Ένας πρώτος μύθος που διαδίδεται ευρέως είναι αυτός που λέει ότι η Γερμανία είναι η μεγάλη κερδισμένη του ενιαίου νομίσματος και, ενώ μέσω αυτού ισχυροποίησε την οικονομία της, σήμερα γυρίζει την πλάτη στις χώρες της περιφέρειας και αρνείται να επιδείξει αλληλεγγύη προς αυτές. Οι «βαρύγδουποι» οικονομολογούντες και άλλοι τινες που διαδίδουν τον μύθο αυτόν απλώς παραλείπουν να προσθέσουν ότι, χωρίς την Γερμανία, η ευρωζώνη θα είχε εκραγεί από καιρό τώρα. Γιατί; Διότι τα τρία τελευταία χρόνια η Γερμανία χορήγησε στις προβληματικές χώρες της ευρωζώνης 215 δισεκατ. ευρώ, τόσο σε δάνεια όσο και σε πιστωτικές εγγυήσεις. Και αν στο ποσόν αυτό προσθέσουμε και τις έμμεσες χορηγήσεις μέσω του Target-2, τότε το σύνολο υπερδιπλασιάζεται. Αν η γερμανική οικονομία δεν είχε αυτή την δανειακή ικανότητα, η Ελλάδα θα είχε χρεωκοπήσει ατάκτως από τις αρχές του 2010 και σήμερα θα διατηρούσε το βιοτικό επίπεδο της δεκαετίας του 1960.

Ένας άλλος μύθος υποστηρίζει ότι η Γερμανία δανείζει την Ελλάδα με «τοκογλυφικά» επιτόκια. Κατ’ αρχήν, από την αρχή του αποκλεισμού της από τις αγορές το 2010, αν η Ελλάδα ήθελε να δανειστεί θα έπρεπε να πληρώσει επιτόκιο 10%, που σήμερα πλησιάζει το 40%. Παρ’ όλα αυτά, κανείς δεν διανοείται να δανείσει στην χώρα μας ούτε ένα ευρώ για αστείο! Το 2010, λοιπόν, τα επιτόκια του μηχανισμού διάσωσης ήσαν γύρω στο 4%-5%, ήτοι πολύ μικρότερα από αυτά των αγορών, άρα απείχαν πολύ από την έννοια της τοκογλυφίας. Σημειώνουμε επίσης ότι το 2011 δύο χώρες με μεγάλο ποσοστό συμμετοχής στον μηχανισμό στήριξης της Ελλάδος, η Ιταλία και η Ισπανία, δανείζονταν με μέσο επιτόκιο 6% και δάνειζαν την χώρα μας με 2,5%, καταγράφοντας ζημίες σε μία πολύ κρίσιμη περίοδο για την οικονομία τους. Αυτά, όμως, είναι ενοχλητικές λεπτομέρειες για τους «τοκογλυφοφάγους».

Θα πρέπει επίσης να επισημανθεί ότι, όσοι για λόγους λαϊκισμού κατηγορούν την Γερμανία για έλλειψη αλληλεγγύης, θα πρέπει να γνωρίζουν ότι η κυβέρνηση της Α. Μέρκελ, αντί να χρηματοδοτεί την ευρωπαϊκή περιφέρεια, θα μπορούσε να επενδύει στην αντίστοιχη γερμανική –ιδιαίτερα δε στην ανατολική πλευρά της, η οποία παρουσιάζει και υψηλά ποσοστά ανεργίας. Εξάλλου, σε όσους παρακολουθούν τον γερμανικό Τύπο χωρίς παρωπίδες, είναι γνωστό ότι η χώρα του Γκαίτε αντιμετωπίζει σοβαρότατα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα σε αρκετές περιφέρειές της, οι κάτοικοι των οποίων εξαγριώνονται κάθε φορά που μαθαίνουν ότι κάποια δισεκατομμύρια ευρώ πηγαίνουν στον ευρωπαϊκό νότο αντί να επενδύονται σε κοινωνικού χαρακτήρα υποδομές στην ανατολική Γερμανία για παράδειγμα.

Στο σημείο αυτό θα πρέπει να πούμε ότι τα πλεονεκτήματα της γερμανικής επιτυχίας των τελευταίων ετών κατανεμήθηκαν πολύ άνισα από κοινωνικής πλευράς. Έτσι, σε αρκετές περιπτώσεις η οικονομική ανάπτυξη οδήγησε σε κραυγαλέες ανισότητες, τις οποίες κάλυπτε η χαμηλή ανεργία. Όμως, σήμερα, για λόγους ενίσχυσης της ανταγωνιστικότητος, η ποιότητα των νέων θέσεων εργασίας απέχει αισθητά από την αντίστοιχη που υπήρχε όταν όλοι μιλούσαν με θαυμασμό για τον «ρηνανικό καπιταλισμό». Τα δέκα τελευταία χρόνια το περίφημο γερμανικό κοινωνικό μοντέλο έχει υποβαθμιστεί και για τον απλό Γερμανό πολίτη αυτό το γεγονός οφείλεται στην συμμετοχή της Γερμανίας στην ευρωζώνη και άρα στην ύπαρξη ενιαίου ευρωπαϊκού νομίσματος –το οποίο η γερμανική κοινή γνώμη δέχθηκε με πολύ μεγάλη δυσκολία και, ως εκ τούτου, με βαρειά καρδιά.

Κατά συνέπεια, οι επιδείξεις αλληλεγγύης από την Γερμανία προς τις χώρες της περιφέρειας που θεωρούνται σπάταλες και ελάχιστα παραγωγικές έχει υψηλό πολιτικό κόστος, το οποίο τα γερμανικά πολιτικά κόμματα δεν μπορούν να αγνοήσουν. Αυτό σημαίνει ότι η οποιαδήποτε απαγκίστρωση της Γερμανίας από την έννοια της «γερμανικής Ευρώπης» με κατεύθυνση την «ευρωπαϊκή Γερμανία» είναι ένα δύσκολο πολιτικό εγχείρημα που, για να πετύχει, θα πρέπει να υπάρξουν και τα απαραίτητα ανταλλάγματα.

