Αφού ελεεινολογήσαμε επαρκώς τους Ελληνες πολιτικούς, ήρθε και η σειρά των ξένων. Κανείς πολιτικός πλέον δεν είναι ηγέτης όπως παλιά. Η Μέρκελ μάς μυρίζει, ο Σαρκοζί δεν μπορεί, μέχρι και ο Ομπάμα δεν τα καταφέρνει. Κι αυτό δεν είναι μόνο πεποίθηση των κατ’ εξοχήν δύσπιστων Ελλήνων. Τα ίδια γράφονται πλέον σε όλο τον ξένο Τύπο “Μας κυβερνούν παιδάκια, δεν υπάρχουν ηγέτες”, έγραφε πρωτοσέλιδα η “Μοντ”. Η καθυστερημένη αντίδραση του Κάμερον στα γεγονότα του Λονδίνου, τα κύματα δυσαρέσκειας κατά των πολιτικών σε όλες τις χώρες το πιστοποιούν.

Πολλοί εξηγούν το έλλειμμα ηγεσίας στους δεσμούς χρήματος που έχει πλέον η πολιτική με το κεφάλαιο. Αυτό είναι εν μέρει αληθές, αλλά δεν είναι επαρκές. Οι πολιτικοί εκτός από λεφτά χρειάζονται και ψήφους. Θα ήταν πολύ ευχάριστο γι’ αυτούς να ξοδεύουν για να έχουν την αγάπη του κόσμου. Επίσης, θα ήταν σχετικά εύκολο γι’ αυτούς να κάνουν την πολιτική του Φραγκλίνου Ντελάνο Ρούσβελτ αν είχαν εθνικά σύνορα για να την επιβάλλουν. Το μεγαλύτερο πρόβλημα της πολιτικής είναι η εθνικοποίησή της. Η οικονομία, η πληροφορία, ακόμη και η εργασία παγκοσμιοποιήθηκαν, η πολιτική παραμένει σε ένα πολύ μεγάλο βαθμό εθνική. Είναι δε από τη φύση της αργή. Η δημοκρατία θέλει χρόνο για διαβούλευση, συγκρούσεις απόψεων, συμβιβασμούς. Τα κεφάλαια ταξιδεύουν με την ταχύτητα του φωτός.

Σ’ αυτό λοιπόν το νέο τοπίο όλοι περιμένουν τους πολιτικούς να πάρουν γρήγορες και ριζικές αποφάσεις, ξεχνώντας ότι προς το παρόν η δημοκρατία α) είναι προς το παρόν εθνική υπόθεση, β) δημιουργήθηκε για να επιτυγχάνονται συμβιβασμοί και να αποφεύγονται οι “ριζικές λύσεις”, που συνήθως είναι “λύσεις” ενός μόνο μέρους των αντικρουόμενων συμφερόντων που συνυπάρχουν σε μια κοινωνία, γ) φτιάχτηκε έτσι ώστε να χρονοτριβεί θέτοντας διαρκώς όλο και περισσότερους ενδιάμεσους στη διαδικασία για να εξασφαλιστεί το δικαιότερο των αποφάσεων.

Τα αδιέξοδα της εθνικής πολιτικής πλέον ορατά παντού, στη ρύπανση, στο έγκλημα, στη μετανάστευση, στην οικονομία. Ειδικά σε ό,τι αφορά το τελευταίο απαιτείται μια Νέα -παγκόσμια- Συμφωνία. Υπάρχει πολύ χρήμα που διακινείται διεθνικά χωρίς να φορολογείται, υπάρχουν μαύρες τρύπες που ευφημίζονται ως φορολογικοί παράδεισοι κ.ά. που πρέπει να ρυθμιστούν.

Αυτό που ζούμε τώρα είναι η άτεχνη -λόγω πολλών εθνικών περιορισμών- προσπάθεια της πολιτικής να παγκοσμιοποιηθεί και να ρυθμίσει την οικονομία σε παγκόσμια κλίμακα. Η δημιουργία των G-20 πριν από τρία χρόνια είναι ένα πρώτο βήμα. Η άρνηση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας να λαμβάνει υπόψη της τις αξιολογήσεις των ιδιωτικών οίκων αξιολόγησης στις αποφάσεις για χρηματοδότηση τραπεζικών συστημάτων είναι μια μικρή νίκη της πολιτικής επί των αγορών. Οι διεργασίες για εμβάθυνση της ΟΝΕ είναι ένα μεγαλύτερο βήμα.

Σ’ αυτή τη διεργασία παγκοσμιοποίησης της πολιτικής υπάρχουν δύο προβλήματα. Ενα συγκυριακό κι ένα δομικό. Το συγκυριακό είναι ότι γίνεται σε μια περίοδο που πάνω από τον κόσμο βρίσκεται μια τεράστια φούσκα χρέους. Αν αυτή δεν εκτονωθεί σταδιακά και σκάσει απότομα, οι δευτερογενείς επιπτώσεις θα είναι κατακλυσμικές. Αρκεί να σκεφτούμε τι θα συνέβαινε στην Ελλάδα, αν δεν υπήρχε η πολιτική παρέμβαση διά του Μνημονίου, και η χώρα ακολουθούσε τον ορθό οικονομικά δρόμο της χρεοκοπίας κι έπρεπε να κόψει διαμιάς το πρωτογενές έλλειμμα του κρατικού προϋπολογισμού που το 2009 ήταν 24 δισ.

Το δομικό πρόβλημα είναι οι εθνικές ιδιαιτερότητες, ευαισθησίες ή αγκυλώσεις. Στην Ελλάδα γενικώς είμαστε υπέρ της βαθύτερης οικονομικής ενοποίησης, επειδή σκεφτόμαστε μόνο το ευρωομόλογο. Ενοποίηση όμως δεν σημαίνει μόνο ότι θα εισπράττουμε σαν Γερμανοί, αλλά να φορολογούμαστε και να ελεγχόμαστε σαν Γερμανοί κ.ά. Το αντέχει αυτό η πλειοψηφία του 60% των αδούλωτων Ελλήνων που δεν πληρώνουν ούτε ένα ευρώ στην εφορία;

Οπως και να έχει το πράγμα όμως, η παγκοσμιοποίηση της πολιτικής έχει πολύ δρόμο ακόμη και πολλά εμπόδια.

