Η ελληνική οικονομία, από πολλές πλευρές είχε και έχει περισσότερα κοινά γνωρίσματα με τις πρώην κομμουνιστικού τύπου οικονομίες της Ανατολικής και της Κεντρικής Ευρώπης, παρά με δυτική οικονομική οντότητα. Η παραοικονομία, η κλεπτοκρατία, η εκτεταμένη κρατική παρέμβαση και η πολύ χαμηλή ανταγωνιστικότητα, σε συνδυασμό με μία αναποτελεσματική και διεφθαρμένη γραφειοκρατία, ήταν τα πιο αδρά χαρακτηριστικά των οικονομιών του «υπαρκτού σοσιαλισμού», οι οποίες πέρασαν δύσκολες περιόδους προσαρμογής μετά την κατάρρευση των καθεστώτων. Κατά κύριο δε λόγο, το μεγάλο πρόβλημα των χωρών αυτών ήταν η βελτίωση της ανταγωνιστικότητάς τους, η οποία αποτελεί και την βασικότερη προϋπόθεση για την πορεία μιας οικονομίας προς την ανάπτυξη.

Όπως αναγνωρίζεται από τις περισσότερες σχολές οικονομικής σκέψης, το ανταγωνιστικό ρυθμιστικό πλαίσιο κάθε χώρας, στον βαθμό που διευκολύνει την ανάπτυξη ανταγωνιστικών συνθηκών στην λειτουργία των βασικών της αγορών, συμβάλλει στην αύξηση της παραγωγικότητας και των επενδύσεων και ενισχύει την αναπτυξιακή δυναμική της οικονομίας και την κοινωνική ευημερία. Η εξασφάλιση της λειτουργίας υγιών ανταγωνιστικών συνθηκών σε όλους τους κλάδους αποτελεί την ισχυρότερη βάση για την βελτιστοποίηση της κατανομής των παραγωγικών πόρων στην οικονομία και για την ενίσχυση των κινήτρων που οδηγούν σε ταχύτερη ανάπτυξη προς όφελος του κοινωνικού συνόλου. Γενικά, ο ανταγωνισμός αποτελεί βασικό προσδιοριστικό παράγοντα του οικονομικού περιβάλλοντος της χώρας, που προσδιορίζεται επίσης από τα βασικά συγκριτικά της πλεονεκτήματα και από τον βαθμό ανάπτυξης της οικονομικής και κοινωνικής της υποδομής. Αυτό το περιβάλλον μπορεί να είναι φιλικό για την ανάπτυξη επιχειρηματικών δραστηριοτήτων και για την αύξηση των επενδύσεων και της απασχόλησης στην χώρα, ή μπορεί να είναι αρνητικό και να καθιστά την χώρα μη ελκυστική ως τόπο εγκατάστασης επενδύσεων, εγχώριων και ξένων.

Αυτό το περιβάλλον, λοιπόν, στην Ελλάδα –όπου η οικονομική ύφεση ήταν παρούσα από το 2007– βρισκόταν σε πολύ χαμηλό επίπεδο, με τον κρατισμό και τις ανελαστικότητές του να καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων. Ο ανταγωνισμός απουσίαζε από πολλούς κλάδους της οικονομίας, κυρίως δε από τις συγκοινωνίες, τις μεταφορές, την εκπαίδευση, την χρηματοδότηση του αγροτικού τομέα, τις ταχυδρομικές υπηρεσίες και το Σύστημα Κοινωνικών Ασφαλίσεων.

Στο πλαίσιο αυτό, το ελληνικό δημοσιονομικό έλλειμμα είχε σαφέστατο διαρθρωτικό χαρακτήρα, ο οποίος έκανε οξύτερα και τα συγκυριακά ελλείμματα –αυτά, δηλαδή, που εξαρτώνται από την πορεία του οικονομικού κύκλου. Ήταν έτσι γνωστό και, βεβαίως, είναι ακόμη, ότι η άμεση πτώση του διαρθρωτικού ελλείμματος μπορούσε να προέλθει μόνον από την δραστική μείωση των δημοσίων δαπανών και όχι τόσο από την αύξηση των δημοσίων εσόδων. Στις περιπτώσεις αυτές, όμως, η εφαρμογή πολιτικών είναι μία εξαιρετικά δύσκολη υπόθεση, καθ’ όσον δεν είναι ευχερής ο επακριβής υπολογισμός των διαφόρων συνθετικών στοιχείων του ελλείμματος.