Το ερώτημα, συνεπώς, που τίθεται είναι αυτό της υφής αυτών των ανταλλαγμάτων. Πώς, για παράδειγμα, θα μπορούσε η Γερμανία να δεχθεί μία Ευρωπαϊκή Τραπεζική Εποπτική Αρχή όταν είναι γνωστόν ότι οι τοπικές τράπεζες στα γερμανικά κρατίδια είναι σχεδόν όλες προβληματικές λόγω της κοινωνικής πολιτικής που ακολουθούν μέσω στεγαστικών και εταιρικών δανείων; Πώς θα πεισθεί η Γερμανία να πει ναι στα ευρωομόλογα όταν γνωρίζει ότι οι χώρες της περιφέρειας από το 2002 έως το 2010 δανείζονταν με τα χαμηλότερα δυνατά επιτόκια, χωρίς όμως να πραγματοποιούν μακροπρόθεσμες παραγωγικές επενδύσεις γιατί προτιμούσαν να καταναλώνουν; Αν υποθέσουμε ότι η Γερμανία δέχεται το ευρωομόλογο, ποιος εγγυάται ότι θα το δεχθούν και οι Φινλανδοί, οι Πολωνοί, οι Ολλανδοί, οι Αυστριακοί και ο Σλοβάκοι, που συμμερίζονται την γερμανική ευρωπαϊκή πολιτική;

Όλα τα παραπάνω είναι πολύ σοβαρά και σύνθετα προβλήματα. Και αυτοί που τα εκχυδαΐζουν για ανομολόγητους λόγους σίγουρα επιδιώκουν την διάλυση της Ευρώπης πολύ περισσότερο από κάποιες γερμανικές ακαμψίες.

Πριν από τις δεύτερες εκλογές, οι εγγενείς αδυναμίες της ισπανικής οικονομίας βγήκαν στην επιφάνεια, όπως και οι ελληνικές προ διετίας. Πολλοί πιστεύουν ότι είναι θέμα χρόνου να φτάσει η στιγμή της Ιταλίας. Ετσι, η Ελλάδα, παρά τη δική της παθογένεια, παρά τον πόνο των ανθρώπων της αισθάνθηκε ότι θα μπορούσε επισήμως να απενοχοποιηθεί – να λάβει κάτι σαν τα παλιά συγχωροχάρτια της εποχής του Λούθηρου, καθώς ούτως ή άλλως γνώριζε ότι δεν έφταιγε μόνον εκείνη για τη μεγάλη φουρτούνα που ο Ποσειδώνας προκάλεσε στην Ευρώπη. Την επομένη των εκλογών της 17ης Ιουνίου, ο συντηρητικός γερμανικός Τύπος αναρωτήθηκε πώς είναι δυνατόν το κόμμα, το οποίο μετείχε στην ελληνική τραγωδία των τελευταίων χρόνων, να μπορούσε τώρα, κερδίζοντας την πρώτη θέση, να αλλάξει το παιγνίδι. Ο κεντροαριστερός γερμανικός Τύπος επέλεξε να αναδείξει τις ουρές στα συσσίτια των πόλεων, επιμερίζοντας με σαφή τρόπο τις ευθύνες που η ίδια η Γερμανία φέρει. Ωστόσο, υπήρξε κι ένας τρίτος πόλος, η επιτομή της κοινής λογικής: Και τώρα τι;

Μέρα με την ημέρα, το περιβάλλον της καγκελαρίου Μέρκελ συνειδητοποιεί ότι οι πραγματικές λύσεις πηγαίνουν πολύ πιο πέρα από όσα η καγκελάριος συζητούσε προ μηνών για την περαιτέρω σύγκλιση της Ε. Ε.: Την ύπαρξη ενός υπουργού Οικονομικών, τη δημιουργία ενιαίου τραπεζικού συστήματος, τον κοινό σχεδιασμό για τη διασφάλιση των καταθέσεων των Ευρωπαίων, αλλά και την ανάπτυξη νέου καταστατικού πολιτικού χάρτη. Εν ολίγοις, το σχέδιο που οι Γερμανοί αποκαλούν πολιτική ένωση και που θα χρειαστεί μια δεκαετία για να πάρει σάρκα και οστά. Ετσι όμως έχουν τα πράγματα; Είναι έτοιμοι οι Γερμανοί πρωτίστως να αποδεχτούν το πλαίσιο μιας αυστηρής πολιτικής ένωσης που θα μεταφράζεται σε λιγότερη κυριαρχία των κρατών και μεγαλύτερη, μεταξύ τους, αλληλεγγύη; Νωρίς για να δοθεί ξεκάθαρη απάντηση, καθώς η έως τώρα τακτική δεν είναι το καλύτερο δείγμα γραφής, παρά το γεγονός ότι, λογικά, η πολιτική ένωση θα αποτελούσε την ασφαλέστερη απάντηση στην παγκόσμια οικονομική κυριαρχία.

Η Ευρώπη διανύει περίοδο ζυμώσεων, όπου ακόμη και ο ανεπαίσθητος θόρυβος που κάνουν οι σαύρες τις νύχτες πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη. Τα δεδομένα αλλάζουν με καταιγιστικούς ρυθμούς κι ας έχουμε την αίσθηση του βηματισμού της χελώνας. Οι εκλογές που διεξήχθησαν σε Γαλλία και Ελλάδα θέτουν άλλες, πολύ πιο ουσιαστικές παραμέτρους στη συζήτηση για το ευρωπαϊκό μέλλον. Προτάσσουν τον άνθρωπο απέναντι στους αριθμούς και στα οικονομικά μεγέθη. Μπορεί να γίνουμε μάρτυρες σπουδαίων εκπλήξεων: Υπό τον φόβο μιας πιθανής περαιτέρω ύφεσης, σε μία από τις επόμενες συνόδους κορυφής οι Ευρωπαίοι ηγέτες να αναλάβουν πρωτοβουλίες άμβλυνσης της διαρκούς λιτότητας, όχι απλώς προσθέτοντας τον όρο ανάπτυξη ως σαντιγί πάνω από το πενιχρό γλυκό μας, αλλά ως συστατικό στοιχείο της επόμενης ευρωπαϊκής φάσης. Σε περίπτωση εμμονών, εγωισμών και ολιγωρίας, οι Ευρωπαίοι θα συνειδητοποιήσουν ξαφνικά ότι αφήνουν πίσω τους το παλάτι του Οδυσσέα, όπου εντός αλωνίζουν οι μνηστήρες της Πηνελόπης. (Στην περίπτωσή μας, οι αγορές.) Ομως, η λιτότητα, η λύπη και η θλίψη δεν μπορεί να γίνουν συστατικά της ενεργού ζωής του πολίτη που η Ιστορία τον θέλει να έχει δώσει αγώνες για να απαλλαγεί από ασχήμιες προηγούμενων αιώνων. Καταφεύγοντας στη γλώσσα της τέχνης, θα έλεγα πως αυτές οι καταστάσεις θυμίζουν πίνακα του Πικάσο («Repas Frugal» – Λιτό γεύμα) που μαζί με παρεμφερές έργο του Βαν Γκογκ («Chagrin» – Θλίψη, φωτ.) επρόκειτο να δημοπρατηθούν στις 20 Ιουνίου στον οίκο Κρίστις στο Λονδίνο. Πίνακες που πωλούνται ακριβά, για να θυμίζουν στον σύγχρονο άνθρωπο την πορεία της Ιστορίας.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 24.6.2012