Καπιταλισμός: μια ιστορία αέναων κρίσεων

Ο καπιταλισμός τρέφεται από τις κρίσεις του. Αυτό το έχουν πει όλοι οι μεγάλοι θεωρητικοί του· από τον Καρλ Μαρξ μέχρι το Γιόσεφ Σουμπέτερ. Διά των κρίσεων ο καπιταλισμός αποβάλλει, καταστρέφει παραγωγικές δομές που είναι άχρηστες στην οικονομία για να δημιουργηθούν νέες. Είναι ένα σύστημα που γεννά διαρκώς κρίσεις και γι’ αυτό επιβιώνει στον χρόνο. Δεν αναφερόμαστε μόνο στις μεγάλες κρίσεις που γράφονται στα βιβλία. Ακόμη και σε περιόδους ευφορίας καταστρέφονται κλάδοι, γεννιούνται νέοι, κλείνουν επιχειρήσεις, ανοίγουν άλλες, χάνονται και δημιουργούνται θέσεις εργασίας. Είναι ένα σύστημα που βρίσκεται διαρκώς σε μια κατάσταση αναβρασμού. Υπάρχει μια διαρκής αλληλεπίδραση μεταξύ των αναγκών ή προτιμήσεων των ανθρώπων και των παραγωγικών δομών. Οταν οι πρώτες αλλάζουν, αλλάζουν αναγκαστικά και οι δεύτερες. Αυτές οι κρίσεις είναι το μυστικό της επιτυχίας του. Η ευελιξία του να προσαρμόζεται είναι το ελιξίριο της διαρκούς ανανέωσής του.

Ενα τέλειο καπιταλιστικό σύστημα προσαρμόζει κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο τους παραγωγικούς πόρους στις ανάγκες των ανθρώπων. Οταν οι ανάγκες ήταν οι ιππήλατες άμαξες, οι άνθρωποι δημιούργησαν χωρίς κανένα κεντρικό προγραμματισμό χιλιάδες επιχειρήσεις τροχών, χαλινών κ.λπ. Οταν οι άνθρωποι προτίμησαν τα αυτοκίνητα ο κλάδος αυτός καταστράφηκε και δημιουργήθηκαν νέοι κλάδοι παραγωγής, εμπορίας, επισκευής κ.λπ. αυτοκινήτων. Αυτά είναι τόσο αυτονόητα που σχεδόν μοιάζουν μεταφυσικά. Οταν τα κοιτάμε από “απόσταση” μπορούμε να θαυμάζουμε τη “σοφία των αγορών” που προσάρμοσε την παραγωγική διαδικασία τόσο καλά στις ανάγκες των ανθρώπων, όταν τα ζούμε μοιάζουν τραγικά. Αρκεί να σκεφθούμε την απελπισία ενός τσαγκάρη την εποχή που τα έτοιμα υποδήματα άρχιζαν να κατακλύζουν την αγορά.

Μακροπρόθεσμα λοιπόν ο καπιταλισμός παράγει τα καλύτερα δυνατά αποτελέσματα για να καλύψει τις ανάγκες ή τις επιθυμίες των ανθρώπων. Το μακροπρόθεσμα τέλειο όμως αυτό σύστημα έχει μια ατέλεια, τον άνθρωπο. Αυτός, ως γνωστόν, μακροπρόθεσμα είναι νεκρός. Βραχυπρόθεσμα αυτός πεινάει, εξεγείρεται, νιώθει ανασφαλής και γενικώς δεν προσαρμόζεται αυτόματα στον οικονομικό κύκλο, που οι ανάγκες άλλων ανθρώπων δημιουργούν.

Εκεί ακριβώς μπαίνει η πολιτική με δύο τρόπους. Ο πρώτος, που εφαρμόστηκε μεταπολεμικά ήταν να κάνει τα σκαμπανεβάσματα του καπιταλισμού πιο ήπια. Ρύθμισε την οικονομία μέχρι εκεί που δεν έπαιρνε άλλο και κρατικοποίησε ολόκληρους κλάδους της οικονομίας. Ετσι όμως κατέστρεψε τη δημιουργική δυναμική του καπιταλισμού που ανανεώνει τις παραγωγικές δομές μέσα από κρίσεις. Στη δεκαετία του ’70 αυτή η συνταγή έφτασε σε αδιέξοδο. Οι οικονομίες της Δύσης σώρευαν επί δεκαετίες άχρηστες παραγωγικές δομές (αυτές που ο καπιταλισμός καταστρέφει με τις μικρές ή μεγάλες κρίσεις του) και το σύστημα παρήγαγε αρνητικά οικονομικά αποτελέσματα. Η οικονομία δεν είχε μεν επώδυνους κύκλους, αλλά ταυτοχρόνως δεν εξελισσόταν.

Ο δεύτερος τρόπος που δευτερευόντως εφαρμόστηκε μεταπολεμικά ήταν το κράτος-πρόνοιας. Αυτό, στην ιδεατή κατασκευή του, επιτρέπει στον καπιταλισμό να ανανεώνει τις παραγωγικές δομές διά των κρίσεων, αλλά προστατεύει τους ανθρώπους από τις επιπτώσεις αυτών των κρίσεων. Τους προσφέρει επιδόματα ανεργίας, μετεκπαίδευση για τη δημιουργία νέων δεξιοτήτων, υπηρεσίες υγείας κ.λπ. Για τη χρηματοδότηση αυτών χρειάζονται φόροι…

Η μεγάλη επανάσταση των Ρέιγκαν και Θάτσερ στη δεκαετία του 1980 (αν και είχαν διαφορετικά χαρακτηριστικά), απελευθέρωσε τις παραγωγικές δυνάμεις του καπιταλισμού, που εξαπλώθηκαν σε όλο τον κόσμο (και λόγω των τεχνολογικών δυνατοτήτων που είχαν αναπτυχθεί). Η ίδια όμως επανάσταση δημιούργησε αντίστροφες ανισορροπίες. Μείωσε τους φορολογικούς συντελεστές (αναλογικώς, αλλά ποσοτικά ήταν μεγαλύτερες στα εύπορα τμήματα του πληθυσμού), περιέκοψε τις δαπάνες του κοινωνικού κράτους (το μαξιλάρι ώστε να μην γίνονται οι οικονομικές κρίσεις κοινωνικές), αλλά ειδικά στις ΗΠΑ οι κυβερνήσεις Ρέιγκαν και Μπους αύξησαν τις αντιπαραγωγικές στρατιωτικές δαπάνες δημιουργώντας ελλείμματα και χρέη. Στις ΗΠΑ τα τεράστια δημοσιονομικά προβλήματα δεν δημιουργήθηκαν από σπατάλες ή “σπατάλες” στο κοινωνικό κράτος. Δημιουργήθηκαν από τη χρηματοδότηση μιας τεράστιας πολεμική μηχανής που καίει λεφτά σε κάθε γωνιά του κόσμου.

