Ο φόβος της αλλαγής, ο οποίος είναι αρχέγονος φόβος και σχετίζεται με την εποχή της σταθεροποίησης των συνθηκών διαβίωσης του πρωτόγονου ανθρώπου, ενισχύει την «ψευδαίσθηση της μονιμότητας» και είναι στην ουσία ο φόβος για το άγνωστο. Πολύ λίγοι άνθρωποι τολμούν να αναμετρηθούν με αυτό και να αναλάβουν αυτή τη πρόκληση. Ο φόβος αυτός είναι τόσο έντονος ώστε πολλές φορές οι άνθρωποι προτιμούν την επ΄αόριστο παράταση μίας αρνητικής κατάστασης από μία αλλαγή προς το άγνωστο…. Είναι λίγο παράλογο… ε; Αισθάνονται ασφάλεια μέσα στην ψευδαίσθηση της μονιμότητας ακόμη και αν είναι μία μονιμότητα που τους ταλαιπωρεί ή τους βασανίζει. Ειδικότερα ο δυτικός άνθρωπος ο οποίος έχει χάσει την επαφή με την φύση …και άρα με την περιοδικότητα των φαινομένων… σπεύδει να προβάλει την «ψευδαίσθηση της μονιμότητας» στα γεγονότα της ζωής του που του προκαλούν πόνο ή απόλαυση… Γι’ αυτό και παραπαίει μεταξύ κατάθλιψης (όταν το γεγονός προκαλεί πόνο) και αφελούς χαύνωσης (όταν το γεγονός προκαλεί απόλαυση) διότι αμέσως το πολλαπλασιάζει και το διαστέλλει σε ένα αόριστο μέλλον, βλέποντας αυτό που του συμβαίνει τώρα, μέσα από το μεγεθυντικό φακό της «ψευδαίσθησης της μονιμότητας». Έχει ξεχάσει την πολύ απλή διαπίστωση πως όλα τα φαινόμενα της πραγματικότητας που ζούμε είναι περιοδικά και εναλλασσόμενα… το φως διαδέχεται το σκοτάδι, η άνοιξη διαδέχεται το χειμώνα κ.λπ. και γενικώς όλα τα γεγονότα του «κόσμου τούτου» ακολουθούν αυτόν τον παγκόσμιο νόμο της γέννησης, της ακμής, της παρακμής και του θανάτου.

Αυτή η σχεδόν μοιρολατρική επιδίωξη της μονιμότητας κρατάει τον άνθρωπο καθηλωμένο στην ανωριμότητα της εφηβικής ηλικίας και συναισθηματικά και πνευματικά και διαβρώνει και καταστρέφει όλες του τις δημιουργικές δυνάμεις…. Συμπεριφέρεται σαν ανεύθυνος δημόσιος υπάλληλος σε όλες τις πλευρές της ζωής του και βιώνει τον χρόνο σαν μία στατική επανάληψη γεγονότων. Οι πράξεις του πλέον δεν έχουν νόημα εφόσον δεν επιφέρουν καμία αλλαγή στη ζωή του γι’ αυτό και όλες του οι ασχολίες μετατρέπονται σε αγγαρείες.

Η Γαλλική επανάσταση ξεκίνησε με τη φράση «αν όχι εμείς ποιοι; Αν όχι τώρα πότε;» μία φράση που στρέφει τη συνείδηση στο παρόν και στην ανάληψη της ατομικής ευθύνης. Στην εποχή μας όπου οι επαναστάσεις είναι ατομικές και όχι συλλογικές, αυτές οι φράσεις πρέπει να ειπωθούν σε πρώτο ενικό… «Αν όχι εγώ ποιος;» Αυτή η οπτική και στάση ζωής ξεκλειδώνει όλες τις δημιουργικές δυνάμεις του ανθρώπου και μετατρέπει την κάθε στιγμή της ζωής σε ευκαιρία με νόημα και προοπτική.

Πηγή φωτό: John Burcham, fineartamerica.com

Θα ήθελα να τολμήσω κι εγώ μια παρόμοια αναλογία, όχι όμως για να υποστηρίξω τους δικούς μας συγκλητικούς, τους βουλευτές, μα για να καταλάβω την κατάστασή μας γενικότερα. Αντί, όμως, για όργανα σωματικά διαλέγω τα ψυχικά, βάσει του γνωστού διαχωρισμού του Φρόιντ, της ψυχικής λειτουργίας σε τρία μέρη. Βάσει αυτού, απλουστεύοντας κάπως, το πρώτο, που αποδίδεται ελληνικά ως “Αυτό” (το λατινικό id) είναι περίπου ισοδύναμο με τις ενορμήσεις, τα βιολογικά κυρίως ένστικτα· το δεύτερο, το Εγώ, είναι η λειτουργία που αντιμετωπίζει τις απαιτήσεις της πραγματικότητας, ασκώντας προς τούτο και τον απαραίτητο έλεγχο στο “Αυτό”. Τούτο όμως γίνεται σύμφωνα και με την τρίτη λειτουργία, το Υπερεγώ, που είναι, ας πούμε, ο “εσωτερικευμένος γονέας”, δηλαδή οι κανόνες που αφομοιώνει μεγαλώνοντας ο άνθρωπος -κάποτε το λέγαν “φωνή της συνείδησης”- που διαμορφώνονται με τη σειρά τους από την κοινωνία. Σε τούτο το μοντέλο ψυχικής λειτουργίας, το Εγώ συνταιριάζει τις συχνά αντιθετικές απαιτήσεις που θέτουν Aυτό και Υπερεγώ, το πρώτο των ενστίκτων, που σαν μικρά παιδιά όλο φωνάζουν “θέλω”, το άλλο των εντολών που πιέζουν με τα “πρέπει” τους. Οπότε, για να ζει ο άνθρωπος ζωή ισορροπημένη, χωρίς να τον κυβερνούν τόσο τα ένστικτα που να καταλήγει στη φυλακή ή σε άλλης λογής αυτοκαταστροφή, αλλά ούτε και τόσο να τα καταπνίγει ώστε ο βίος να καταντά ανούσιος, μηχανικός, σκέτη υποταγή στις κοινωνικές επιταγές, πρέπει το Εγώ να κάνει καλά τη δουλειά του.