Αντιθέτως μάλιστα, εκτοξεύονται με κάθε ευκαιρία και το χειρότερο είναι ότι επιδρούν διαρκώς στο σώμα της ελληνικής οικονομίας, όπως καθημερινά διαπιστώνουν οι υπάλληλοι των εμπορικών Τραπεζών.

Κακά τα ψέματα, η χώρα μας κινείται εδώ και καιρό στην άκρη της αβύσσου. Παίζει στην κυριολεξία με τη φωτιά, χωρίς να αντιλαμβάνεται τις συνέπειες.

Οι περισσότεροι των εταίρων μας δεν μπορούν να πιστέψουν ότι δεν αναγνωρίζουμε το πρόβλημα και ότι τα κόμματά μας αντιμετωπίζουν την πραγματικά δική μας κρίση με τόση ανευθυνότητα.

Υπό αυτή την έννοια, και στον βαθμό που το ελληνικό έλλειμμα αξιοπιστίας περισσεύει, μεγάλη αγωνία επικρατεί σε ολόκληρη την Ευρώπη για τις εδώ εξελίξεις.

Αν το βράδυ της προσεχούς Κυριακής ή το αργότερο το μεσημέρι της Δευτέρας δεν υπάρχουν σαφείς ενδείξεις για σχηματισμό ισχυρής κυβέρνησης, τότε όλα μπορούν να μας συμβούν.

Η όποια εναπομείνασα εμπιστοσύνη μπορεί να κλονισθεί και η χώρα να εισέλθει σε φάση απόλυτης αμφισβήτησης, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τη σταθερότητά της.

Με άλλα λόγια, οι εταίροι μας, ανήσυχοι όπως είναι, δεν μπορεί παρά να αξιολογούν όλα τα ενδεχόμενα για την Ελλάδα.

Όσα έρχονται στο φως της δημοσιότητας για δεύτερα και τρίτα πλάνα σχετικά με μας, πρέπει να θεωρούνται δεδομένα

Όσοι μάλιστα γνωρίζουν τη μέθοδο εργασίας των Γερμανών δεν έχουν καμία αμφιβολία ότι η προετοιμασία τους ακόμη και για το χειρότερο ελληνικό σενάριο είναι προχωρημένη.

Ας μην τρέφουμε λοιπόν αυταπάτες. Η Ελλάδα δεν είναι Ισπανία, ούτε το ελληνικό πρόβλημα ταιριάζει με εκείνο της Μαδρίτης. Εκεί το πρόβλημα είναι αμιγώς τραπεζικό, το δημοσιονομικό τελεί ακόμη υπό έλεγχο και τέλος πάντων η Ισπανία είναι μια μεγάλη χώρα, με άλλη βαρύτητα και θέση στις ευρωπαϊκές υποθέσεις. Η δική μας στάθμιση είναι σαφώς περιορισμένη και το κόστος μιας ελληνικής κρίσης ευκολότερα ελεγχόμενη. Για να μην αναφερθούμε στον μύθο της Ιφιγένειας που μας πάει γάντι και πολλούς συγκινεί στο Βερολίνο. Δεν είναι λίγοι άλλωστε εκείνοι που πιστεύουν ότι μια ελληνική θυσία θα λύσει τα μάγια και ούριος άνεμος θα κινήσει πάλι στα ευρωπαϊκά πανιά.

Όπως και να έχει, η χώρα και οι ηγήτορές μας δεν μπορούν να ελπίζουν σε ειδική μεταχείριση, ούτε να προσβλέπουν στην καλοσύνη των εταίρων μας. Οι εκλογές της Κυριακής είναι απαραίτητο να δώσουν κατά το δυνατόν ισχυρότερη κυβέρνηση, ικανή και εξοπλισμένη να αναλάβει όλες τις υποχρεώσεις και να οδηγήσει τη χώρα στην έξοδο από την κρίση. Οτιδήποτε άλλο θα ελευθερώσει όλα τα δαιμόνια, εγχώρια και διεθνή, η δράση των οποίων θα βυθίσει τη χώρα στην ακυβερνησία και στο χάος. Πέντε και μια λοιπόν μείνανε…

Δημοσιεύθηκε στο tovima.gr, 12.6.2012

Η χώρα κρέμονταν όντως από μια κλωστή και έμοιαζε παραδομένη στις διαθέσεις των ξένων. Η απειλή εξόδου από το ευρώ είχε διατυπωθεί, η κοινωνία ήταν ανάστατη, τα κόμματα παρακολουθούσαν φοβισμένα την επερχόμενη κοινωνική αναταραχή και μέσα στην ανησυχία τους αμφισβητούσαν τους πάντες και τα πάντα.

Στη βάση αυτού του κλίματος κόμματα εγκατέλειψαν την προσπάθεια, άλλα κλονίσθηκαν και πρόσωπα της πολιτικής διαφοροποιήθηκαν, παραιτήθηκαν από τις θέσεις τους ή άλλαξαν στρατόπεδο. Ορισμένοι μάλιστα έφθασαν στο σημείο να αμφισβητούν τον πρωθυπουργό, να τον κατηγορούν ότι δήθεν δεν διαπραγματεύεται, ότι δεν έχει σχέδιο και ότι δεν είναι αρκούντως πολιτικός.

Τα γεγονότα ωστόσο, όσα ακολούθησαν κι όσα θα ακολουθήσουν στο προσεχές διάστημα, φανέρωσαν και φανερώνουν ότι ο αθόρυβος και αντιεπικοινωνιακός κ. Παπαδήμος και σχέδιο είχε και διαπραγμάτευση ισχυρή έκανε όλο το προηγούμενο διάστημα.