Η μείωση των φορολογικών συντελεστών δημιουργεί κίνητρα για επενδύσεις. Αυτές έγιναν αλλά πρωτίστως στην Ανατολή, όπου τα μεροκάματα είναι φθηνά. Στη Δύση περίσσεψαν οι υπηρεσίες. Αλλες παραγωγικές κι άλλες… χρηματοπιστωτικός αέρας. Το επιπλέον διαθέσιμο εισόδημα λόγω χαμηλότερης φορολογίας των υψηλότερων εισοδηματικά τάξεων επενδύθηκε σε χρηματοπιστωτικά προϊόντα τα οποία αρρύθμιστα γίνονταν πιο πολύπλοκα και, συνεπώς, συν τω χρόνω έπαψαν να αντικατοπτρίζουν πραγματικές αξίες. Οι σχετικά υψηλές αποδόσεις τους και η φαινομενική εξάλειψη του ρίσκου διά της τιτλοποίησης τα έκαναν όλο και πιο ελκυστικά, δημιουργώντας μια τεράστια χρηματοπιστωτική φούσκα που το 2007 άρχισε να σκάει.

Αποτυχία πολιτικής

Η αποτυχία της παγκοσμιοποίησης της πολιτικής δεν εμφανίζεται μόνο σε επίπεδο ηγεσίας, αλλά και βάσης. Παρά το γεγονός ότι διάφοροι αριστεροί ταγοί βλέπουν σε κάθε σπάραγμα της κοινωνίας (ακόμη και στο πλιάτσικο και στους εμπρησμούς του Λονδίνου) επαναστατικά προτάγματα και παρά το γεγονός ότι η τεχνολογία βοηθά στη διεθνοποίηση της διεκδίκησης, δεν υπάρχει ακόμη κάποιος παγκόσμιος συντονισμός για κοινή πολιτική πλατφόρμα.

Θα ήταν εξαίρεση το κίνημα των “Αγανακτισμένων”, αλλά αυτό πέρασε από την Ισπανία στην Ελλάδα (βασισμένο μάλιστα σε ένα ψευδές σύνθημα) και σταμάτησε εκεί.

Οι μαζικές διαδηλώσεις στο Ισραήλ έχουν κοινό υπόστρωμα, αλλά επίσης δεν είναι οργανωμένες σε ένα διεθνικό κίνημα. Τα αιτήματα -όσα, τέλος πάντων, είναι ευδιάκριτα στο συνονθύλευμα των κινητοποιούμενων- είναι κυρίως εθνικά χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τους τη διεθνή συγκυρία.

Βεβαίως, υπάρχουν σπέρματα διεθνών διεκδικήσεων (ειδικά από τους Ισπανούς indignatos), αλλά ακόμη και αυτού του τύπου η παγκοσμιοποίηση της πολιτικής έχει πολύ δρόμο και πολλά εμπόδια ακόμη. Πρώτο και κύριο η συνειδητοποίηση ότι τα προβλήματα πλέον δεν είναι παγκόσμια και συνεπώς οι λύσεις δεν μπορεί να είναι εθνικές.

Ανισορροπίες του συστήματος

Ο καπιταλισμός στηρίζεται σε δύο πόδια. Στην παραγωγή και στην κατανάλωση. Παραγωγή χωρίς κατανάλωση δημιουργεί τη συνηθέστερη κρίση του καπιταλισμού, την επονομαζόμενη “κρίση υπερπαραγωγής”. Αυτού του τύπου οι κρίσεις είναι γονιδιακές στο σύστημα. Κάθε επιχειρηματίας θέλοντας να αυξήσει το ποσοστό κέρδους, προσπαθεί να συμπιέσει το κόστος παραγωγής μειώνοντας ή εξαλείφοντας (με νέες τεχνολογίες) μισθούς. Οταν οι περισσότεροι επιχειρηματίες το επιτύχουν αυτό, λίγοι έχουν λεφτά να αγοράσουν τα προϊόντα τους. Ετσι ξεκινά μια περίοδος καταστροφής παραγωγικών δομών και αποθεμάτων μέχρι να ισορροπήσει ξανά το σύστημα, να δημιουργηθούν νέες προσδοκίες, νέες επενδύσεις κ.λπ.

Αυτού του τύπου οι κρίσεις είτε ξεπερνιούνται με τεχνητή διόγκωση της ζήτησης (κεϊνσιανές πολιτικές), είτε αναβάλλονται διά του δανεισμού. Το τελευταίο έγινε τα τριάντα τελευταία χρόνια. Οι μισθοί στο παγκόσμιο οικονομικό σύστημα συμπιέσθηκαν αφάνταστα (στη δύση παρέμειναν σταθεροί, αλλά στην παραγωγή μπήκαν Κινέζοι, Ινδοί κ.λπ. με εξαιρετικά χαμηλά μεροκάματα), η παραγωγικότητα της εργασίας αυξήθηκε ραγδαία και για ένα διάστημα το έλλειμμα της ζήτησης καλυπτόταν από τα δανεικά που έπαιρναν οι Δυτικοί με πρώτους τους Αμερικανούς.

Η πρώτη ανισορροπία του οικονομικού συστήματος, που καλύφθηκε για ένα διάστημα από τον δανεισμό, δημιουργήθηκε λόγω της διαφοράς προσφοράς και ζήτησης. Παράγονται πολλά περισσότερα προϊόντα απ’ όσα χωρίς δανεισμό μπορούν να αγοραστούν. Έτσι με την βοήθεια των τραπεζών και διάφορων χρηματοπιστωτικών οργανισμών δημιουργήθηκαν πολλές αλληλοκαλυπτόμενες φούσκες χρέους στην δύση. Σύμφωνα με τον Ζακ Ατταλί “ενώ το ΑΕΠ των ΗΠΑ πολλαπλασιάστηκε επί 8,75 σε ονομαστική αξία μεταξύ 1975 και 2007, το δυτικό χρέος εικοσαπλασιάστηκε και το δημόσιο τριπλασιάστηκε” (“Παγκόσμια κατάρρευση σε 10 χρόνια;”, εκδ. Παπαδόπουλος).