Αντιστοιχώντας την ψυχή με την κοινωνία, το Αυτό είναι οι επιθυμίες των πολιτών, ατόμων ή ομάδων, ενώ κυβέρνηση και κράτος είναι το Εγώ, που πρέπει να ικανοποιεί τις δίκαιες επιθυμίες αλλά να ελέγχει όσες είναι εις βάρος του συνόλου. Ετσι, οφείλει να παρέχει δημόσια εκπαίδευση και υγεία, που ζητούν τα καλά “θέλω”, αλλά και αστυνομία και δικαστήρια, ώστε τα αρνητικά να μη δυναστεύουν τους υπόλοιπους. Με αυτή την αντιστοίχιση, το Υπερεγώ είναι το Σύνταγμα κι οι νόμοι, αλλά κυριότερα ακόμη οι κοινωνικές αρχές που τα στηρίζουν, θρησκευτικές, ηθικές ή εθιμικές. Γιατί το Υπερεγώ δεν είναι μόνο μπαμπούλας, να απαγορεύει, αλλά και φορέας αξιών. Δεν είναι ανιστορικό ή παράλογο, μα συσσωρεύει όλα όσα συγκροτούν τον πολιτισμό.

Εφαρμοσμένη στα δικά μας, αυτή η αναλογία ψυχής-κοινωνίας μοιάζει αρχικά να οδηγεί στο συμπέρασμα πως στη σημερινή ελληνική κοινωνία πάσχει το Εγώ, δηλαδή κυβέρνηση και κράτος που δε θέλουν ή δεν μπορούν (μάλλον και τα δύο) να κάνουν τη δουλειά τους. Αυτό όμως, ενώ ισχύει μερικά, δεν αποδίδει το βαθύτερο πρόβλημα, αφού δυστυχώς πάσχουμε πλέον από παθολογία πολύ σοβαρότερη, του Υπερεγώ. Φυσικά, το ότι μας κυβέρνησαν χρόνια κυβερνήσεις λαϊκίστικες, χωρίς αρχές, είναι βασική αιτία της νόσου. Οντας το Υπερεγώ “εσωτερικευμένος γονέας”, η παρατεταμένη έλλειψη σωστής εξουσίας όχι απλώς δεν χτίζει εσωτερικό γονεϊκό πρότυπο, μα διαλύει σταδιακά και κάθε ίχνος παλαιού. Ετσι, με κύριους αυτουργούς κόμματα και κυβερνήσεις, τις τελευταίες δεκαετίες έσβησε στην Ελλάδα κάθε κοινωνική αρχή παραπλήσια με όσες διδάσκουν οι καλοί γονείς στα παιδιά τους, αρχές που μας γλυκαίνουν την ψυχή με νοσταλγία όταν τις βλέπουμε να ξεδιπλώνονται στις παλιές ελληνικές ταινίες: η ηθική, η ευθύνη, ο αυτοέλεγχος, το μέτρο, η ευπρέπεια, ο σεβασμός στους άλλους. Πάνε αυτά, μπήκαν στο “χρονοντούλαπο της Ιστορίας”.

Τώρα η Ελλάδα είναι άλλο πράμα, η χώρα που την κυβερνά του καθενός το “θέλω”, χωρίς αντίσταση από κανένα κοινό “πρέπει”, η κοινωνία που τη δυναστεύουν ανεξέλεγκτα κι ατιμώρητα του καθενός τα γούστα: των άτιμων υπουργών και των ανήθικων επιχειρηματιών που ληστεύουν το Δημόσιο, των πρυτάνεων που δηλώνουν ότι δε θα σεβαστούν τους νόμους, των μπαχαλάκηδων που καίνε κτίρια και ανθρώπους, των ταξιτζήδων που κλείνουν αεροδρόμια, των ΠΑΜΕτζήδων που κλείνουν λιμάνια, των φοιτητοπατέρων που κλείνουν πανεπιστήμια, των περιθωριακών που κλείνουν την πλατεία Συντάγματος. Και κανένα κράτος/Εγώ δεν μπορεί -και να ήθελε, που δε θέλει- να αντισταθεί στον ανεξέλεγκτο χείμαρρο των καταστροφικών βουλήσεων, γιατί απλούστατα δεν έχει πουθενά να πατήσει, καμιά πίστη για να στηρίξει τον λόγο και την πράξη του, καμία αρχή ζωής που να τη σεβόμαστε όλοι, κανένα ίχνος συνείδησης που να αντιπροσωπεύει κοινά “πρέπει”, όχι μονάχα σαν κανόνες καταπιεστικούς, μα σαν στοιχεία πολιτισμού, παράδοσης, Ιστορίας – εν τέλει σαν στοιχεία ανθρωπιάς και αρχοντιάς.

Ετσι μου φαντάζει εμένα σήμερα η Ελλάδα του 2011, μια παγκόσμια πρωτοτυπία: είμαστε η χώρα που έχασε το Υπερεγώ της.

Δημοσιεύθηκε στην “Καθημερινή”, 31.7.2011