Στη σύνοδο κορυφής τα πράγματα πήγαν κατ’ ευχήν, η συμφωνία έκλεισε, η επικύρωσή της θα γίνει προσεχώς, η συμμετοχή των ιδιωτών στη ρύθμιση των ελληνικών χρεών προχωρεί παρά τα πολλά αντίθετα δημοσιεύματα του διεθνούς Τύπου και το κλίμα μπορεί να πει κανείς ότι σταδιακά βελτιώνεται.

Το γεγονός μάλιστα ότι οι ευρωπαίοι, πέραν των περιοριστικών πολιτικών, συζητούν πλέον τόσο για την ελληνική ανάπτυξη, όσο και για κοινωνική συνοχή, μαρτυρά ότι ο σκληρά εργαζόμενος πρωθυπουργός όχι μόνο διαπραγματεύεται, αλλά ταυτόχρονα οργανώνει, κινητοποιεί και πείθει την Ευρώπη για την ελληνική προσπάθεια και τις ελληνικές ανάγκες.

Κακά τα ψέματα, όλο και περισσότεροι αποδέχονται ότι ο κ. Παπαδήμος είναι ο κατάλληλος άνθρωπος, στην κατάλληλη θέση, τη στιγμή που πρέπει.

Δεν κοροϊδεύει κανένα, λέει την αλήθεια στον λαό, μιλάει λίγο, αλλά δουλεύει ακούραστα, χωρίς επιφυλάξεις και ενδοιασμούς, διαμορφώνει με επιμέλεια επιχειρήματα και θέσεις και το σημαντικότερο έχει την ικανότητα να προωθεί τα ελληνικά συμφέροντα κατά τρόπο αποτελεσματικό στην Ευρώπη και στον κόσμο ολόκληρο.

Και επειδή η επίλυση του ελληνικού προβλήματος δεν είναι υπόθεση ορισμένων εβδομάδων, αλλά θα χρειασθούν αρκετοί ακόμη μήνες επίπονης και οργανωμένης προσπάθειας, ίσως θα ήταν σκόπιμο να παραταθεί ο βίος αυτής της κυβέρνησης, με μόνο σκοπό την εμπέδωση της σταθερότητας και την απομάκρυνση των πολλών ακόμη κινδύνων που απειλούν την ελληνική οικονομία.

Τα δύο κόμματα εξουσίας που συμμετέχουν στην κυβέρνηση θα μπορούσαν να παρατείνουν τον βίο της, τουλάχιστον ως το προσεχές φθινόπωρο και να δώσουν τον χρόνο και την ευκαιρία στον κ. Παπαδήμο να παραδώσει μια πιο οργανωμένη και περισσότερο αποτελεσματική διοίκηση.

Δημοσιεύθηκε, tovima.gr, 2.3.2012

Ένα τρίτο παράδειγμα υπερβολής είναι η πολιτική και οι πολιτικοί. Η υπερπαραγωγή πολιτικού λόγου, λαϊκισμού και πελατειακών σχέσεων και η μόνιμη τάση των Ελλήνων να επενδύουν τις κοινές υποθέσεις με κομματικούς μανδύες έχουν οδηγήσει στη σημερινή κατάσταση.

Από τα μέσα της προηγούμενης δεκαετίας έως σήμερα, Κώστας Καραμανλής και Γιώργος Παπανδρέου είναι ιστορικά υπεύθυνοι για την ακροβασία της χώρας στο κενό. Ποιός εκβιάστηκε, ποιος απειλήθηκε, ποιος φοβερίστηκε ή ακυρώθηκε από το κομματικό σκυλολόι, λίγο με ενδιαφέρει. Η Ελλάδα είναι ηρωϊκό Έθνος. Εχει περάσει δοκιμασίες και δεινά που θα εξόντωναν χώρες και λαούς της Ευρώπης. Άντεξε όμως. Τα υπόλοιπα είναι… πως το είπε ο Τράγκας (αλλά προς λάθος άνθρωπο); Για τις “Λουλούδες”.

Αν ο πολυσυζητημένος πρώην πρόεδρος της Δημοκρατίας Σαρτζετάκης είχε διατυπώσει κάτι σωστό επί των ημερών του ήταν ότι η Ελλάδα είναι “Εθνος ανάδελφον”. Άρα χρειάζεται τους ανάλογους ηγέτες, κατά τη γνωστή ελληνική λαϊκή ρήση περί των μεταξωτών και των επιδέξιων. Αλλιώς, φίλες και φίλοι να μην γίνετε πολιτικοί. Πρέπει να πάψει ο χώρος της λαϊκής εκπροσώπευσης να αποτελεί άσυλο ανεπάγγελτων και αποτυχημένων, ενίοτε γραφικών τύπων, που τυγχάνει να γοητεύουν τους γέρους του τόπου τους και να προωθούνται από τις τοπικές της περιοχής. Εντάξει, φωτεινές εξαιρέσεις υπάρχουν, αλλά δυστυχώς δεν παίζουν ρόλο. Ελάχιστοι άνθρωποι με ταλέντα στις επιστήμες, τη διοίκηση και την ηγεσία ανέχονται τον κομματικό ζυγό και την υποταγή σε αμόρφωτους πολιτικάντηδες, προκειμένου να φτάσουν στη Βουλή. Δεν είναι τυχαίο ό,τι η διαδικασία που προηγήθηκε μέχρι να αναλάβει ο Λουκάς Παπαδήμος την πρωθυπουργία έκανε τις διαπραγματεύσεις με την τρόικα να φαντάζουν παιχνίδι. Κανείς δεν θέλει επιστήμονες και οπαδούς της κοινής λογικής σε θέσεις ισχύος.