Η δεύτερη ανισορροπία, η οποία επίσης καλύπτεται από δανεισμό είναι γεωγραφική. Η Ανατολή παράγει, η Δύση καταναλώνει, τα πλεονάσματα της Ανατολής γίνονται δάνεια στη Δύση για επιπλέον κατανάλωση.

Η ταυτόχρονη απορρύθμιση του χρηματοπιστωτικού τομέα απλώς διόγκωσε αυτό το φαινόμενο, δεν το δημιούργησε. Οπως γράφει ο Γκόρντον Μπράουν στο βιβλίο του “Πέρα από το κραχ” (εκδ. Πεδίο) στην αρχή της τωρινής κρίσης “το παγκόσμιο απόθεμα των κύριων (σ.σ.: μόνο) χρηματοπιστωτικών προϊόντων έφτασε τα 140 τρισ. δολάρια, αριθμός διπλάσιος από το συνολικό μέγεθος της παγκόσμιας οικονομίας”. Μέχρι το 2008 οι ημερήσιες ροές κεφαλαίου έφταναν τα 180 δισ. αλλά “σύμφωνα με κάποιες εκτιμήσεις μόνο το 2% αυτών ήταν αναγκαίο για τη συντήρηση του διεθνούς εμπορίου και των παραγωγικών επενδύσεων”.

Οσο οι προσδοκίες γι’ αυτό το διεθνές χρηματοπιστωτικό “αεροπλανάκι” ήταν υψηλές τα κρατικά και ιδιωτικά χρέη αυξάνονταν ανεξέλεγκτα (μέχρι και η Ελλάδα μπορούσε να δανειστεί με χαμηλά επιτόκια). Μέχρι που κάποιος φώναξε ότι τα στεγαστικά επιτόκια στις ΗΠΑ είναι γυμνά από εμπράγματες εγγυήσεις. Τότε άρχισε η σπειροειδής κρίση του χρέους. Αρχισαν όλοι να ψάχνουν ποιες τοποθετήσεις είναι επισφαλείς. Ολος ο κόσμος μαζί με τους οίκους αξιολόγησης σαν να ξύπνησαν από ένα όνειρο και βρέθηκαν σε εφιάλτη. Αυτά τα στοιχεία του ενεργητικού που ήταν δελεαστικές επενδύσεις, έγιναν ξαφνικά “τοξικά προϊόντα”. Διαπίστωσαν, για παράδειγμα, ότι χρηματοδοτούσαν το Ντουμπάι για να χτίζει παλάτια στην άμμο, ή την Ελλάδα για να “ζει πέρα από τις δυνατότητές της”. Μετά την Πορτογαλία, την Ιρλανδία, την Ιταλία και πάει λέγοντας. Στην ουσία έχουμε μόνο μία κρίση με διαφορετικά πρόσωπα. Είναι σαν εκείνους τους ιούς που χτυπά κάθε οργανισμό στο αδύνατό του σημείο. Στην Ελλάδα ήταν το κράτος, στην Ιρλανδία οι τράπεζες, στις ΗΠΑ το μεγάλο χρέος λόγω στρατιωτικών δαπανών κ.λπ.

Κανείς δεν ξέρει πώς θα τελειώσει αυτή η παγκόσμια κρίση χρέους. Υπάρχουν απαισιόδοξοι, όπως ο Ζακ Αταλί, που βλέπουν στο παρελθόν πολέμους σε κάθε κρίση χρέους. Τι θα γίνει, για παράδειγμα, αν η σημερινή κατάσταση συνεχιστεί και οι ΗΠΑ δηλώσουν ή πραγματικά δεν μπορούν να αποπληρώσουν τα τεράστια χρέη που αγοράζει η Κίνα; Θεωρητικά η αγορά λύνει το πρόβλημα και των χρεών. Χωρίς τη διά του Μνημονίου πολιτική παρέμβαση για το ελληνικό χρέος η Ελλάδα έπρεπε ήδη να είχε κηρύξει στάση πληρωμών. Οι δανειστές θα ετιμωρούντο για την απερισκεψία τους να δανείσουν μια χώρα σαν την Ελλάδα, κεφάλαιο (αέρας) θα καιγόταν και το οικονομικό σύστημα θα έφτανε σε μια νέα, πραγματική ισορροπία. Μόνο που σ’ αυτό το τέλειο θεωρητικό σχήμα υπάρχει η ατέλεια “άνθρωπος” που δεν μπορεί εύκολα να αποδεχθεί μια δραστική μείωση του βιοτικού του επιπέδου, που θα έφερνε η στάση πληρωμών. Αυτό θα σήμαινε κοινωνικές αναταραχές και πιθανώς τη δημιουργία μιας μαύρης τρύπας στον ευρωπαϊκό χώρο. Η λύση επομένως δεν μπορεί παρά να είναι πολιτική και το ξεφούσκωμα του παγκόσμιου χρέους συναινετικό και αργό. Αν δεν συμβεί κάτι στο ενδιάμεσο.

Η βαθμιαία αλλαγή

Σε περιόδους οικονομικής ευφορίας όλοι όσοι επενδύουν ή ποντάρουν σε μια φούσκα είναι σίγουροι ότι “αυτή τη φορά δεν είναι σαν τις προηγούμενες”, θα συνεχιστεί αέναα. Φυσικά διαψεύδονται. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και με την κρίση. Οσοι επενδύουν ή ποντάρουν πολιτικά σ’ αυτή είναι επίσης σίγουροι ότι “αυτή τη φορά δεν είναι σαν τις προηγούμενες” και έρχεται το τέλος του καπιταλισμού. Βέβαια κάθε άνοδος και κάθε κρίση του καπιταλισμού έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά, τα οποία εν τέλει τον διαμορφώνουν, αλλά όταν συντελείται αυτή η διαμόρφωση τα πράγματα γίνονται τόσο αργά που ποτέ δεν ικανοποιούν τους οπαδούς των ριζοσπαστικών λύσεων.

