι όμως έχουν τα πράγματα; Είναι έτοιμοι οι Γερμανοί πρωτίστως να αποδεχτούν το πλαίσιο μιας αυστηρής πολιτικής ένωσης που θα μεταφράζεται σε λιγότερη κυριαρχία των κρατών και μεγαλύτερη, μεταξύ τους, αλληλεγγύη; Νωρίς για να δοθεί ξεκάθαρη απάντηση, καθώς η έως τώρα τακτική δεν είναι το καλύτερο δείγμα γραφής, παρά το γεγονός ότι, λογικά, η πολιτική ένωση θα αποτελούσε την ασφαλέστερη απάντηση στην παγκόσμια οικονομική κυριαρχία.

Η Ευρώπη διανύει περίοδο ζυμώσεων, όπου ακόμη και ο ανεπαίσθητος θόρυβος που κάνουν οι σαύρες τις νύχτες πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη. Τα δεδομένα αλλάζουν με καταιγιστικούς ρυθμούς κι ας έχουμε την αίσθηση του βηματισμού της χελώνας. Οι εκλογές που διεξήχθησαν σε Γαλλία και Ελλάδα θέτουν άλλες, πολύ πιο ουσιαστικές παραμέτρους στη συζήτηση για το ευρωπαϊκό μέλλον. Προτάσσουν τον άνθρωπο απέναντι στους αριθμούς και στα οικονομικά μεγέθη. Μπορεί να γίνουμε μάρτυρες σπουδαίων εκπλήξεων: Υπό τον φόβο μιας πιθανής περαιτέρω ύφεσης, σε μία από τις επόμενες συνόδους κορυφής οι Ευρωπαίοι ηγέτες να αναλάβουν πρωτοβουλίες άμβλυνσης της διαρκούς λιτότητας, όχι απλώς προσθέτοντας τον όρο ανάπτυξη ως σαντιγί πάνω από το πενιχρό γλυκό μας, αλλά ως συστατικό στοιχείο της επόμενης ευρωπαϊκής φάσης. Σε περίπτωση εμμονών, εγωισμών και ολιγωρίας, οι Ευρωπαίοι θα συνειδητοποιήσουν ξαφνικά ότι αφήνουν πίσω τους το παλάτι του Οδυσσέα, όπου εντός αλωνίζουν οι μνηστήρες της Πηνελόπης. (Στην περίπτωσή μας, οι αγορές.) Ομως, η λιτότητα, η λύπη και η θλίψη δεν μπορεί να γίνουν συστατικά της ενεργού ζωής του πολίτη που η Ιστορία τον θέλει να έχει δώσει αγώνες για να απαλλαγεί από ασχήμιες προηγούμενων αιώνων. Καταφεύγοντας στη γλώσσα της τέχνης, θα έλεγα πως αυτές οι καταστάσεις θυμίζουν πίνακα του Πικάσο («Repas Frugal» – Λιτό γεύμα) που μαζί με παρεμφερές έργο του Βαν Γκογκ («Chagrin» – Θλίψη, φωτ.) επρόκειτο να δημοπρατηθούν στις 20 Ιουνίου στον οίκο Κρίστις στο Λονδίνο. Πίνακες που πωλούνται ακριβά, για να θυμίζουν στον σύγχρονο άνθρωπο την πορεία της Ιστορίας.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 24.6.2012