Αν έχουμε μια ελπίδα να ξεπεράσουμε τα προβλήματα και να προχωρήσουμε μπροστά, αυτή εξαρτάται από την επιθυμία μας να αποκτήσουμε περισσότερους μικρούς και μεγαλύτερους Παπαδήμους, οι οποίοι να έχουν τα κότσια να κοιτούν τους πολιτικούς χαμογελώντας – όχι με το δέος των παρατρεχάμενων καθηγητών που παρακαλούν για θέσεις εξουσίας στο δημόσιο, ή τη σιχασιά που σου προκαλεί η Ψυτάλλεια… Αλλιώς το μέλλον μας θα είναι μία από τα ίδια…

Πώς όμως πορεύεται κανείς μέσα σε τέτοιο θολό τοπίο, με τι μπούσουλα; Πώς, δηλαδή, εγκαταλείπει εν γνώσει του ένας εχέφρων άνθρωπος τον καθαρά λογικό τρόπο, για να σκεφθεί πολιτικά, χωρίς να πέσει στο άλλο άκρο, της αποδοχής κάθε παραλογισμού στο όνομα της προβληματικής φύσης του αντικειμένου; Πιστεύω ότι ο καλύτερος οδηγός είναι η γνώση της φύσης των λόγων της απόκλισης από στον ορθολογισμό στην πολιτική, που χωρίζονται σε δύο κατηγορίες. Οι λόγοι της πρώτης είναι καλοί και θεμιτοί, ενώ της άλλης κακοί κι αθέμιτοι. Οπότε, όσο κοντύτερα είσαι στην πρώτη κατηγορία, τόσο καλύτερα πολιτεύεσαι, κι όσο απομακρύνεσαι μπαίνεις σε περιοχές επικίνδυνες.

Οι καλοί λόγοι της απόκλισης μπορεί να στηρίζονται στον σεβασμό της παράδοσης, ή κάποιας άλλης συνεκτικής αξίας μιας συγκεκριμένης κοινωνίας. Ετσι, για παράδειγμα, ενώ δεν είναι “λογικό” να μην υπηρετούν οι νέες γυναίκες στρατιωτική θητεία στην Ελλάδα, το σεβόμαστε, και σωστά, γιατί έτσι κάναμε πάντα. Οι θεμιτοί λόγοι μπορεί επίσης να πηγάζουν από την απαραίτητη δόση ρεαλισμού, που επιβάλλει, ας πούμε, την αποδοχή μεγάλων αναγκών που -όσο κι αν θες- δεν μπορείς να υπερβείς χωρίς φοβερό κόστος. Τέλος, υπάρχουν οι λόγοι που οφείλονται στην προβληματική φύση της πραγματικότητας, που μας αναγκάζει συχνά να ζυγιάζουμε αξίες αντιφατικές, ανίκανες από τη φύση τους να έρθουν σε τέλεια αρμονία. Ετσι, για παράδειγμα, η θέσπιση πειραματικών σχολείων, όπου θα πηγαίνουν με εξετάσεις οι καλύτεροι μαθητές, απορρίπτεται βάσει της αρχής της ισότητας, αλλά υποστηρίζεται βάσει της αρχής της αριστείας, που έχει κι αυτή τα δίκια της.

Οι κακοί και αθέμιτοι λόγοι της εγκατάλειψης του ορθολογισμού διαφέρουν ποιοτικά πολύ από τους πρώτους. Αυτοί κατά κανόνα πηγάζουν από αρνητικά πάθη, όποια κι αν είναι, που οδηγούν στην προσβολή του κοινού συμφέροντος που πρέπει να υπηρετεί ο πολιτικός. Τα πάθη αυτά μπορεί να είναι πολύ σκοτεινά, ή και απλούστερα -πλην όμως μη συγχωρητέα- όπως η εξυπηρέτηση της φιλαρχίας, προσωπικής ή συλλογικής. Αλλά αθέμιτους λόγους ορίζουν και γνωσιακές ή χαρακτηριολογικές ελλείψεις, που ενώ δεν συνιστούν από μόνες ψόγο για μια προσωπικότητα, την αποκλείουν από την πολιτική: όπως δεν επιτρέπεται να οδηγείς αν η όρασή σου είναι μειωμένη, δεν γίνεται να πολιτεύεσαι αν είσαι ακραία επιπόλαιος.

Φοβούμαι ότι οι λόγοι που οδήγησαν τον Γιώργο Παπανδρέου και το στενό περιβάλλον του, που συναπόφασισε μαζί του να οδηγήσουν, εν μέσω βαθύτατης κρίσης, τη χώρα σε δημοψήφισμα, ανήκουν στη δεύτερη, αρνητική κατηγορία. Κάποιοι είπαν την απόφαση του Παπανδρέου και των αυλικών του «υψηλού ρίσκου». Ο χαρακτηρισμός είναι αδικαιολόγητα ουδέτερος, αφού η απόφαση, καθαρά και ξάστερα, έβαλε τη χώρα σε θανάσιμους κινδύνους. Ετσι κι αλλιώς, ας μη κοροϊδευόμαστε, στον τόπο είμαστε λίγοι και γνωριζόμαστε μεταξύ μας καλά: η επιλογή για το δημοψήφισμα δεν έγινε για να εξυπηρετηθούν συμφέροντα του τόπου, αλλά ιδιοτελείς σκοποί του πρωθυπουργού και ενός πυρήνα “βαθέος” μηχανισμού, που δεν κοίταξε τίποτε πέρα από το κομματικό συμφέρον. (Αφήνω κατά μέρος σκοτεινότερα κίνητρα, διεθνών ή οικονομικών συμφερόντων, που αναφέρθηκαν από κάποιους, καθώς δεν υπάρχουν στοιχεία να τα στηρίξουν.) Με την απόφαση του θνησιγενούς -όπως απεδείχθη περίτρανα και εξευτελιστικά για τη χώρα- δημοψηφίσματος, όσοι το αποφάσισαν ήθελαν να απονείμουν στον πρωθυπουργό μιαν επίφαση “δημοκρατικότητας”, αλλά ουσιαστικά να αποποιηθούν τις ευθύνες της κυβέρνησης (που βέβαια δεν είναι η μόνη υπεύθυνη) για τη φρικτή κατάσταση της χώρας. Παράλληλα, νόμισαν ότι έτσι θα απαλύνουν την πλήρη απαξίωσή της στα μάτια των πολιτών, μιαν απαξίωση, ας σημειωθεί, που δεν προκύπτει κυρίως από τις δανειοληπτικές δεσμεύσεις της κυβέρνησης, αλλά από την πλήρη της ανικανότητα να τις διαχειριστεί σωστά, μετατρέποντάς τες σταδιακά σε εξυγιαντικές αλλαγές, για το καλό του τόπου.