Σίγουρα αυτή η κρίση θα αλλάξει βαθιά τον καπιταλισμό των ελεύθερων αγορών, όπως τον ξέρουμε μέχρι τώρα. Αυτό δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην επιστροφή στις παλιές συνταγές του προστατευτισμού ή του κρατισμού. Δεν υπάρχει τρόπος επιστροφής στο παλιό μοντέλο για τον απλό λόγο ότι οι τεχνολογίες άλλαξαν ριζικά το τοπίο και υπονόμευσαν αυτό το μοντέλο.

Οπως συμβαίνει πάντα στην Ιστορία, τα προβλήματα και η συγκυρία στρώνουν το έδαφος για ένα νέο μείγμα διακρατικού παρεμβατισμού και ρυθμίσεων σε παγκόσμια κλίμακα. Δεν θα είναι ο σοσιαλισμός που ονειρεύονται πολλοί από τ’ αριστερά, αλλά ούτε ο ανεξέλεγκτος χρηματοοικονομικός καπιταλισμός που ζήσαμε στα πρώτα χρόνια της παγκοσμιοποίησης. Οι αναλογίες αυτού του μείγματος είναι ζήτημα πολιτικής και παγκόσμιων συσχετισμών, όχι μόνο εθνικών αλλά και κοινωνικών.

Η Ελλάδα, εκ των μεγεθών της (ως χώρα και ως… χρέος) μικρό ρόλο μπορεί να παίξει σ’ αυτό. Πρώτα και κύρια βέβαια πρέπει να τακτοποιήσει τα πολλαπλά ελλείμματα που έχει.

Δημοσιεύτηκε στην “Καθημερινή” στις 14.8.2011

Bασισμένοι στην ανάλυση των διεθνών επενδύσεων καθώς και στις απαντήσεις 800 στελεχών από παγκόσμιους ομίλους για το πού και το πώς θα κατευθυνθούν οι ξένες επενδύσεις σε ορίζοντα δεκαετίας, οι συντάκτες της έκθεσης αποτυπώνουν τα όσα συμβαίνουν και όσα προβλέπονται για τη Γηραιά Ηπειρο.

Οι ερωτηθέντες απάντησαν πως κορυφαία επιλογή παραμένει πάντα η Κίνα, η οποία το 2010 απορρόφησε το 38% των παγκόσμιων άμεσων ξένων επενδύσεων (FDI). Δεύτερη στη σειρά εμφανίζεται η Δ. Ευρώπη, η οποία εξασφάλισε το 35%, ανομοιόμορφα κατανεμημένο σε μητροπόλεις και γεωγραφικές περιοχές κυρίως στους τομείς του λογισμικού, των εταιρικών υπηρεσιών και της αυτοκινητοβιομηχανίας.

Τα χρηματοδοτηθέντα από άμεσες ξένες επενδύσεις έργα εκτινάχθηκαν σε επίπεδα υψηλότερα από τα αντίστοιχα πριν από την κρίση, στα 3.757 το 2010 από τα 3.303 το 2009, και αυτό οφείλεται κυρίως στο ενδιαφέρον των ΗΠΑ. Η συγκεκριμένη χώρα παραμένει ο σημαντικότερος επενδυτής για την Ευρώπη, καλύπτοντας το 25% των συνολικών έργων και ακολουθούν οι ευρωπαϊκές χώρες (Γερμανία, Βρετανία, Γαλλία, Ελβετία και Ολλανδία,) και μετά η Ιαπωνία και η Κίνα. Εντούτοις, στη συνολική τους αξία είναι μικρότερα και με περιορισμένη παγκόσμια σημασία συγκριτικά με έργα σε άλλες περιοχές του πλανήτη. Τη μερίδα του λέοντος εξασφάλισαν η Βρετανία και η Γαλλία, με αύξηση έργων 7% και 6% αντίστοιχα, αλλά την εντυπωσιακότερη εμφάνιση έκανε η Γερμανία με αύξηση 34% το 2010, σε σύγκριση με το 2009. Τέταρτη στη σειρά είναι η Ρωσία με αύξηση 18%.

Οι ελκυστικές πόλεις

Κλασικός προορισμός των επενδυτικών κεφαλαίων ανεξαρτήτως οικονομικών κλυδωνισμών είναι το Λονδίνο. Πρώτη επιλογή μέσα στις δημοφιλέστερες δεκαπέντε (15) πόλεις της Ευρώπης, οι οποίες ενδείκνυνται για επιχειρηματικές δραστηριότητες, απέχει από την επόμενη 9 ποσοστιαίες μονάδες. Ακολουθεί το Παρίσι, το Βερολίνο και η Φρανκφούρτη, το Αμστερνταμ και η Βαρκελώνη, αλλά δυστυχώς η Αθήνα είναι απούσα.

Η βρετανική πρωτεύουσα, ειδικά, προσελκύει τους ενδιαφερόμενους στις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, την εξυπηρέτηση εταιρειών και τις υπηρεσίες, παρά το υψηλό κόστος διαβίωσης και ένα σύστημα μεταφορών ανομοιογενούς ποιότητας, όπως αναφέρει η Ernst & Young. Το Παρίσι και η Γαλλία, γενικά, αποτελούν δέλεαρ για την παροχή υπηρεσιών κοινής ωφελείας και την ενέργεια, ενώ το Βερολίνο λογίζεται ως ένα διοικητικό κέντρο. Πάντως, γενικά στη Γερμανία κατευθύνονται τα κεφάλαια της βιομηχανίας. Εάν, τώρα, οι επιχειρηματίες επιλέξουν ευρύτερες μητροπολιτικές περιοχές για να διοχετεύσουν τις άμεσες ξένες επενδύσεις τους, στην πρώτη δεκάδα εμφανίζονται το Λονδίνο και το Παρίσι πάλι και μετά η περιφέρεια της Λυών. Το Βερολίνο εξαφανίζεται και παραγκωνίζεται από το Ντύσσελντορφ, τη Μαδρίτη και τη Φρανκφούρτη, τη Μόσχα, το Δουβλίνο, το Μιλάνο και την Αμβέρσα.

Αντιφάσεις

Κατά την έκθεση της Ernst & Young’s 2011 European Attractiveness Survey, εάν έπρεπε να αναδειχθεί μία τρίτη ευρωπαϊκή πόλη διεθνούς βεληνεκούς μετά το Λονδίνο και το Παρίσι, αυτή θα ήταν η Μαδρίτη ή το Αμστερνταμ, οι οποίες δημιουργούν την εντύπωση του κέντρου πολιτικής και οικονομικής εξουσίας.