Με δεδομένες, έτσι, τις αστοχίες και επιπολαιότητες της κυβέρνησης του Γιώργου Α. Παπανδρέου, η διαχείριση της ελληνικής κρίσης μόνον σε εσφαλμένους υπολογισμούς μπορούσε να οδηγήσει. Παρ’ όλα αυτά, όσοι ασχολούνται με την οικονομία και κυρίως με την μακροοικονομική της διάσταση, γνωρίζουν πολύ καλά ότι ο πολλαπλασιαστής εξαρτάται από την σύνθεση της δημοσιονομικής προσαρμογής, με τις σχετικές μελέτες να δείχνουν ότι τα προγράμματα που βασίζονται στις περικοπές δαπανών έχουν μικρότερη αρνητική επίπτωση στο ΑΕΠ και άρα μεγαλύτερη πιθανότητα επιτυχίας από τα αντίστοιχα που στηρίζονται στην αύξηση των φόρων. Ο ίδιος ο Κέϋνς, αν ζούσε, θα εξηγούσε σε αυτούς που συνεχώς τον επικαλούνται ότι το ελληνικό μείγμα δημοσιονομικής προσαρμογής με βασικό κριτήριο την διατήρηση συντεχνιακών συμφερόντων ξεφεύγει πλήρως της περίφημης κεϋνσιανής θεωρίας του πολλαπλασιαστή.

Στο μεταξύ, η ύφεση της οικονομίας συνεχίζεται και η παραγωγική μηχανή θα βρίσκεται σε πλήρη αδυναμία να δημιουργήσει νέες θέσεις εργασίας. Συνεπώς, για την χώρα μας και το μέλλον της επείγουν οι εις βάθος διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις, με κύριο ζητούμενο την άμεση καταστολή της γραφειοκρατίας και των νοσηρότατων φαινομένων που αυτή παράγει.

Και όμως, αυτός ο Ελληνας θα δεχόταν να συνεργαστεί καλύτερα, στον βαθμό που του “έπεφτε” λόγος, αν εμφανιζόταν μπροστά του ένας σπουδαίος πολιτικός και του περιέγραφε με σαφήνεια την Ελλάδα της επόμενης δεκαετίας. Αν του εξηγούσε ότι μέσα από τον μετασχηματισμό του παρόντος συστήματος και τις διαρθρωτικές αλλαγές (αυτές που όφειλαν να έχουν πραγματοποιηθεί προ 15ετίας) το μέλλον δεν θα φάνταζε τόσο ζοφερό, αλλά θα εμπεριείχε σπόρους ενός δικαιότερου τρόπου ζωής. Ως την εμφάνιση, όμως, αυτού του πολιτικού, ας βρούμε τώρα τον χρόνο για να ξεκινήσουμε τη νέα αφήγηση της χώρας, της κοινωνίας, της ίδιας μας της ζωής. Να διαχειριστούμε τις σχέσεις μας σε ένα ασταθές περιβάλλον, να αναπτύξουμε νέες δεξιότητες, να απελευθερώσουμε δυνητικές ικανότητες – όχι μόνον οι νέοι, αλλά και οι μεγαλύτεροι. Οπως σωστά γράφει ο Αμερικανός στοχαστής Richard Sennett “ελάτε να ανακαλύψουμε τα ταλέντα μας”. Δεν μπορεί, κρύβουμε πολλά ταλέντα μέσα μας. Είναι αφύσικο να κυλήσει η ζωή μας καρφιτσώνοντας χαρτάκια στο ψυγείο.

Η τελευταία διετία, περνώντας μέσα από τις συμπληγάδες του ελληνικού πείσματος και της εντύπωσης ότι μπορούμε να ξεγελάσουμε τους κουτόφραγκους, σημαδεύτηκε από πολιτική κατενάτσιο. Τώρα, οι τακτικιστές πολιτικοί υποχρεούνται να τη μετατρέψουν σε επιθετική πολιτική. Σημαντικοί οικονομολόγοι αμφισβητούν την επιτυχία των προγραμμάτων των τροϊκανών. Ο φαύλος κύκλος λιτότητα – ύφεση που μας επιβάλλουν υπονομεύει την ψυχική ισορροπία της κοινωνίας. Ποιος τολμά να έχει αντίλογο σε αυτό το ενδεχόμενο; Κανείς λογικά σκεπτόμενος. Αλλά το ίδιο θα συμβεί αν παρατείνουμε τη σημερινή ακινησία. Ο Ζακ Αταλί, οπαδός της παγκόσμιας διακυβέρνησης, αναφέρεται συχνά στο δίπολο αγορά – δημοκρατία. Αγορά και δημοκρατία είναι οι προϋποθέσεις για την οικονομική ανάπτυξη, στον βαθμό που η αγορά είναι ένα πολύ κακό σύστημα από πλευράς αποτελεσματικότητας, αλλα είναι το καλύτερο που διαθέτουμε για την παραγωγή και αναδιανομή του πλούτου, ενώ η δημοκρατία επιτρέπει την αναπλήρωση των ανεπαρκειών της, κυρίως δε θέτει τους κανόνες λειτουργίας της.