Αν κάποιοι βρίσκουν την αποτίμησή μου άδικη, αν θεωρούν ότι αποδίδει δίχως αποδείξεις ποταπά κίνητρα σε ανθρώπους που ίσως έπραξαν καλή τη πίστει, πρέπει να καταλάβουν ότι είναι η μόνη εναλλακτική στην άλλη, της απόλυτης ανευθυνότητας ή και ανοησίας, σε βαθμό ασυγχώρητο για δημόσιους άνδρες. Ισως να ήταν μόνο ιδιοτέλεια που οδήγησε τον Γιώργο Παπανδρέου και την παρέα του, ή μόνο γνωσιακοί περιορισμοί, ή μείγμα των δύο – θα το δείξει το μέλλον. Αλλά αναρωτιέμαι: πώς θα ήθελαν να μείνουν στην Ιστορία όσοι πήραν την καταστροφική απόφαση για το δημοψήφισμα, αλλά κι οι υπεύθυνοι πολιτικοί που τις πρώτες μέρες το στήριξαν, με λιγότερη ή περισσότερη θέρμη: ως άνθρωποι που έπαιξαν με το μέλλον του τόπου για να εξυπηρετήσουν προσωπικά και κομματικά συμφέροντα, ή κάποιοι που πρέπει να απαλλαγούν λόγω βλακείας;

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 6.11.2011

Δεν είναι η τυπική περίπτωση του άκαμπτου τεχνοκράτη ή του ανάλγητου τραπεζίτη, όπως ορισμένοι νομίζουν και με ευκολία προπαγανδίζουν.

Ο νέος πρωθυπουργός είναι βαθύτατα ευγενής, η παράδοσή του δημοκρατική και η κουλτούρα του συναινετική.

Ταυτόχρονα είναι γνώστης των οικονομικών λειτουργιών, υπήρξε και παραμένει βαθύς μελετητής του οικονομικού περιβάλλοντος, έχει απόλυτη αντίληψη των αλληλεπιδράσεων στη διεθνή οικονομία, αλλά και των δυνάμεων που την επηρεάζουν. Ακόµη, γνωρίζει από πρώτο χέρι τις ατέλειες του ελληνικού οικονοµικού και πολιτικού συστήµατος, έχει αξιολογήσει το πλήθος των παραγόντων που επιδρούν στο σώµα της ελληνικής οικονοµίας, όπως και τα κατά καιρούς εφαρµοσθέντα σχήµατα άσκησης οικονοµικής πολιτικής.

Και επιπλέον, κατά τη µακρά θητεία του στη διοίκηση της Τράπεζας της Ελλάδος και σε εκείνη της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, έχει άπειρες φορές ασκηθεί σε συνθήκες σκληρής πολιτικής και οικονοµικής διαπραγµάτευσης.

Από πολλούς, εδώ και στην Ευρώπη, θεωρείται µετρ της διαπραγµάτευσης. Είναι εχέµυθος, πειστικός, υποµονετικός και αρκούντως αποφασιστικός. Οι παλαιότεροι θυµούνται µε πόση επιµονή χειρίστηκε, από το καλοκαίρι του 1997 ως τον Μάρτιο του 1998, χωρίς κανείς να µάθει το παραµικρό, την ένταξη της δραχµής στον Μηχανισµό Συναλλαγµατικών Ισοτιµιών. Αλλά και στην παρούσα φάση της κρίσης, πάµπολλες φορές έπαιξε διαµεσολαβητικό ρόλο και ατύπως ανέλαβε αποστολές και αφανώς κινήθηκε προκειµένου να στηρίξει τις ελληνικές θέσεις.

Τις προηγούµενες πολλές ηµέρες αναµονής επίσης επέδειξε απόλυτη ψυχραιµία και ιώβειο υποµονή. Δεν κάµφθηκε από τα πολλά µπρος – πίσω και τα άπειρα εµπόδια, τόσο κατά τη διαδικασία απόδοσης της εντολής σχηµατισµού κυβέρνησης όσο και κατά τη διάρκεια εκτέλεσής της. Ειδικά κατά τον σχηµατισµό κυβέρνησης εκλήθη να ταιριάξει τα αταίριαστα και να κινηθεί µεταξύ αντικρουόµενων απαιτήσεων.

Υποθέτουµε ότι θα χρειασθεί τη διαπραγµατευτική ικανότητα ακόµη περισσότερο στο άµεσο µέλλον. Ειδικά όταν θα περάσουν οι αγάπες και τα λουλούδια των πρώτων ηµερών και φανερωθούν οι κοµµατικοί ανταγωνισµοί, οι οποίοι σύµφωνα µε τα ελληνικά ήθη αναµένονται σφοδροί και παράλογοι. Μόνη ίσως παρηγοριά είναι ότι ο κ. Παπαδήµος έχει, για την ώρα τουλάχιστον, την αποδοχή των ελλήνων πολιτών, διατηρεί δηµοτικότητα Αρχιεπισκόπου και ότι όσοι επιχειρήσουν να κλονίσουν την ελπίδα που διαµόρφωσε θα πρέπει να σκεφθούν διπλά τι θα πουν και πώς θα το πουν.

Δημοσιεύθηκε TOVIMA.gr, 13.11.2011

Έτσι, παρά την διεθνή κρίση και τις επιπτώσεις της στην ελληνική οικονομία, ο κ. Γ. Α. Παπανδρέου ασκούσε, ως αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης, μία δημαγωγική και λαϊκιστική πολιτική ερήμην της οικονομικής συγκυρίας. Η τακτική αυτή συνεχίστηκε και σε όλη την διάρκεια του 2009 –χρονιά που η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας παρέπαιε, αφ’ ενός, υπό το βάρος των δραματικών γεγονότων του Δεκεμβρίου 2008 και, αφ’ ετέρου, υπό τη πίεση μιας οικονομικής κρίσης που είχε ήδη κορυφωθεί και απειλούσε την Ελλάδα. Απειλή την οποία, δυστυχώς, ο τότε πρωθυπουργός κ. Κώστας Καραμανλής συνειδητοποίησε είτε με καθυστέρηση είτε με σχετική ελαφρότητα στην αρχή.