Αντιφάσεις, όμως, παρατηρούνται και στην Κεντρική και την Ανατολική Ευρώπη. Μεταξύ των δεκαπέντε δημοφιλέστερων προορισμών για το διεθνές επιχειρείν, συγκαταλέγεται η Πράγα και η Βαρσοβία, εντούτοις οι επενδυτές προτιμούν να τοποθετήσουν τα κεφάλαιά τους στη Μόσχα. Κι αυτό δείχνει ότι αρέσκονται στην ιδέα της σταθερότητας των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ενωσης, αλλά εκτός αυτής τους περιμένουν υψηλότερες αποδόσεις.

Παράδοση και μέλλον

“Τα αστικά κέντρα προσέφεραν εύφορο έδαφος στα συλλογικά επιτεύγματα της ανθρωπότητας από τη φιλοσοφία στην αρχαία Αθήνα μέχρι τη βιεννέζικη μουσική και τους νεοϋορκέζικους ουρανοξύστες”, επισημαίνει ο Εντουαρντ Γκλέσερ, καθηγητής Οικονομικών στο Χάρβαρντ. “Στις όμορφες πόλεις της Ευρώπης προσέρχονται νέα ταλέντα, ζητώντας πεδίο δράσης. Χρειάζεται μια χρυσή τομή, ώστε να διατηρηθεί η γοητεία της ιστορικής αρχιτεκτονικής των πόλεων και ταυτόχρονα να ανεγερθούν κτίρια επαγγελματικής χρήσης και κατοικίες”.

Αυτές οι πόλεις συνιστούν ακαταμάχητα στοιχεία για τους επενδυτές, αν και συνολικά το μερίδιο της Ε.Ε. στις άμεσες ξένες επενδύσεις διεθνώς έχει συρρικνωθεί από το 43% στο 26% την τελευταία δεκαετία. Αποτελούν κόμβους εμπορίου και συναλλαγών, με βιομηχανικά πάρκα καινοτομίας και ποιοτικές υποδομές μεγάλης κλίμακας, ενώ η πράσινη τεχνολογία και η πληροφορική αναμένεται να λειτουργήσουν ως αιχμές του δόρατος και πόλοι έλξης για μελλοντικές επενδύσεις σε αυτές.

Δημοσιεύθηκε στην “Καθημερινή”, 4.6.2011

Historically high unemployment remains among the most pressing legacies of the crisis. It should prompt countries to improve labour market policies that boost job creation and prevent today’s high joblessness from becoming permanent, the report said.

World gross domestic product (GDP) is projected to increase by 4.2% this year and by 4.6% in 2012. Across OECD countries GDP is projected to rise by 2.3% this year and by 2.8% in 2012, in line with the previous forecasts of November 2010.

In the US, activity is projected to rise by 2.6% this year and by a further 3.1% in 2012. Euro area growth is forecast at 2% this year and next, while in Japan, GDP is expected to contract by 0.9% in 2011 and expand by 2.2% in 2012.

The recovery is becoming self-sustained, with trade and investment gradually replacing fiscal and monetary stimulus as the principal drivers of economic growth. Confidence is increasing, which could add further buoyancy to private sector activity, the OECD said.

But there are downside risks, including the possibility of further increases in oil and commodity prices, which could feed into core inflation; a stronger-than-projected slowdown in China; the unsettled fiscal situation in the United States and Japan; and renewed weakness in housing markets in many OECD countries. Financial vulnerabilities remain in the euro area, in spite of strong adjustment efforts underway in some countries.

“This is a delicate moment for the global economy, and the crisis is not over until our economies are creating enough jobs again,” said OECD Secretary-General Angel Gurría. “There is also some concern that if downside risks reinforce each other, their cumulative impact could weaken the recovery significantly, possibly triggering stagflation in some advanced economies.”

The top challenge facing countries continues to be dealing with widespread unemployment, which affects more than 50 million people in the OECD area. Governments must ensure that employment services and training programmes actually match the unemployed to jobs. They should also rebalance employment protection towards temporary workers; consider reducing taxes on labour via targeted subsidies for low paid jobs; and promote work-sharing arrangements that can minimise employment losses during downturns.

Stronger competition in retail trade and professional service sectors could also lead to greater job creation, and should be considered as part of wider structural reform programmes in advanced and emerging economies alike, the OECD says.

In advanced economies structural reforms can play a greater in role in boosting growth as governments are forced to withdraw fiscal and monetary stimulus launched in reaction to the crisis.

In emerging-market economies, structural reforms have the potential for making growth more sustainable and inclusive, while contributing to global rebalancing and enhancing long-term capital flows, the OECD said.

Emerging economies must also pay particular attention to the danger of overheating, which is increasing inflationary pressures, and in some cases, widening current account imbalances.

Countries must also make progress toward their fiscal consolidation goals, which are  increasingly urgent. Government debt is set to rise to close to 96% of GDP average in the euro area this year and to just above 100% of GDP in the OECD as a whole. This is about 30 percentage points above the pre-crisis level. “High public debt levels, which have been shown to have a negative impact on growth, must be stabilised and then reduced as soon as possible, especially if one considers the likely impact of ageing in the next few decades,” Mr Gurría said.

Δεν φορά, όμως, τα ίδια ρούχα. Η ιδεολογική αντιπαράθεση δεν φέρνει αντιμέτωπους αριστερούς, δεξιούς, κεντρώους. Αυτές οι ιδεολογικές ταυτότητες ανήκουν στο χθες –και αν χρησιμοποιούνται από ορισμένους, αυτό οφείλεται στην πρόθεσή τους να συσκοτίσουν το πολιτικο-ιδεολογικό πεδίο. Διότι, στην ουσία, η σημερινή διαχωριστική ιδεολογική γραμμή είναι αυτή που χωρίζει το νέο από το παλαιό, το ανανεωμένο από το συντηρητικό. Οι διαφορές μεταξύ κομμάτων και ανθρώπων εδράζονται στις επιλογές που θέλουν να οικοδομήσουν το αύριο και να φέρουν το καινούργιο, και στις άλλες που προκρίνουν την ακινησία, τα κεκτημένα, το βλέμμα προς τα πίσω.

Στην βάση αυτής της διαφοράς, ο φιλελευθερισμός είναι ένα αμιγώς προοδευτικό και εκσυγχρονιστικό κίνημα, που αντιτίθεται σε όλες τις μορφές στενού συντηρητισμού. Μορφές που συναντά κανείς στην αντιπέρα πολιτικο-ιδεολογική όχθη.