Ιδού, λοιπόν, έμμεση επιστροφή στην έννοια της δημοκρατίας. Εννοια που αμφισβητείται τελευταία από πολλούς, δεδομένου ότι οι πολιτικές αποφάσεις λαμβάνονται ερήμην του λαού. Ο Καστοριάδης παρατηρεί ότι η δημοκρατία, η οποία δεν μπορεί πια να οριστεί παρά μόνον ειρωνικά και μελαγχολικά σαν εξουσία του λαού, περιορίζεται να παίζει τον ασήμαντο ρόλο ενός παραπετάσματος που κρύβει την εξουσία του χρήματος, της τεχνοεπιστήμης, της γραφειοκρατίας των κομμάτων και του κράτους ή των ΜΜΕ. Αν τελικά δεν θέλουμε να χάσουμε το προνόμιο της δημοκρατίας, αν δεν επιθυμούμε καθεστώς ψυχρής μετα-δημοκρατίας, όπου απλώς θα παριστάμεθα, όπως τώρα, οφείλουμε να δώσουμε τη μάχη με το θάρρος του ανθρώπου που ξέρει πότε και πώς μπορεί να δεσμευτεί σε έναν αγώνα με αβέβαιη έκβαση. Γιατί περί αυτού πρόκειται. Δεν θα είμαστε οι πρώτοι στον κόσμο που θα το ζήσουμε.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 12.2.2012

Οι εµπνευστές του βασικού σεναρίου – εµπειρογνώµονες της Ευρωπαϊκής Ενωσης, της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και του ∆ιεθνούς Νοµισµατικού Ταµείου – αντιµετωπίζουν την Ελλάδα όπως τις κατεστραµµένες χώρες του “υπαρκτού” σοσιαλισµού και έτσι η συνταγή τους λαµβάνει µορφή επανοικοδόµησης.

Γι’ αυτό και επιµένουν η νέα γενναία ρύθµιση των ελληνικών χρεών να συνοδευθεί από ένα πρόγραµµα συνολικού επανακαθορισµού των όρων διεξαγωγής του οικονοµικού παιχνιδιού.

Ουσιαστικά, απαιτούν και προτρέπουν την Ελλάδα να ελευθερώσει ολόκληρη την οικονοµία της, µηδέ της αγοράς εργασίας εξαιρουµένης, να µικρύνει το κράτος, να το απαλλάξει από το υπερβάλλον προσωπικό και κόστος, να ελευθερώσει τους επενδυτές από γραφειοκρατικά και άλλα βάρη και την παραγωγή από εµπόδια και αγκυλώσεις, που την ανταγωνιστικότητά της υποσκάπτουν.

Με άλλα λόγια, πιστεύουν ότι η ελληνική οικονοµία πρέπει να ισορροπήσει σε χαµηλότερη βάση, ώστε να γίνει ανταγωνιστική, να κινητοποιήσει νέα κεφάλαια, να δηµιουργήσει ευκαιρίες επενδύσεων και να ξαναχτίσει περιβάλλον απασχόλησης.

Πιστεύουν βαθιά πως µόνο έτσι θα αναλάβουν το ρίσκο της νέας ρύθµισης των χρεών µας και της χρηµατοδότησης της χώρας ως το 2015.

Αλλιώς, αν η χώρα δεν αντέχει αυτή την επιλογή, έχει το δικαίωµα να κάνει όποια άλλη, αναλαµβάνοντας βεβαίως στο ακέραιο και τις όποιες συνέπειες. Οι οποίες, όπως επισηµαίνουν και όλοι αντιλαµβανόµαστε, θα είναι ολέθριες.

Καλή-κακή λοιπόν, αυτή είναι η πρόταση που εξελίσσεται εντός του υφιστάµενου διεθνούς οικονοµικού συστήµατος.

Και αυτή διαχειρίζεται η κυβέρνηση Παπαδήµου και τα συµµετέχοντα σε αυτήν κόµµατα, ανεξαρτήτως πόσο την πιστεύουν και πόσο ενθέρµως την υπερασπίζονται.

Το δυστύχηµα είναι ότι άλλη εναλλακτική πρόταση, που να ταιριάζει στις αρχές και στους κανόνες του παρόντος διεθνούς οικονοµικού συστήµατος, δεν έχει διατυπωθεί.

Κάποιες παραλλαγές, που περιγράφουν ορισµένα κόµµατα της Αριστεράς, συγκρούονται µε τους περιορισµούς που πηγάζουν από τη συµµετοχή µας στο παρόν ευρωπαϊκό και διεθνές οικονοµικό σύστηµα.

Περιθωριακά, επίσης, κάποιες άλλες δυνάµεις υπερασπίζονται την επιστροφή στο εθνικό νόµισµα, χωρίς όµως και αυτές να αποδέχονται ή να συζητούν ουσιαστικά για τις συνέπειες αυτής της επιλογής, την οποία σηµειωτέον αρνείται το 70% ή και περισσότερο του ελληνικού λαού.

Κακά τα ψέµατα λοιπόν, η µόνη για την ώρα επαρκώς ανεπτυγµένη και πλήρως διατυπωµένη πρόταση για τη διάσωση της ελληνικής οικονοµίας είναι αυτή των εταίρων και των δανειστών.

Οι υπόλοιπες δυστυχώς µόνο ως ευχολόγια µπορούν να αντιµετωπισθούν.

Πράγµα που σηµαίνει ότι αναγκαστικά θα βιώσουµε τον σκληρό Γενάρη του 2012.

Δημοσιεύθηκε στο tovima.gr, 7.1.2012

Κάποιες κινήσεις, κάποιες πρωτοβουλίες εκδηλώθηκαν, αλλά αποδείχθηκαν μικρές και αδύναμες.

Δεν ήρκεσαν να βγάλουν το κάρο από τη λάσπη.

Η αρχή του φθινοπώρου βρίσκει τη χώρα και πάλι απειλούμενη και αμφισβητούμενη.

Η τρόικα δεν βλέπει την πρόοδο που ανέμενε, η ύφεση επιμένει, η εφαρμογή των αποφάσεων της Ευρωπαικής συνόδου κορυφής παραμένει εκκρεμής, οι εταίροι μας είναι καχύποπτοι, η αλληλεγγύη τους λειψή, οι οίκοι αξιολόγησης συνεχίζουν να παίζουν το χαρτί της χρεοκοπίας, οι αγορές παραμένουν δύσπιστες και το διεθνές οικονομικό περιβάλλον ασταθές, προβληματικό, έτοιμο να σηκώσει θύελλες ικανές να βυθίσουν το πληγωμένο ελληνικό καράβι.

Οσοι παρακολουθούν από κοντά τα ελληνικά πράγματα και γνωρίζουν τις ελληνικές αδυναμίες, πολιτικές και οικονομικές, δεν αφήνουν πολλά περιθώρια επιλογών.

Τα σκληρά διλήμματα επανέρχονται όχι μόνο για την κυβέρνηση, αλλά συνολικά για το κλονισμένο ελληνικό πολιτικό σύστημα.

Το επόμενο διάστημα θα είναι πέραν πάσης αμφιβολίας γεμάτο γεγονότα και εξελίξεις, που θα απαιτήσουν αποφάσεις και επιλογές μοναδικές, που μέχρι πρότινος το πολιτικό σύστημα δεν μπορούσε καν να διανοηθεί.

Κακά τα ψέματα, το ελληνικό οικονομικό πρόβλημα δεν είναι εύκολα διαχειρίσιμο.

Οποιοι προπαγανδίζουν εύκολες και ανέφελες λύσεις στην καλύτερη περίπτωση πλανώνται πλάνην οικτράν και στην χειρότερη κοροϊδεύουν τον ελληνικό λαό.

Σε κάθε περίπτωση, όποια κι αν είναι η επιλογή, το κόστος, οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό θα είναι μεγάλο και θα απαιτήσει αποφάσεις εθνικών διαστάσεων.

Τις οποίες κατά πάσα βεβαιότητα δεν αντέχει μόνο του ένα κόμμα.

Η λύση του σύγχρονου ελληνικού Γόρδιου δεσμού θα απαιτήσει μοναδικές πολιτικές και κοινωνικές συμμαχίες. Χωρίς αυτές δεν μπορεί να αναγεννηθεί ο τόπος. Και όσο καθυστερεί η συγκρότησή τους τόσο η χώρα θα απειλείται με βύθιση και απώλειες επίσης μοναδικές.

Αλλά για να υπάρξουν είναι απαραίτητο προηγουμένως να περιγραφεί πλήρως το πρόβλημα, όπως και η λύση του. Και βεβαίως να προσδιορισθούν στις λεπτομέρειές τους οι βαθιές αλλαγές, να αποτιμηθεί το κόστος αυτών και να είναι εξ αρχής προσδιορισμένη η δίκαιη κατανομή των βαρών.

Καλώς ή κακώς μόνο μια επιχείρηση πανεθνικών διαστάσεων μπορεί να πλέον να σώσει την ελληνική οικονομία και να αποτρέψει την αποδιάρθρωση της κοινωνίας και της χώρας.

Και θα ήταν φρόνιμο όλοι να αρχίσουν να προετοιμάζονται αναλόγως. Αλλιώς ας αναλάβουν από τώρα την ευθύνη των δεινών που επιπέσουν επί της χώρας.

Δημοσιεύθηκε στο TOVIMA.gr, 2.9.2011