Από την πλευρά του, ο κ. Γ. Α. Παπανδρέου είχε πλήρη γνώση της κατάστασης, τόσο από τον Ισπανό σοσιαλιστή Επίτροπο κ. Χοακίμ Αλμούνια, αρμόδιο για την Οικονομία, όσο και από δύο συμβούλους του που είχαν σχέσεις με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Ειδικότερα δε, η ενημέρωση του κ. Γ. Α.Παπανδρέου είχε γίνει από τον Φεβρουάριο του 2009, ενώ το καλοκαίρι της ίδιας χρονιάς ο αρχηγός του ΠΑΣΟΚ επληροφορείτο ότι η Ελλάδα θα αντιμετώπιζε πρόβλημα δανεισμού  –ενδεχόμενο, ωστόσο, το οποίο είχε αφήσει τον κ. Γ. Α. Παπανδρέου παγερά αδιάφορο. Ύπατος στόχος του ιδίου και των μελών της οικογένειάς του ήταν η άνοδος στην εξουσία ώστε, μέσω αυτής, όπως πίστευε, να ισχυροποιηθεί και η κομματική του ισχύς.

Έτσι, όταν ο τότε πρωθυπουργός κ. Κ. Καραμανλής, μπροστά στο ενδεχόμενο να βρεθεί η χώρα με την πλάτη στον τοίχο –όπως είχε συμβεί το 1985 και τον Δεκέμβριο του 1990 επί κυβερνήσεως Ζολώτα–, προκήρυσσε εκλογές με σύνθημά του την λιτότητα, η ευκαιρία ήταν μοναδική για τον κ. Γ. Α. Παπανδρέου να ζητήσει την ψήφο του ελληνικού λαού με την διαβεβαίωση ότι “λεφτά υπάρχουν”. Ακόμα καλύτερα για τον αρχηγό της τότε αξιωματικής αντιπολίτευσης, όταν ο αντίπαλός του μιλούσε για μείωση του δημοσίου και κάποιον εξορθολογισμό των δαπανών του, το ΠΑΣΟΚ διαβεβαίωνε τους ψηφοφόρους για το ακριβώς αντίθετο. Οι δε σύμβουλοι του κ. Γ. Α. Παπανδρέου, οι οποίοι ήσαν αγγλοσαξωνικής κουλτούρας και ελάχιστα φιλικοί προς την Ευρώπη, τον διαβεβαίωναν ότι με κάποιες εκβιαστικές πιέσεις θα μπορούσε “να βρει λεφτά” από τους “κουτόφραγκους”, εκμεταλλευόμενος τις εγγενείς αδυναμίες της ευρωζώνης.

Έτσι, παραλαμβάνοντας μία οικονομία υπό δυνητική πτώχευση, ο νέος πρωθυπουργός άρχισε να φορτώνει τα πάντα στην Νέα Δημοκρατία –εν μέρει όχι αδίκως– και να κάνει λόγο για “κολτ στο τραπέζι” και άλλα φαιδρά παρόμοια. Είχε επίσης αποσπάσει την διαβεβαίωση από τον τότε γενικό διευθυντή του ΔΝΤ, κ. Ντομινίκ Στρως-Καν, ότι θα δεχόταν βοήθεια αρκεί να άνοιγε στο Ταμείο την πόρτα της Ευρώπης. Αυτή ήταν η επιδίωξη του κ. Ντ. Στρως-Καν, ο οποίος ήδη έβλεπε τον εαυτό του στον θώκο του προέδρου της Γαλλικής Δημοκρατίας –πλην όμως οι σεξουαλικές του ορέξεις είχαν αντίθετη γνώμη.

Όλα αυτά έγιναν γρήγορα αντιληπτά από τις αγορές, οι άνθρωποι των οποίων περίμεναν μία μικρή ευκαιρία για να ξεσπάσουν κατά της ευρωζώνης –η οποία μπορεί να ήταν νομισματικά ισχυρή, αλλά έπασχε σε δημοσιονομική συνοχή και διακυβέρνηση. Έτσι, από τον Μάϊο του 2010 αρχίζει το ελληνικό δράμα, με την υπογραφή του Μνημονίου.

Σύμφωνα με το τελευταίο, που συμφωνήθηκε με την τρόϊκα (ΕΕ, ΔΝΤ και ΕΚΤ), η Ελλάδα μέσα σε δύο χρόνια έπρεπε να εφαρμόσει αλλαγές που παραμελήθηκαν για δεκαετίες, ώστε όχι μόνο να μειώσει ταχύτατα τα δημοσιονομικά της ελλείμματα αλλά και να επαναφέρει την χώρα σε μία αξιοπρεπή ανταγωνιστική θέση. Με την προϋπόθεση τήρησης της συμφωνίας, στο Μνημόνιο προβλεπόταν ανάκαμψη από το 2012, χαμηλός πληθωρισμός και μείωση της εξωτερικής ανισορροπίας. Κυρίως, όμως, προβλεπόταν η δραματική συρρίκνωση του κράτους έως το 2020 σε περίπου το ήμισυ από το μέγεθος που έχει σήμερα, προοιωνιζόμενο έτσι δραματικές αλλαγές για την ελληνική κοινωνία και οικονομία. Από τις προβλέψεις αυτές, πέρα από οριζόντια μέτρα περικοπών μισθών, συντάξεων κλπ., τίποτε το ουσιαστικό δεν έγινε. Αντίθετα, η κυβέρνηση, μην έχοντας προβλέψει τις δυσάρεστες εξελίξεις, επεδόθη σε ένα παιχνίδι με τον χρόνο το οποίο ήταν εκ των πραγμάτων καταδικασμένο.

Το Μέτωπο της Δραχμής είχε την άποψη, μέχρι πρόσφατα, ότι δεν θα έπρεπε το κράτος να συνεχίσει να αναγνωρίζει τους τίτλους χρέους που έχει παλαιότερα εκδώσει. Μια μονομερής άρνηση πληρωμής χρεολυσίων και τόκων ήταν η πρέπουσα “εθνική απάντηση” στην επίθεση που δεχόμαστε από τους “κερδοσκόπους των χρηματαγορών”, έλεγαν σε εκείνη την πλευρά. Θα περίμενε λοιπόν κανείς η έκπτωση κατά 50% στις τιμές των χρεογράφων που βρίσκονται εις χείρας τραπεζών, hedge funds, κερδοσκοπικών αμοιβαίων, πλουσίων ταμείων διαχείρισης διαθεσίμων και άλλων βδελυρών εργαλείων του καπιταλισμού, να εορταστεί ζωηρά από τους εν Ελλάδι λογιστές της επάχθειας των χρεών. Να εκτιμηθεί ως μια πρώτη νίκη. Ως ορόσημο σε μια μάχη. Με έκπληξη διαπιστώνει κανείς, όμως, ότι όχι μόνον αγνοείται ως θετικό γεγονός, αλλά επικρίνεται ως μέρος της «μνημονιακής λογικής». Ο κατάλογος με τα “δεινά”, πολλά από αυτά εντελώς πραγματικά, απέκτησε «νέο τίτλο» και το “κούρεμα” πήρε τη θέση του ως ο νεότερος εχθρός του λαού.

Μέχρι τον Ιούλιο 2011, όσοι είχαν εμπιστευθεί την υπογραφή της Ελληνικής Δημοκρατίας πληρώνονταν τους ομολογιακούς τίτλους στη λήξη τους κανονικά, χωρίς κανένα “κούρεμα”. Ενα κράτος της Ευρωζώνης, το ελληνικό, που βρέθηκε σε αδυναμία πληρωμών, μπορούσε με τα χρήματα των άλλων κρατών της Ευρωζώνης (πλην Σλοβακίας) να πληρώνει κανονικά τις υποχρεώσεις του και μετά τον Απρίλιο 2010.

Η Ευρωζώνη και οι κυβερνήσεις των μεγάλων κρατών, ιδιαίτερα μάλιστα το ρυθμιστικό γερμανο-γαλλικό δίδυμο, έκαναν ταυτοχρόνως δύο λάθη. Αναγνώρισαν ως συλλογική την ευθύνη και, με τον τρόπο αυτόν, κατέστησαν συλλογικό ένα πρόβλημα με εξαιρετικά σπάνια και σίγουρα “εθνικά” χαρακτηριστικά. Και ενόσω έκαναν αυτό το λάθος, το συνόδευσαν με ένα ακόμη: κατέλυσαν το κυριότερο χαρακτηριστικό ασφάλειας των κρατικών χρεογράφων.

Ως αποτέλεσμα των δυο αυτών λαθών (υπάρχουν κι άλλα…), η σκανδαλώδης διαχείριση Ελλήνων πολιτικών μετατράπηκε σε πεδίο άσκησης ευρωπαϊκών πολιτικών εκ του προχείρου. Αντί να πνίξουν το πρόβλημα, το κατέστησαν “θεσμικό”. Αντί να τιμωρηθεί μια Τάξη που κατέλυσε τους κανόνες, αποφασίστηκε η τιμωρία μιας ολόκληρης Σχολής.

Η συμφωνία της 21ης Ιουλίου επιχείρησε να αντιμετωπίσει τα τραγικά αποτελέσματα των δύο αυτών λαθών. Είχε αποδειχθεί ότι η Ελλάδα δεν μπορούσε να συνέλθει από την τραγική της θέση. Η κατάσταση του χρεώστη επιδεινωνόταν με ρυθμούς επικίνδυνους. Οι λόγοι ήσαν οι ίδιοι με εκείνους που είχαν οδηγήσει τον “ασθενή” στον εξευτελισμό του Μνημονίου. Οι πολιτικοί διαχειριστές δεν μπορούσαν να κάνουν αυτό που πρέπει, τα βλαμμένα κύτταρα του κράτους αντιστέκονταν σθεναρά, τα υγιή αιμοσφαίρια του ιδιωτικού τομέα σκόρπιζαν τις αμυντικές τους ικανότητες σε αθεράπευτο εγωισμό. Αντί να σωθεί μια πολλαπλώς βλαβερή χρηματοοικονομική καταστροφή ενός κρατικού οφειλέτη, εξαιρετικού πελάτη του παγκόσμιου χρηματοοικονομικού συστήματος, ολόκληρο το σώμα της Ευρωζώνης βρέθηκε αντιμέτωπο με την πιο μεταδοτική ασθένεια. Το μικρόβιο του φόβου καταστρέφει με απρόβλεπτη ταχύτητα το υλικό της εμπιστοσύνης, το μόνο που κρατάει “όρθιο” κάθε ζωντανό οργανισμό. Μας έδειξαν και εμείς, απερίσκεπτα, μπήκαμε στον δρόμο εξόδου από το ευρώ. Κάθε λογικός άνθρωπος διαπιστώνει πόσο μικρές είναι οι πιθανότητες αναστροφής προς την καρδιά της Ευρώπης. Η συμμετοχή στην Ευρωζώνη, μια περιπέτεια του έθνους, οδεύει προς το τέλος της.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 1.11.2011

Κατά τα φαινόμενα το κούρεμα που αποφασίζεται στις Βρυξέλλες θα κινείται μεταξύ 45% και 55%, θα οδηγεί τις τράπεζες κατευθείαν στην πόρτα του ταμείου χρηματοπιστωτικής σταθερότητας, τους περίπου 500.000 μικρούς και μεγάλους μετόχους στην απαξία, την περιουσία των ασφαλιστικών ταμείων στα Τάρταρα και τον ιδιωτικό τομέα της οικονομίας σε συνεχείς επάλληλους φαύλους κύκλους που θα οδηγήσουν σε άπειρα λουκέτα και χιλιάδες εργαζόμενους στην ανεργία.

Κακά τα ψέματα, το προηγούμενο ελληνικό οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό οικοδόμημα θα εισαχθεί μετά τη σύνοδο κορυφής των Βρυξελλών σε τροχιά “ελεγχόμενης” κατάρρευσης, με την ελπίδα ότι σχεδόν ταυτόχρονα θα ξεκινήσει η ανοικοδόμησή του.

Ωστόσο οι κυβερνώντες μοιάζουν ακόμη και τούτη την υστάτη ώρα να μην μπορούν να αντιληφθούν το βάρος της κατάστασης και των συνεπειών της κρίσης. Αφού έχασαν χρόνο και έπαιξαν στην κυριολεξία με τις τύχες της χώρας συνεχίζουν να ζουν με τις ψευδαισθήσεις τους, επιμένουν να υπερασπίζονται οικογενειακά κεκτημένα, δεν αντιλαμβάνονται ότι προδίδονται από τις επιλογές τους, από την ίδια ζωή τους, από τον μύθο που υποτίθεται τους συνόδευε.

Αν είχαν ελάχιστη σχέση με την ποίηση θα μπορούσαν να αναλογισθούν και να παρηγορηθούν σιγοτραγουδώντας “πήραμε τη ζωή μας λάθος κι αλλάξαμε ζωή”. Αλλά πού τέτοιες ευαισθησίες από εξουσιομανείς…

Δημοσιεύθηκε TOVIMA.gr, 26.10.2011