Έτσι, ο φιλελευθερισμός είναι αντίθετος στον εθνικισμό, που θέλει να επιβάλλει κλειστές και φοβικές αντιλήψεις σε μία εποχή όπου ιδέες, γνώσεις, πληροφορίες και γεγονότα κινούνται με πρωτοφανή ταχύτητα. Όταν γνωρίζει κανείς ότι μόνο στο Facebook υπάρχουν σήμερα 500 εκατομμύρια φίλοι, που θα είναι 2 δισεκατομμύρια σε μια πενταετία, καταλαβαίνει τί αντιπροσωπεύουν η ξενοφοβία, ο εθνοκεντρισμός και η πνευματική περιχαράκωση. Όταν κεντροδεξιά κόμματα επιβαίνουν στο βαγόνι του λαϊκισμού και αδυνατούν να παρακολουθήσουν αξιακούς μετασχηματισμούς, αρνούμενα ακόμα και το δικαίωμα της διαφοράς, τότε κάτι δεν πάει καλά.

Από την άλλη, όταν παραδοσιακά σοσιαλιστικά κόμματα αντιδρούν σε κοινωνικές μεταρρυθμίσεις και υπεραμύνονται συντεχνιακών κεκτημένων που πλήττουν το δημόσιο συμφέρον, κάπου η έννοια της προόδου διασύρεται. Αφήνουμε δε κατά μέρος κάποια αριστερίστικα ή σταλινικά κόμματα τα οποία, χωρίς να το δηλώνουν ευθαρσώς, “οραματίζονται” τις πάλαι ποτε στρατοπεδικές κοινωνίες και τις νομενκλατούρες που κατείχαν τόσο τον πλούτο, όσο και την “αλήθεια”.

“Ο συντηρητικός”, έγραφε προσφάτως ο Γάλλος φιλόσοφος Αλαίν Φινκιελκρώτ, “είναι ο άλλος, αυτός που φοβάται. Φοβάται να χάσει προνόμια, φοβάται να απωλέσει εξουσία και κεκτημένα, φοβάται την ελευθερία, φοβάται την ανοιχτή θάλασσα, φοβάται το άγνωστο, φοβάται την παγκοσμιοποίηση, τους μετανάστες, την ευελιξία, την δια βίου μάθηση, την αλλαγή…”.

Οι φιλελεύθεροι αντιτίθενται σε αυτή την συνολική φοβική κατάσταση. Είναι αντίθετοι στην ακινησία, στην αμορφωσιά, στον πατερναλισμό και στην περιχαράκωση. Θέλουν την ελευθερία, την δημιουργία, το άνοιγμα στον κόσμο. Εμπιστεύονται τον άνθρωπο και τις δυνάμεις του και τον θεωρούν τον μόνο ικανό να αλλάξει τον κόσμο. Για τους φιλελεύθερους, το πρωτείο του ατόμου, όπως έγραψε ο Μάρκος Δραγούμης στο ογκώδες βιβλίο του «Πορεία προς τον Φιλελευθερισμό», αποτελεί την πεμπτουσία της φιλελεύθερης αντιλήψεως για την ζωή. Μία αντίληψη που αρνείται ότι η προσπάθεια του ιστορικού ανθρώπου για την εδραίωση μιας ενιαίας οντολογίας, απ’ όπου θα απέρρεαν οι απαραίτητοι ορισμοί ιεραρχήσεως των αξιών του κοινωνικού και του ατομικού όντος, πρέπει να καταλήγει απαραιτήτως στην άνευ όρων υποταγή του ατομικού στο κοινωνικό ον. Εξάλλου, η αντίληψη αυτή εμπεριέχεται σε μεγάλο βαθμό και στην αρχαία ελληνική σκέψη, η οποία καταφάσκει εξίσου στο ατομικό και στο κοινωνικό. Είναι με ρητή προτεραιότητα στο ατομικό, δηλαδή την ατομική ύπαρξη ως δυνατότητα δημιουργικής ελευθερίας.

Ο φιλελεύθερος αρνείται το θαύμα της δημιουργίας του νοήματος (δηλ. ο πολιτισμός ως γνώση και τέχνη) να μεταβάλλεται σε δομές, συστήματα, ιστορικά τραίνα, τρακτέρ που οργώνουν συνειδήσεις και στρατιές κομισάριων και παρανοϊκών διαφωτιστών να αποτελούν μια νέα μορφή ιερατείου. Υπό αυτή την έννοια, ο φιλελευθερισμός βρίσκεται σε μόνιμη εγρήγορση και προσπαθεί να δίνει απαντήσεις κάθε φορά που κάποιοι προσπαθούν να φιμώσουν στόματα, να ακυρώσουν σκέψεις.

Με άλλα λόγια, η φιλελεύθερη αντίληψη εμπεριέχει την πρόοδο και προωθεί, σε όλα τα επίπεδα, επιστημονικές, θεσμικές και κοινωνικές αλλαγές, με κύριο σημείο αναφοράς τον άνθρωπο. Αν έτσι ο φιλελευθερισμός αντιστέκεται στον συντηρητισμό, ταυτοχρόνως δεν αποδέχεται σε καμμία περίπτωση την απληστία και τον άκρατο εγωισμό που κυριαρχούν στους φονταμενταλιστές της αγοράς. Αυτούς δηλαδή που με τα έργα και τις δραστηριότητές τους παραμόρφωσαν την φιλελεύθερη οικονομική και κοινωνική αντίληψη, με μοναδικό ανομολόγητο στόχο την αποκλειστική και στενόκαρδη εξυπηρέτηση των συμφερόντων τους.

Έτσι, φιλελεύθεροι πολιτικοί και οικονομολόγοι άσκησαν έντονη κριτική στην νομισματική πολιτική της αμερικανικής Κεντρικής Τράπεζας, αλλά και στην δήθεν “νεοφιλελεύθερη” αμερικανική πολιτική προστασίας της εσωτερικής παραγωγής χάλυβος και γεωργικών επιδοτήσεων. Τάχθηκαν υπέρ της ελεύθερης κυκλοφορίας των παραγόμενων στον Τρίτο Κόσμο προϊόντων και ζήτησαν την ακύρωση χρεών των πτωχότερων χωρών του κόσμου. Οι φιλελεύθεροι του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, για παράδειγμα, ζήτησαν την δημιουργία μιας Παγκόσμιας Κοινωνικής Οργανώσεως που θα επιτηρεί την εφαρμογή ελάχιστων κανόνων στους τομείς της εργασίας, του περιβάλλοντος, της ασφάλειας, της υγείας, με παράλληλες παρεμβάσεις σε περιπτώσεις υπάρξεως μονοπωλίων και ποικίλων άλλων καρτέλ.

Αυτός ο φιλελευθερισμός, με πραγματικά ανθρώπινο πρόσωπο, είναι σήμερα ο μεγάλος εχθρός των απανταχού συντηρητικών δυνάμεων. Γι’ αυτό και κατασυκοφαντείται.

Φωτό: Penguin Dictionary

Το σύστημα λειτουργεί ως εξής: Με σκοπό να ξεπεράσει την ύφεση, το αμερικανικό Δημόσιο έριξε κάποια δισεκατομμύρια δολλάρια στην οικονομία, τα οποία δεν είχε. Τα δισεκατομμύρια αυτά το κράτος χρειάστηκε να τα δανειστεί. Όμως, οι συνήθεις δανειστές του (Κινέζοι, Ιάπωνες, κ.α.) δεν θέλουν πλέον να αγοράσουν αυτά τα δάνεια. Από τα τελευταία, ένα μέρος απορροφήθηκε από τα αμερικανικά νοικοκυριά και κατευθύνθηκε προς την αποταμίευση –η οποία πριν λίγα χρόνια ήταν μηδενική στις ΗΠΑ. Όμως, το 2010 αυτή η αποταμίευση δεν ήταν αρκετή. Έτσι η Fed έδωσε δάνεια στο αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών –που σημαίνει ότι τα χρήματα έβγαιναν από την μια τσέπη του ίδιου ενδύματος για να μπουν στην άλλη.

Προσφάτως, όμως, έγινε γνωστό ότι η Fed ξεπέρασε την Κίνα στην παρακράτηση αμερικανικού χρέους, γεγονός που θα παίξει σημαντικό ρόλο το 2011, διότι, απλούστατα, τα επιτόκια θα ανεβαίνουν. Συνεπώς, η Fed, στα 1.100 δισεκατ. δολλάρια κρατικών δανείων που κατέχει, θα χάνει χρήμα κάθε μέρα. Έτσι, στον βαθμό που θα συνεχίσει την πολιτική της “ποσοτικής χαλάρωσης”, δύσκολα θα μπορεί να ανταποκριθεί στις ανάγκες δανεισμού του υπουργείου Οικονομίας. Εκτός και αν τα επιτόκια αρχίσουν να πέφτουν, ώστε να συγκαλύπτεται το επικίνδυνο παιχνίδι.

Όμως, κάτι παρόμοιο είναι δύσκολο γιατί ένα μέρος της “ποσοτικής χαλάρωσης” κατευθύνεται στις πρώτες ύλες και στα είδη διατροφής, με αποτέλεσμα οι τιμές τους να ανεβαίνουν. Την ίδια ώρα, υπό την πίεση της κερδοσκοπίας, τα ενεργητικά ανεβαίνουν και αυτά, οι τράπεζες επιστρέφουν στις παλιές τους συνήθειες και τα επιτόκια σκαρφαλώνουν –αργά, αλλά σταθερά. Αρκεί ωστόσο η άνοδος αυτή να επιταχυνθεί και τότε …τύφλα να’ χει η πυραμίδα του Μάντοφ. Είναι λοιπόν γεγονός ότι οι ισορροπίες στην παγκόσμια οικονομία εξαρτώνται από μία τρίχα.

Η κρίση της αμερικανικής οικονομίας, πέρα από βαθειά, φαίνεται να είναι και μακρά. Μέχρι σήμερα, για να αντισταθμιστεί η πτώση στην κατανάλωση και την δυνατότητα δανεισμού, η κυβέρνηση και η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ έχουν διαθέσει συνολικά 16 τρισεκατ. δολλάρια, συμπεριλαμβανομένων δανείων και εγγυήσεων για επιχειρήσεις. Όπως έχει σημειωθεί από πολλούς, η Fed μετατράπηκε από “δανειστής εσχάτης ανάγκης” σε “δανειστή ανάγκης” για σημαντική μερίδα της οικονομίας. Σε κάποιες περιπτώσεις, η Fed μπορεί πλέον να θεωρείται “αγοραστής εσχάτης ανάγκης”.

Όμως, παρά την τεράστια έγχυση χρημάτων από την κυβέρνηση Ομπάμα, ώστε να κινητοποιηθεί η οικονομία (με αποτέλεσμα να διασωθούν εκατομμύρια θέσεις εργασίας), η ανεργία βρίσκεται στο χειρότερο σημείο από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο σε κάθε μέτρηση που χρησιμοποιείται. Σήμερα, η Αμερική χρειάζεται να δημιουργήσει τουλάχιστον 12 εκατομμύρια θέσεις εργασίας για να πετύχει κάτι που να μοιάζει σε μία επιστροφή στην πλήρη απασχόληση.

Οι εκτιμήσεις ποικίλλουν ως προς το πόσο μεγάλο πρόκειται να είναι το χάσμα στην υποκείμενη ζήτηση. Ο πρόεδρος Ομπάμα είπε τον Ιανουάριο 2010: “Η οικονομία μας θα μπορούσε να χάσει 1 τρισεκατομμύριο δολλάρια σε σχέση με το πλήρες δυναμικό της”. Τώρα, όμως, ως αποτέλεσμα της πρόσφατης δήλωσης του Γραφείου Προϋπολογισμού του Κογκρέσσου ότι “η οικονομική παραγωγή κατά τα επόμενα δύο χρόνια θα βρίσκεται κατά μέσον όρο 6,8% κάτω από το δυναμικό της”, έχει βεβαιωθεί ένα κενό 2 τρισεκατ. δολλαρίων σε ένα διάστημα δύο ετών. Ένα κενό που στην ουσία αποτελεί ωρολογιακή βόμβα για την παγκόσμια οικονομία και η ύπαρξη του οποίου σαφώς επηρεάζει και τις πολιτικο-οικονομικές εξελίξεις και στην Ευρωζώνη –εξ ού και τα ερωτήματα για τις δυνατότητες αντοχής της τελευταίας στην κρίσιμη δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα.