Όπως εμφανίζονται, έτσι πετούν μακρύτερα, επιτείνοντας τη μελαγχολία εκείνων που θα ήθελαν να ξεκουράσουν το βλέμμα πάνω τους λίγο περισσότερο… αλλά τα κοτσύφια δεν πλησιάζουν πραγματικά, απλώς χαιρετούν τους ανθρώπους και συνεχίζουν το πέταγμά τους.

Τον Σταύρο Θεοδωράκη τον κοιτούσα πάντα με δυσπιστία. Κατά καιρούς μού άρεσαν οι λούμπεν δημοσιογραφικές του βόλτες στα παραπήγματα της κοινωνίας, αν και σχεδόν πάντοτε οι εκπομπές ολοκληρώνονταν χωρίς την απαιτούμενη στροφή προς το συμπέρασμα. Not quite there, yet, που λένε και οι Άγγλοι.

Δημοσιογραφικά οι καταγραφές του είναι ενδιαφέρουσες. Συνδυάζουν το on-the-road στυλ με ερωτήσεις άμεσες, οι οποίες, όμως, παραμένουν στο επίπεδο της συλλογής στοιχείων και μαρτυριών μέσα από το γοητευτικό βλέμμα της κάμερας, η οποία θωπεύει το θυμικό των κατά τόπους Ελλήνων – όμως, το intelect στοιχείο υπολείπεται, όταν έρχεται η ώρα της σύνθεσης.

Προσπαθώ να ξεχάσω την κακή στιγμή της συνέντευξης με τον Μιχαλολιάκο, κατά την οποία, δυστυχώς, το στακάτο μετα-μοντέρνο ύφος υπέστη (τηλεοπτική) ήττα βαριά από το Μανιάτη αρχι-Χρυσαυγίτη. Ήταν σαν μια στιγμή να συγκρούστηκαν δύο θολερές κουλτούρες και νίκησε η πιο μπρουτάλ.

“Το Ποτάμι” είναι ένα ενδιαφέρον πείραμα στο βαθμό που δεν είναι αποτέλεσμα οργανωμένης προσπάθειας του “συστήματος” να “στήσει” αυτό -που εκείνοι που γνωρίζουν υποστηρίζουν ότι- είναι αναγκαίο εδώ και καιρό: μία grassroots πρωτοβουλία, η οποία θα προσελκύσει, με αυθεντικό και άναρχο (δηλαδή, διαδικτυακό) τρόπο την προσοχή του κοινού, και με όπλα την απλότητα και την κοινή λογική θα αποτελέσει μοχλό πίεσης των ηθελημένα αδρανών (παλαιο)πολιτικών…

Ο Σταύρος είναι το νέο πρόσωπο στο πολιτικό σκηνικό. Μόλις τώρα άλλαξε σελίδα, αν και ο φράχτης μεταξύ δημοσιογραφίας και πολιτικής είναι απελπιστικά χαμηλός. Η απαιτούμενη τεχνοκρατική παρέα που θα μετατρέψει την κίνηση σε εναλλακτικό σχέδιο, προς το παρόν παραμένει στο παρασκήνιο.

“Δεν ξέρω πως να αρχίσω,” λέει με μεταμοντέρνα απλότητα στο μονόλογο μανιφέστο. “Μόνο Σταύρο με λένε, μόνο Σταύρο…” θα συμπλήρωνε ο Νιόνιος με τα λόγια του κότσυφα.

Θα δούμε…

Αλλά οι “αγανακτισμένοι” ήταν παρόντες και μέσα στο βαγόνι. Τύπος τριανταπεντάρης, ανοιχτό πουκάμισο κλπ. ανέλυε – μέσω κινητού, φυσικά- σε φίλο του πώς… αθωώθηκε λίγη ώρα πριν στο δικαστήριο, για τα άσεμνα συνθήματα (με… τσολιάδες!) που φώναξε τις προάλλες στο Σύνταγμα. “Ποιοι με κατηγορούν, κύριε δικαστά;” έλεγε πως… έλεγε στο δικαστή, “αυτά τα λαμόγια εκεί μέσα; Δεν είναι εκπρόσωποί μου αυτοί, δε με εκπροσωπούν!”. Θα ήταν αστείο, αν δεν ήταν τόσο φασιστικό!

Το τηλεφώνημα δεν κράτησε πολύ. Ο “αγανακτισμένος” είχε δουλειά πρωινή. Επτά η ώρα σήμερα, καλώς -ή κακώς;- εχόντων των πραγμάτων, θα έπρεπε να βρίσκεται πάλι στο Σύνταγμα. “Δε θα αφήσουμε κανέναν να μπει μέσα. Να εύχεσαι να μη χτυπήσουμε και κανέναν!” είπε στο συνομιλητή του και έκλεισε την -ομολογουμένως αποκαλυπτική για όλο το βαγόνι- συνδιάλεξη με τη γνωστή, χιλιοειπωμένη επωδό: “Έχουμε ξοφλήσει, ρε. Είμαστε τελειωμένοι. Αλλά δε μας το λένε, για να μη γίνει ντου!” Θα ήταν αστείο, αν δεν ήταν τόσο επικίνδυνο!

Έξω στην Ομόνοια, ανεβαίνοντας την Εμμανουήλ Μπενάκη και τη Ζωοδόχου Πηγής, ήταν σα να περνούσα από το πλατό του Ζαν Ζακ Μπενέξ για το “Φεγγάρι στον υπόνομο”. Σκηνικό περίεργο, βρόμικο, ρημαγμένο, εγκαταλειμμένο. Για λίγα λεπτά της ώρας περπατούσα στο 2011 και ονειροβατούσα στο 1991 και το 2001: “Άμστερνταμ” και ζεστή σοκολάτα, “Κοπερτί” και αρωματικά τσάγια, βόλτες, έρωτες και παθιασμένα φιλιά, “Αίτνα” και “Συχνότητες”, ζωντανές μουσικές, ζωντανοί άνθρωποι. Οι -λιγοστοί- τωρινοί ζωντανοί μού φάνηκαν πεθαμένοι. Ζόμπι, αλλά κι αυτά άκακα… Θα ήταν απλά απόκοσμο, αν δεν ήταν τόσο θλιβερό και αποκαρδιωτικό!

Σήμερα, με τη χώρα σε βαθύ ίλιγγο από τη θέα του γκρεμού, που απλόχερα (έργο των ίδιων, των δικών μας χεριών) απλώνεται μπροστά της, άκουγα πρωί-πρωί σε παλιά, επετειακή εμπομπή του Σκάι 100,3, την αξέχαστη Μαλβίνα να αναφέρεται στην ξιπασιά, τη γελοιότητα και το χάλι της ελληνικής κοινωνίας του ’90, και πικράθηκα. Όχι για την κοινωνία, για την έλλειψη προσωπικοτήτων σαν τη Μαλβίνα, ανθρώπων που δε δίσταζαν να σκέφτονται και να μιλούν δημόσια – δυσεύρετα και τα δύο στην εποχή μας. Τη θυμήθηκα να λέει για τον “τάπερμαν” και το “μόγκολο” και συνέλαβα τον εαυτό μου να παγώνει: ποιος θα είχε, σήμερα, το θάρρος να πει ό,τι θέλει και να γράψει ό,τι θέλει; Ειδικά σήμερα, ανήμερα της “γενικής απεργίας”. Όταν ο ελβετός φιλέλληνας Ι. Μάγερ, την 1η Ιανουαρίου 1824, εξέδιδε στο Μεσολόγγι το πρώτο φύλλο των “Ελληνικών Χρονικών”, μετουσιώνοντας σε πράξη το ρηθέν υπό του ιδίου “Η δημοσίευσις είναι η ψυχή της δικαιοσύνης”, μάλλον δε φανταζόταν τι θα ακολουθούσε… 187 χρόνια αργότερα, όταν -για πολλοστή φορά- η Ένωση Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ) θα επέμενε να ορίζει μέρα απεργίας και… δημοσιογραφικής μούγκας την ημέρα που ίσως αλλάξει το μεταπολιτευτικό σκηνικό της Ελλάδας. Θα ήταν αστείο, αν δεν ήταν τόσο γελοίο!

Ωστόσο, πέρα από αυτά τα θεμελιώδη ερωτήματα, υπάρχει και ένα άλλο που από καιρό τώρα απασχολεί τον γράφοντα. Πού πάει η δημοσιογραφία, αφ’ ενός, και τί είναι αυτοί που την υπηρετούν, αφ’ ετέρου. Για παράδειγμα, κάποιες τηλεοπτικές “καλλονές” που σαλιαρίζουν είναι, όπως ισχυρίζονται, δημοσιογράφοι στο ίδιο επίπεδο με τον πολεμικό ανταποκριτή που παίζει την ζωή του κορώνα-γράμματα; Κάποιοι γελωτοποιοί που χλευάζουν και κατασυκοφαντούν είναι συνάδελφοι με τον ρεπόρτερ που κάθε ώρα βρίσκεται σε εγρήγορση για λίγα ευρώ; Κάποιοι εισαγγελείς που αποφαίνονται επί παντός του επιστητού είναι εξίσου δημοσιογράφοι με τον συνάδελφο που ξεσκονίζει την είδηση, μορφώνεται και συνεχώς ψάχνει να βρει την άκρη;

Στα ερωτήματα αυτά δεν θέλουμε να δώσουμε απαντήσεις. Πλην όμως, καταθέτουμε κάποιες σκέψεις γύρω από την σημερινή δημοσιογραφία και το αύριο της. Διότι το επάγγελμα που ξεκίνησε πριν 300 χρόνια και πλέον από τον Θεόφραστο Ρενοντώ στο Παρίσι, όντως βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Υπό την πίεση κολοσσιαίων τεχνολογικών εξελίξεων, τα πάντα σχεδόν ανατρέπονται και αλλάζουν στον χώρο των μέσων μαζικής επικοινωνίας (ΜΜΕ). Έτσι, μεγαλώνει συνεχώς και το χάσμα που χωρίζει την ηλεκτρονική δημοσιογραφία από την αντίστοιχη που ισχύει σε εφημερίδες και περιοδικά.

Όπως σημειώνουν κορυφαίοι θεωρητικοί αναλυτές των ΜΜΕ, ο τυπωμένος λόγος ευνοεί την σκέψη πριν την δράση ενώ, αντιθέτως, τα ραδιοτηλεοπτικά μέσα ωθούν προς την δράση πριν από την σκέψη. Και αυτή η διαφορά τα καθιστά επικίνδυνα για την ελευθερία και, κατ’ επέκτασιν, για την δημοκρατία. “Στην εποχή της τυπογραφίας”, γράφει ο Νιλ Πόστμαν, “είχαμε σοβαρή πολιτική. Οι άνθρωποι διάβαζαν βιβλία, εφημερίδες, περιοδικά, μπροσούρες, φυλλάδια. Είχαν να κάνουν με ιδέες και εναλλακτικές δυνατότητες ζωής. Σήμερα, στο πολιτισμό της εικόνας, έχεις στην τηλεόραση απομίμηση δημόσιας συζήτησης”.

Εξάλλου, όπως μάς έλεγε πριν λίγο καιρό στο Στρασβούργο ο Γάλλος πρώην πρωθυπουργός Μισέλ Ροκάρ, “αυτό είναι τρομακτικό. Με μοναδικό στόχο τον εντυπωσιασμό, τα ΜΜΕ στην ουσία παραμερίζουν την πληροφορία. Ικανοποιούνται με την αναπαραγωγή αντιδράσεων χωρίς να τις εντάσσουν και να τις αντιπαραθέτουν στην πραγματικότητα. Παρατηρείται έτσι ένα ρήγμα μεταξύ της πραγματικότητος της κοινωνίας, των πολιτικών δεδομένων και των υπεραπλουστεύσεων που παράγουν τα μέσα”. Από την πλευρά του, ο Βρεταννός καθηγητής δημοσιογραφίας Ίαν Χαιργκρήβς τονίζει: “Υπάρχουν συγκεκριμένες περιπτώσεις που τα ηλεκτρονικά ΜΜΕ καταδιώκουν την ευφυΐα. Και από την άποψη αυτή, μεγάλη είναι η ευθύνη των δημοσιογράφων. Στον πολιτικό τομέα ενθαρρύνουν την απλοποίηση και την καρικατούρα, παίζουν με τον εντυπωσιασμό και την ανεκδοτολογία, εξαχρειώνουν τον δημόσιο διάλογο και αναισθητοποιούν την κοινωνία των πολιτών. Από πολιτιστικής δε πλευράς, προκρίνουν το βασίλειο της ασημαντότητας και σε τελική ανάλυση καταργούν το άνοιγμα στον κόσμο…”.

Το κατηγορητήριο είναι βαρύ και σίγουρα οδυνηρό για τους δημοσιογράφους που θέλουν να ξεφύγουν από αυτή την μέγγενη της μετατροπής της δημοσιογραφίας σε ευτελές θέαμα. Υπάρχει όμως –είτε αυτό μάς αρέσει είτε όχι– η αμείλικτη πραγματικότητα. Εδώ και πολλά χρόνια, τα ΜΜΕ στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη έπαψαν να αποτελούν ρομαντική και ερασιτεχνική ενασχόληση για ρομαντικούς επαναστάτες ιδεολόγους και ασυμβίβαστους. Συνιστούν πλέον μία πραγματική “πολιτιστική βιομηχανία”, η οποία υπακούει στους ίδιους κανόνες που ισχύουν και σε κάθε άλλον οικονομικό κλάδο μιας χώρας. Βεβαίως, τα “δημοσιογραφικά προϊόντα” χαίρουν, έως κάποιον βαθμό, ιδιαίτερης μεταχείρισης, διότι θεωρείται ακόμη ότι οι δημοσιογράφοι ασκούν ένα “κοινωνικό λειτούργημα”, άρα τα “προϊόντα” που παράγουν –δηλαδή οι ειδήσεις, τα ρεπορτάζ, κλπ– δεν είναι ακριβώς ίδια με τα αντίστοιχα που κυκλοφορούν στον εμπορευματικό τομέα της οικονομίας.

Ακόμα, πολλοί είναι αυτοί που κάνουν λόγο για την “εξουσία των μέσων”, μία έννοια η οποία, κατά την γνώμη μας, είναι πολλαπλώς διφορούμενη. Διότι, ποιο είναι το περιεχόμενο αυτής της εξουσίας; Ποιους αφορά; Αναφέρεται στο σύνολο της κοινωνίας ή σε τμήματά της; Από ποιους παράγοντες εξαρτάται αυτή η εξουσία; Πρόκειται για λέξεις, για εικόνες, για σκίτσα, για φωτογραφίες ή για λόγια; Προκειμένου δε να ασκηθεί, πού στηρίζεται η εξουσία αυτή; Έχει στήριγμά της τον γραπτό λόγο ή τα οπτικοακουστικά μέσα;

Για να απαντήσει κανείς στα παραπάνω ερωτήματα θα πρέπει να ενδιαφερθεί για το περιβάλλον μέσα στο οποίο εξελίσσονται. Επίσης, είναι αναγκαία η μελέτη της παραγωγής του περιεχομένου και της αποδοχής των δημοσιογραφικών μηνυμάτων. Τέλος, στον βαθμό που το τοπίο των μέσων αλλάζει, σκόπιμον είναι να θέσουμε και ένα άλλο ερώτημα: αυτό της επιρροής των ΜΜΕ στην σημερινή αντιπροσωπευτική δημοκρατία και της συμμετοχής τους στην μεταμόρφωσή της για το καλύτερο ή για το χειρότερο.

Αυτά δεν ενδιαφέρουν κανέναν. Αυτό που έχει σημασία είναι ότι τον καιρό αυτόν, οι πολίτες τείνουν να ξεπεράσουν τους δημοσιογράφους. Και 4 ημέρες αποτοξίνωσης από τις ανοησίες της ελληνικής τηλεόρασης και τις φωνασκίες του ραδιοφώνου δεν βλάπτουν κανέναν. Όσο για τις εφημερίδες, εξελίσσονται σε προστατευόμενο “είδος προς εξαφάνιση”, που οι απεργίες αποδομούν ακόμη περισσότερο. Ούτε αυτές θα τούς λείψουν.

Και βέβαια η έλλειψη πληροφόρησης τον καιρό της κρίσης είναι επικίνδυνο φαινόμενο. Αλλά τί περιμένει κανείς; Είναι θέμα κοινής λογικής. Πόσο αντι-συνδικαλιστικό άραγε θα ήταν αν τις ημέρες των απεργιών (αυθεντικών ή λόγω συμπαράστασης), υπήρχε ένας ειδησεογραφικός ιστότοπος της ΕΣΗΕΑ με προσωπικό ασφαλείας; Ούτε αυτό δεν κάνουν οι “λειτουργοί” των ειδήσεων. Επιμένουν (άγνωστο γιατί) να συμπεριφέρονται ως δημόσιοι υπάλληλοι ενός μονοπωλίου που αποσυντίθεται και να τιμωρούν τους πολίτες, αποστερώντας τους την πληροφόρηση.

Η αλήθεια των πραγμάτων, όμως, βρίσκεται αλλού, σε σοβαρότερα προβλήματα, πιο διαρθρωτικού χαρακτήρα, τα οποία προκειμένου να συζητηθούν θα πρέπει να ξεκαθαριστεί η χρησιμότητα του επαγγέλματος. Η γνώμη μου είναι ότι οι “δημοσιογράφοι”, αν και όχι με τη σημερινή τους μορφή, και ούτε με αυτόν τον τίτλο, δεν θα πάψουν ποτέ να είναι χρήσιμοι στο κοινωνικό σύνολο.

Οι πολίτες χρειάζονται ομάδες ανθρώπων που θα ασχολούνται με την αξιολόγηση των πληροφοριών, που προωθούν οι κατεστημένες πηγές πληροφόρησης. Και οι ενδιάμεσοι αυτοί, θα πρέπει να είναι όσο το δυνατό πιο ανεξάρτητοι, πιο ανθεκτικοί στις πιέσεις, πιο οργανωμένοι, πνευματικά και τεχνολογικά και κυρίως να είναι σε θέση να αναγνωρίζουν και να επωφελούνται από τις νέες τάσεις.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα το νέο πεδίο της ψηφιακής τεχνολογίας, όπου προς το παρόν, στην περίπτωση της αναπτυσσόμενης ελληνικής αγοράς, οι ευκαιρίες είναι όσα και τα προβλήματα. Ο μέσος Έλληνας δημοσιογράφος, στην περίοδο της επαγγελματικής ωρίμανσης, εκεί κάπου στην τέταρτη δεκαετία της ζωής του, δεν έχει ιδιαίτερες ψηφιακές ικανότητες. Αδυνατεί να εκμεταλλευτεί την πλούσια γκάμα των ψηφιακών εργαλείων. Δείχνει να μην αντιλαμβάνεται πλήρως την επίδραση των ψηφιακών επικοινωνιών στους πολίτες, ενώ πιστεύει ότι η επιστροφή του στα θρανία δεν ταιριάζει με έναν επαγγελματία, ο οποίος ήδη καλοβλέπει θέσεις ευθύνης. Από το άλλο μέρος, μικρότεροι σε ηλικία συνάδελφοι, πιο ψηφιακά ικανοί και δραστήριοι δεν παίζουν ακόμη ρόλο στα πράγματα, είναι δε, επηρεασμένοι από τις αυτοκαταστροφικές τάσεις των μεγαλύτερων και τις συνθήκες αποδόμησης του δημόσιου χαρακτήρα του επαγγέλματος.

Γεγονός είναι ότι η λέξη “δημοσιο-γράφος” δεν σημαίνει παρά ελάχιστα πια. Η ψηφιακή τεχνολογία δίνει σε όλους τους ενεργούς πολίτες τη δυνατότητα να εκφράζονται γραπτώς δημοσίως, και σε αρκετές περιπτώσεις με πιο ουσιαστικό τρόπο από τον μέσο επαγγελματία.

Η αμεσότητα της ψηφιακής επικοινωνίας και η αποδιαμεσολάβηση του δημοσιογραφικού κλάδου από τη ροή των πληροφοριών διασπά την παραδοσιακή δύναμη των δημοσιογράφων προς δύο κατευθύνσεις: προς τους πολίτες (με την έκρηξη των social media και του blogging) και προς τις πηγές (υπουργεία, επιχειρήσεις, οργανισμοί, κ.λπ.), μέσω των ιστότοπων που χειρίζονται και παρουσιάζουν – με δημοσιογραφικό τρόπο – το περιεχόμενο που επιθυμούν να προβάλουν.

Η διάσπαση της δύναμης της άλλοτε “4^ης Εξουσίας” δεν μπορεί να αποφευχθεί. Άλλωστε η πραγματική εξουσία πηγάζει από τη δύναμη της δημοσιότητας. Αυτό αποτελεί, συγχρόνως, θετική και αρνητική εξέλιξη. Από τη μια ενδυναμώνει τους πολίτες, αλλά από την άλλη αυξάνει την παρεμβατική δυνατότητα των πηγών. Και εδώ ακριβώς, επανέρχεται η χρησιμότητα του ενδιάμεσου.

Υπάρχει, επομένως, απάντηση: να αλλάξει μορφή η δημοσιογραφία και να επανενωθεί με την κοινωνία μέσω της ψηφιακής τεχνολογίας, της ελευθεριότητας του διαδικτύου, αλλά και αυστηρούς κανόνες αυτοπειθαρχίας και αυτοπροστασίας, που θα διασφαλίσουν την αξιοπιστία του επαγγέλματος και των πληροφοριών-δεδομένων που αυτό διαχειρίζεται.

Τότε, ίσως επιδιορθωθούν και οι στρεβλώσεις, που σχετίζονται περισσότερο με τις προβληματικές επιχειρήσεις των Μέσων Ενημέρωσης και λιγότερο με το ανθρώπινο δυναμικό.

Τότε, ίσως οι πολίτες αποκτήσουν καλύτερη εικόνα των εξελίξεων και απομακρυνθούν από τον κομματικό και κρατικό προστατευτισμό και επιλέξουν να προχωρήσουν μπροστά, εξερευνώντας πιο παραγωγικές πτυχές της ζωής.

Μαζί με τους δημοσιογράφους του μέλλοντος, οι οποίοι δεν θα απαρνιούνται το λειτούργημα της δημοσιοποίησης κάθε φορά που θέλουν αύξηση.

Όπως γράφει ο Στέλιος Ιωάννου στο naftemporiki.gr, οι συμμετέχοντες (διαφημιστές, διαφημιζόμενοι, επικοιωνιολόγοι και άλλοι «ειδικοί») τόνισαν την ανάγκη ρύθμισης του ραδιοτηλεοπτικού πεδίου με αδειοδότηση, ενώ ζήτησαν να αφεθεί η επιχειρηματικότητα ελεύθερη να λειτουργήσει, να διευκολυνθούν οι συγχωνεύσεις στα ηλεκτρονικά ΜΜΕ και να αρθούν οι παράλογες φορολογικές επιβαρύνσεις, όπως ο “φόρος τηλεόρασης”. “Η κρίση είναι μια ευκαιρία να λειτουργήσει η αγορά στην Ελλάδα με όρους ελεύθερης οικονομίας”, είπαν.

Σωστή η αυτοκριτική. Με μία επισήμανση. Το κράτος, στο οποίο απευθύνονται, είναι πλέον ο πιο αδύναμος κρίκος ενός συστήματος που έμαθε να ζει – και αυτό – με δανεικά. Με μεγαλύτερο αριθμό επιχειρήσεων από αυτό που άντεχε η ελληνική αγορά, ανύπαρκτη στρατηγική, με εξωπραγματικές, αλαζονικού τύπου αξιώσεις αμοιβών, στη βάση των αναγκών του νεοπλουτισμού και όχι σε σχέση με το παραγόμενο προϊόν. Έτσι, κάποια στιγμή, όπως πρόσφατα συνέβη και με γνωστό κανάλι εθνικής εμβέλειας, τα λεφτά σώθηκαν, η βρύση έκλεισε και έγινε αντιληπτό ότι τα μεγαλο-στελέχη αποτελούσαν μέρος του προβλήματος.

Οι ελληνικές τηλεοπτικές επιχειρήσεις δεν διαφέρουν και πολύ από τη μέση εγχώρια μεταποιητική επιχείρηση, η οποία παράγει ένα παραδοσιακό προϊόν, μέτριας ποιότητας, αποκλειστικά και μόνο για το ντόπιο καταναλωτικό κοινό.  Όμως, η διαδρομή τελείωσε. Μάλλον έχει τελειώσει εδώ και καιρό, αλλά η αποφυγή δημοσίευσης ποιοτικών στοιχείων μελετών και ερευνών διαιώνισε την ψευδαίσθηση για μερικά χρόνια ακόμη. Έως ότου έφτασε η κρίση. Και πλέον δεν είχε σημασία.

Το αρνητικό είναι ότι κατρακυλούν όλοι μαζί. Γιατί; Αντί απάντησης, ένα μικρό παράδειγμα που ευχαριστεί πάντα τα παιδιά στις τάξεις μου: “πώς αναγνωρίζετε την έλλειψη ανταγωνισμού στην τηλεοπτική αγορά; Δεν έχετε παρά να ξεκινήσετε το ζάπινγκ μόλις γίνει το διαφημιστικό break. Πριν από την κρίση, παντού βλέπατε διαφημίσεις. Τέτοιος συντονισμός στην στρατηγική του προγραμματισμού εκπομπών και διαλλειμμάτων. Ακόμη και στην ροή των πρωϊνάδικων ή των μεσημεριανών σκουπιδο-εκπομπών. Σήμερα, είτε επειδή λιγόστευσαν οι διαφημίσεις, είτε επειδή η κάθε τηλεοπτική επιχείρηση άρχισε να φροντίζει τον εαυτό της, το ζάπινγκ απέκτησε νόημα. Μαζί και ο ανταγωνισμός για… την προσέλκυση της προσοχής σας».

Η εγχώρια τηλεοπτική βιομηχανία αργοπεθαίνει σε ζωντανή μετάδοση. Στην Ελλάδα, το διαδίκτυο θα είναι όντως το killer medium, το οποίο, αφού προκάλεσε ανήκεστο βλάβη στις χάρτινες εφημερίδες, προχωρεί με βιαιότητα στη διάλυση του παραδοσιακού τηλεοπτικού θεάματος. Και όταν ακούτε «διαδίκτυο», μην πάει ο νους σας μόνο στους ιστότοπους. Σκεφτείτε το ως τρόπο ζωής. Η επίδραση της ψηφιακής τεχνολογίας στις καθημερινές μας συνήθειες είναι εξίσου σημαντική με το περιεχόμενο.

Τί θα γλυτώσει από όλο αυτό το τσουνάμι; Με παραδοσιακούς όρους αυτά για τα οποία θα είστε διατεθειμένοι να πληρώσετε για να παρακολουθήσετε. Σε πακέτο, ή ανά εκπομπή.

Το μέλλον του (πρώην τηλεοπτικού) περιεχομένου βρίσκεται online. Η εξάπλωση των ευρυζωνικών δικτύων θα επιτρέψει στους τηλεθεατές να πληκτρολογούν το domain του τηλεοπτικού σταθμού και να παρακολουθούν προγράμματα οπουδήποτε και αν βρίσκονται. Σε ένα ακόμη πιο προωθημένο σενάριο εξέλιξης, το τηλεοπτικό κοινό θα μπορεί να επιλέγει μενού εκπομπών από διαφορετικούς τηλεοπτικούς σταθμούς και να χρεώνεται ανάλογα με τη χρήση και τον πακέτο περιεχομένου που θα προκύπτει από τις επιλογές του.

Η ψηφιακή εποχή ωριμάζει με ταχύτητα. Προκαλεί την αναθεώρηση πολλών εννοιών που στη σύγχρονη εποχή θεωρούνται δεδομένες. Μία από αυτές είναι η σχέση του κοινού με τα μέσα ενημέρωσης. Ήδη, διεθνώς, παρατηρείται μείωση της παρακολούθησης κλασικής τηλεόρασης από τους νεότερους, σε ηλικία, χρήστες του διαδικτύου. Οι προτιμήσεις των νέων, ηλικιακά, κοινωνικών ομάδων οδηγούν τις εξελίξεις και καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τις μελλοντικές στρατηγικές ανάπτυξης των επιχειρήσεων της επικοινωνιακής βιομηχανίας.

Το μόνο που απομένει στους παραδοσιακούς τηλεοπτικούς σταθμούς είναι να προσαρμοστούν στις εξελίξεις… Με στρατηγικές αποφάσεις και σαφώς λιγότερα κεφάλαια από αυτά που “απαιτήθηκαν” για την παρακμή τους.

Λίγο-πολύ όλα αυτά είναι γνωστά στο επάγγελμα, μάλιστα ορισμένες φορές καθίστανται και εμφανή στον προσεκτικό αναγνώστη. Η αγωνιστικότητα των εφημερίδων, σε συνδυασμό με το μικρό μέγεθος της ελληνικής κοινωνίας και αγοράς, καθιστά κάθε απόπειρα συγκάλυψης σκοπιμοτήτων, σκανδάλων ή κακώς κειμένων, έργο δύσκολο, αν όχι ακατόρθωτο. Ιδιαίτερα στην εποχή του διαδικτύου, όπου ο αλληλοσπαραγμός της ελίτ αποκτά ευρεία δημοσιότητα με ένα απλό κλικ.

Παρόλα αυτά, τα αίτια των προβλημάτων της εγχώριας δημοσιογραφίας και των Συγκροτημάτων που στηρίζονται σε χάρτινες εφημερίδες είναι βαθύτερα. Εντοπίζονται στη δομή των ελληνικών ΜΜΕ και στις πρακτικές που κυριαρχούν εδώ και δεκαετίες, οι οποίες στην πλειονότητά τους έχουν αποδυναμώσει την παρεμβατική λειτουργία του επαγγέλματος, έχουν αδρανοποιήσει την έννοια του στρατηγικού σχεδιασμού και έχουν οδηγήσει αρκετές εφημερίδες σε κυκλοφορικό αδιέξοδο. Ακόμη, ο κρατικός προστατευτισμός προς τον Τύπο, ο οποίος εκδηλώνεται υπό τη μορφή σωρείας κανόνων που στρεβλώνουν τον ανταγωνισμό (ρυθμιστικές παρεμβάσεις στη δημοσίευση ισολογισμών, αγγελιόσημο κ.λπ.), είναι σημαντικός παράγοντας της σημερινής μαλθακότητας των εφημερίδων, οι οποίες ακόμη και όταν ασκούν έντονη κριτική προς την εξουσία, ‘αλληθωρίζουν’ από ανασφάλεια προς τους εκφραστές της.

Τί γίνεται άραγε με την Οδηγία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την εταιρική διακυβέρνηση, σύμφωνα με την οποία, οι ελληνικές επιχειρήσεις θα έχουν τη δυνατότητα να δημοσιεύουν τον ισολογισμό τους σε οποιαδήποτε ευρωπαϊκό Μέσο επιθυμούν, ακόμη και στο Διαδίκτυο; Οι ανταγωνιστικές προσφορές και τα ειδικά τιμολόγια θα αποτελούν πλέον το ζητούμενο στην αγορά των εφημερίδων, ενώ νέα διαδικτυακοί τόποι θα διεκδικήσουν με πείσμα μερίδιο των εσόδων. Ακόμη, γιατί δεν καταργείται, πλέον το αγγελιόσημο, το οποίο αποτελεί παγκόσμια ελληνική πρωτοτυπία, προκειμένου να χρηματοδοτούνται οι ιδιοκτήτες των έντυπων Μέσων απευθείας από την κοινωνία; Τα κρίσιμα ερωτήματα παραμένουν ανεξαρτήτως αλλαγής προσώπων στο καταργημένο – στα χαρτιά – ‘Υπουργείο Τύπου’, ανάθεσης ή μη αρμοδιοτήτων, κ.λπ.

Οι στήλες στις ελληνικές εφημερίδες που ασχολούνται με τα Μέσα Ενημέρωσης αναφέρονται πλέον μονότονα σε σαρωτικές αλλαγές που επέρχονται στο εκδοτικό τοπίο. Το πλήρες αδιέξοδο πλησιάζει. Την είσοδο των εφοπλιστών διαδέχθηκε η οικονομική κρίση, οι αναζητήσεις στηριγμάτων στην Κυβέρνηση, οι ανταλλαγές μεριδίων, παράλληλα με την – καθαρόαιμα ελληνική – πρακτική της διαιώνισης των ζημιογόνων φύλλων προς όφελος διαφόρων μικρών και άλλων εκδοτών-επιχειρηματιών. Δεν είναι υπερβολή να λεχθεί ότι τα δύο τρίτα των Αθηναϊκών καθημερινών πολιτικών φύλλων εκδίδονται με μοναδική χρησιμότητα την ύπαρξή τους στο μάτσο της καθημερινής αποδελτίωσης που πραγματοποιείται για λογαριασμό της κυβέρνησης και της οικονομικής ελίτ της χώρας. Έτσι, μέσω της αποδελτίωσης τα ‘μηνύματα’ φτάνουν με ασφάλεια στους αποδέκτες τους.

Στον δρόμο για τη διαμόρφωση του νέου εκδοτικού τοπίου τα ‘θύματα’ θα είναι πολλά και οι αλλαγές σαρωτικές. Οι γνώστες των εξελίξεων ήδη ετοιμάζονται για το μέλλον, το οποίο – μεταξύ άλλων – θα χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία του διαδικτύου.

Όταν στις ώριμες αγορές του εξωτερικού οι συζητήσεις για την επιβίωση των εφημερίδων έχουν λάβει μορφή δημόσιας διαβούλευσης εντός της επικοινωνιακής βιομηχανίας, βέβαιο είναι ότι οι ελληνικές εφημερίδες με τη σημερινή τους μορφή δεν έχουν θέση στην Κοινωνία της Πληροφορίας και Γνώσης του 21ου αιώνα.

Απαιτούνται δραστικά βήματα προς την κατεύθυνση εκσυγχρονισμού της φιλοσοφίας και των διαδικασιών παραγωγής, καθώς και αναβάθμιση του ίδιου του ανθρώπινου παράγοντα, ο οποίος σήμερα – λόγω των περιορισμένων δυνατοτήτων του – άγεται και φέρεται από τα εκάστοτε κέντρα οικονομικής, πολιτικής και επιχειρηματικής εξουσίας.

Στο όχι πολύ μακρινό μέλλον, οι συζητήσεις περί στρεβλώσεων και κρατικού προστατευτισμού στο εγχώριο επικοινωνιακό τοπίο θα αποτελούν ιστορικά δεδομένα μιας εποχής που χαρακτηρίστηκε από ελλιπή επιχειρηματικότητα και την ανεπάρκεια της ελληνικής δημοσιογραφίας.

Θα είναι η εποχή όπου το χαρτί θα αποτελεί πολυτελές μέσο παραγωγής και η έννοια της εφημερίδας θα εκπροσωπείται αποκλειστικά από την ετυμολογική της ρίζα: αυτής που υποδηλώνει ένα ‘εφήμερο’ προϊόν, το οποίο θα αγωνίζεται για την προτίμηση του κοινού για να ‘πεθάνει’ τάχιστα λίγες ώρες μετά τη γέννησή του.

Τότε, τα ερεθίσματα που θα έχουν να διαχειριστούν οι αναγνώστες-ακροατές-τηλεθατές-χρήστες θα είναι πολλαπλάσια των σημερινών. Η ανάπτυξη της Attention Economy θα οδηγήσει τα χαρακτηριστικά του επαγγέλματος πλησιέστερα στην ουσία των πραγμάτων, αλλά και στις απαιτήσεις των πολιτών…

Σύμφωνα με τη φετινή (όγδοη στη σειρά), ετήσια έκθεση «State of the News Media» του έγκυρου Pew Research Center, σχεδόν οι μισοί Αμερικανοί (ποσοστό 46%) απάντησαν ότι παρακολουθούν την επικαιρότητα, διαβάζοντας τρεις φορές την εβδομάδα τις ειδήσεις στο internet, ενώ τέσσερις στους δέκα (ποσοστό 40%) δήλωσαν ότι ενημερώνονται από χάρτινες εφημερίδες ή από τις ιστοσελίδες που λειτουργούν παράλληλα -έξυπνα σκεπτόμενες- ορισμένες σοβαρές χάρτινες εφημερίδες!

Από τις αρχές της πρώτης δεκαετίας της νέας χιλιετίας το κοινό δείχνει, με σταθερά ανοδική κλίση, την αλλαγή προσανατολισμού του από το χαρτί στα ψηφία, αλλά τα τελευταία χρόνια την… παραδείχνει. Φορητές, εύχρηστες συσκευές, ευέλικτα λειτουργικά συστήματα και έξυπνες εφαρμογές σίγουρα ευθύνονται γι’ αυτό. Πάνω απ΄όλα όμως, «ευθύνεται» η πάγια δίψα των ανθρώπων για πλουραλιστική και πλούσια ενημέρωση, για ανάγνωση μεστών κειμένων, με αρχή, μέση και τέλος, κειμένων, για τα οποία οι συντάκτες τους ίδρωσαν, για να τα γράψουν, αντί να πάθουν δυσκαμψία μόνο στα δάχτυλα εκείνα, με τα οποία πατιούνται αλλεπάλληλα οι συνδυασμοί Ctrl+C και Ctrl+V επάνω στο πληκτρολόγιο του υπολογιστή τους!

Δηλαδή, αντίθετα απ΄ό,τι πιστεύουν πολλοί εγχώριοι “γνώστες” των “media”, ναι, η οικονομική κρίση έχει σίγουρα μερίδιο ευθύνης για την τωρινή κατάσταση των ΜΜΕ, αλλά όχι, η σημαντική μείωση των διαφημιστικών εσόδων στον κλάδο δεν είναι αιτία αλλά… απότέλεσμα. Σε απλά Ελληνικά, η διαφήμιση δεν πήγε στο διαδίκτυο επειδή έφυγε από το χαρτί, έφυγε από το χαρτί, για να πάει στο διαδίκτυο!

Το σημαντικότερο όμως, συμπέρασμα της έρευνας του ινστιτούτου Pew περιλαμβάνεται, ίσως, στη φράση πως “στη νέα, ψηφιακή εποχή η βιομηχανία των ειδήσεων δεν έχει πλέον στον έλεγχό της ούτε το ίδιο της το μέλλον”! Συλλέκτες και διανομείς ειδήσεων (π.χ. Google News), online κοινωνικά δίκτυα (π.χ. Facebook), φορητές συσκευές νεωτερικού χαρακτήρα (π.χ. tablets) αρπάζουν σιγά-σιγά μέσα από τα χέρια των παραδοσιακών Μέσων την ουσιαστική εξουσία. Ωστόσο… μην ξεχνάμε το αυτονόητο: αν δεν παραχθούν ειδήσεις, αν δεν γραφτούν κείμενα (με τον σωστό τρόπο του… ιδρώτα, εννοείται) τίποτε δε θα υπάρχει, για να συλλεχθεί, διανεμηθεί, μοιραστεί, διαβαστεί! Συμπέρασμα; Πάνω απ΄όλα, το περιεχόμενο μετράει!

Και όσες χάρτινες εφημερίδες χάνουν έδαφος, είναι ακριβώς εξαιτίας της φθίνουσας ποιότητας των κειμένων τους, που το χάνουν… Η γερμανική Die Zeit “σκίζει”, το ίδιο και η γαλλική Le Canard Enchaîné, o αγγλικός Economist…

Ε, μετά όλ΄αυτά είναι να μην ανησυχώ για το γνωστό μου διευθυντή; Μόλις θα τα έμαθε, σίγουρα θα έπεσε σε μεγάλη απόγνωση. Αλλά πάλι, μισό λεπτό: πώς θα τα έμαθε, αφού, όπως ξέρω καλά, απεχθάνεται την ενημέρωση από το διαδίκτυο – κι εγώ από το διαδίκτυο τα πληροφορήθηκα. Ουφ, σώθηκε ο άνθρωπος! Κι εγώ τσάμπα ανησύχησα…

Έως εκεί όμως. Αν υπάρχει Έλληνας ή Ελληνίδα δημοσιογράφος που πιστεύει ότι η ΕΣΗΕΑ συνεισφέρει θετικά στο επάγγελμα, παρακαλώ να το σκεφτεί ξανά, υπολογίζοντας με ψυχραιμία όλες τις παραμέτρους της νέας πραγματικότητας, που διαμορφώνεται στον χώρο της βιομηχανίας της επικοινωνίας.

Το τοπίο των ελληνικών Μέσων Ενημέρωσης βρίσκεται σε αποσύνθεση, όχι τόσο λόγω της κρίσης, που έριξε τα διαφημιστικά έσοδα στο μισό, ή ακόμη πιο κάτω, αλλά λόγω ουσιαστικών προβλημάτων και στρεβλώσεων, που διαιωνίζονται τις τελευταίες δεκαετίες. Και η ΕΣΗΕΑ, με τις απεργίες ‘συμπαράστασης’ ωθεί ακόμη πιο γρήγορα το επάγγελμα στην καταστροφή.

Οι δημοσιογράφοι θα πρέπει να αντιληφθούν ότι στην εποχή του διαδικτύου, τα μόνα σημεία στήριξης που έχουν είναι οι πολίτες, καθώς και η ικανότητά τους να λειτουργούν με σκοπό την προάσπιση του δημοσίου συμφέροντος. Στην ψηφιακή εποχή, η άσκηση της δημοσιογραφίας μπορεί να επιστρέψει στην σφαίρα του λειτουργήματος, παρέχοντας υλικά και ηθικά ωφελήματα προς τους δημοσιογράφους, προκειμένου να διατηρήσουν την ανεξαρτησία τους. Να ενδυναμώσουν τη θέση τους στη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα και να συμβάλουν θετικά στην πορεία προς τα εμπρός.

Σήμερα, η ουσία της κρίσης των Μέσων στη χώρα μας βρίσκεται στο ίδιο το επάγγελμα, στον τρόπο που διαμορφώθηκε η σχέση ιδιοκτησίας με τα Μέσα Ενημέρωσης, την ποιότητα του ανθρώπινου δυναμικού, τη λειτουργία των δημοσιογραφικών Ενώσεων και τη συμβολή τους στην προαγωγή και προστασία του επαγγέλματος και τόσα άλλα, που πλέον έχουν εισέλθει στην σφαίρα του αυτονόητου, έχουν ξεπεραστεί από τις τεχνολογικές εξελίξεις και συνθέτουν ένα πεδίο όπου δραστηριοποιούνται οι ευκαιριακοί πρωταγωνιστές της ενημέρωσης. Πάσης φύσεως προέλευσης, από διάφορους κλάδους της βιομηχανίας, με διαφορετικές επιδιώξεις και συμφέροντα.

Τα πράγματα, όμως, ήδη έχουν αλλάξει. Η ενημέρωση, η ερμηνεία των γεγονότων έχουν πάψει να είναι μονοπώλιο του κατεστημένου. Τα ψηφιακά Μέσα έχουν σπάσει τα ‘δεσμά’ της πληροφόρησης, εξερευνώντας νέα πεδία και μία νέα σχέση με το κοινό, σχεδόν διαδραστική, με δυναμισμό, που ωθεί στη δράση. Άλλωστε, το κόστος εισόδου στον κυβερνοχώρου είναι μηδαμινό. Και αν έχεις κάτι να προσφέρεις, τότε οι πολίτες ανταποκρίνονται και συνεισφέρουν με απόψεις, σχόλια ή απλώς και μόνο με την προτίμησή τους.

Οι κοστοβόροι παραδοσιακοί μηχανισμοί των ειδήσεων έχουν ήδη δει το τέλος τους. Η μάχη που γίνεται είναι για να κερδηθεί χρόνος, προκειμένου να αλλάξουν οι στρατηγικές, να επανατοποθετηθεί το προϊόν και να ξεκινήσει η αναζήτηση του νέου ακροατηρίου. Αλλά στο ψηφιακό περιβάλλον, ο χρόνος δεν έχει την ίδια διάρκεια. Οι εξελίξεις ξεπερνούν την προσπάθεια επιβίωσης και οδηγούν την δυσκίνητη κορποριστική θεώρηση σε αδιέξοδο.

Αυτό που μένει είναι οι άνθρωποι και το καθήκον της δημοσίευσης. Οπουδήποτε. Και αυτή δεν απεργεί, ούτε έχει συνδικαλιστικά αιτήματα, ούτε συνδιαλλέγεται με το κατεστημένο…

Μερικούς αιώνες αιώνες πριν, στην Ευρώπη, οι τροβαδούροι μελοποιούσαν και μετέφεραν στις πόλεις τα συμβάντα, τα κατορθώματα από τα πεδία των μαχών, ακόμη και τις ερωτικές περιπέτειες πριγκηπισσών που σκανδάλιζαν την κοινωνία του τόπου τους. Την εποχή εκείνη περιδιαβαίνουν τα σύνορα μεταφέροντας τις πρώτες μορφές infotainment στην ιστορία της επικοινωνίας, προσελκύοντας την προσοχή των ανθρώπων. Τότε ο ορίζοντας ήταν μακρύς και φαντασιακά αδιάβατος. Για πολλούς, τότε, αντιπροσωπεύει και το τέλος του κόσμου. Έτσι, οι ιστορίες από μακρινούς τόπους ακούγονται πάντοτε συναρπαστικές στα αυτιά των χωρικών και των πρώτων αστών.

Οι τροβαδούροι και αργότερα τα βιβλία, φρόντισαν για το ταξίδι των λέξεων από τη μία χώρα στην άλλη και κατόπιν, μεταξύ ηπείρων. Τότε ο κόσμος ήταν μεγάλος. Τα μηνύματα μεγεθυμένα. Αλλά η πρακτική δεν ήταν τελείως καινούργια.

Πολλούς αιώνες πριν, ο Θουκυδίδης, για πολλούς ο πρώτος πολεμικός ανταποκριτής στην ιστορία της Ανθρωπότητας, κατέγραφε και διηγόταν τον Πελοποννησιακό πόλεμο. Φημολογείται ότι είχε ακολουθήσει εκστρατείες και αλλού, πέρα από την ελληνική θάλασσα. Κάπου στο έργο του, περιγράφει τη δυσκολία διασταύρωσης των πληροφοριών, ακόμη και όταν αυτές προέρχονται από ανθρώπους που είχαν ζήσει τα γεγονότα από πρώτο χέρι. Αναγνώριζε πολύ καλά – και προσπαθούσε να την εντοπίσει και να την αποκόψει από τα κείμενά του – την επίδραση που προκαλούσε η υποκειμενικότητα, αλλά και το ξεγέλασμα των ματιών, ακόμη και του αυτόπτη μάρτυρα.

Η αδυναμία αντικειμενικής αναπαραγωγής του γεγονότος από αυτόπτες μάρτυρες είναι κλασικό παράδειγμα στο ακαδημαϊκό σώμα της επιστήμης της δημοσιογραφίας, σε Ευρώπη και ΗΠΑ. Η αποτύπωση της εντύπωσής μας για τα πράγματα είναι απόλυτα υποκειμενική. Στηρίζεται στην ικανότητα ερμηνείας του γεγονότος, σε προηγούμενες, παρόμοιες ερμηνείες, που έχουν ήδη διαμορφώσει “τον τρόπο που βλέπουμε τα πράγματα”, ενώ θα ήθελα να ισχυριστώ ότι σημαντική παραμόρφωση επέρχεται από αυτή καθεαυτή την ανάγκη των ανθρώπων να αποδίδουν πάντα μια εξήγηση σε κάθετί που συμβαίνει. Η αντίδραση είναι ενστικτώδης, και η ανάγκη πλήρωσης του “γιατί” αμείλικτη. Είτε πρόκειται για το παπούτσι που εξφενδόνισε ο ιρακινός δημοσιογράφος στον Μπους, είτε για το πρόσφατο παρόμοιο, περιστατικό στη Θεσσαλονίκη, το οποίο, προφανώς, υπήρξε αντιγραφή του αυθεντικού γεγονότος, που προκάλεσε την παγκόσμια προβολή του.

Όταν οι δημοσιογράφοι διαμεσολαβούν μεταξύ γεγονότων και ακροατηρίου (πολιτών), η αντικειμενικότητα πάει περίπατο. Και βέβαια, δεν αναφέρομαι στις περιπτώσεις στις οποίες η παραμόρφωση, η στρέβλωση αποτελούν μέρη συνειδητής στρατηγικής. Εκεί λειτουργεί η θεματική ατζέντα των πηγών, ο ρόλος του διαμορφωτή, ο κομματικός ινστρούχτορας και φυσικά, η επιδίωξη, ο τελικός στόχος, το endgame, που λένε.

Σε περιόδους κατά τις οποίες η πολιτική διέρχεται κρίση, η προηγούμενη διαδικασία συμβαίνει σε υπερθετικό βαθμό. Τα δε Μέσα Ενημέρωσης, τα οποία βρίσκονται πάντα σε κρίση, απορροφούν τις “σαχλαμάρες” με μανία. Αρκεί να εξυπηρετούν βασικές αξίες της είδησης, όπως: πρόσωπα-πρωταγωνιστές, αντιπαλότητα, παρασκήνιο, ένταση, εθνική διάσταση, και πρωτίστως, πωλήσεις, τηλεθέαση, ακροαματικότητα, κλικς.

Εκεί τα πράγματα μπορεί να γίνουν ανεξέλεγκτα (όπως σήμερα, στη χώρα μας), να ξεπεράσουν τον κοινό νου και να οδεύσουν προς τη γελοιοποίηση.

Στο παιχνίδι αυτό, οι τροβαδούροι βρίσκονται στα στούντιο, στις αίθουσες σύνταξης, πίσω από τις ψηφιακές “φλούδες περιεχομένου” που απεικονίζονται στις οθόνες των υπολογιστών και φιλοξενούν ειδήσεις, σχολιασμό και κατασκευασμένες πληροφορίες με στόχο τις μικρο-εντυπώσεις.

Στον ψηφιακό κόσμο, η αμεσότητα εξασφαλίζει το άμεσο σέρβις. Χωρίς καθυστέρηση. Οι πολιτικοί, συντονισμένοι, πλέον στο νέο μιντιακό παιχνίδι στην τηλεόραση ή το διαδίκτυο, “απολαμβάνουν” τις μικρές στιγμές τους, που τούς συντηρεί τη διακεκριμένη παρουσία τους στα σύγχρονα καφενεία.

Οι τροβαδούροι πλέον κυριαρχούν, αλλά δεν ταξιδεύουν στην ηρεμία της φύσης, όπως τότε στον Μεσαίωνα, συναντούν τους παλιάτσους της πολιτικής και κατηφορίζουν με ταχύτητα τη λεωφόρο των πληροφοριών…

Ο Δημήτρης Καμάρας είναι διδάκτωρ Δημοσιογραφίας (City University, London).

Κάποτε, οι εφημερίδες αποτελούσαν πηγή ενημέρωσης. Και οι δημοσιογράφοι ήταν προσεκτικοί και σοβαροί, εργατικοί και επίμονοι. Τα κείμενά τους ήταν δουλεμένα, οι έρευνές τους διεισδυτικές, τα σχόλιά τους ευθύβολα. Μιλούσαν κατευθείαν με τις «πηγές» τους, όχι μέσω εταιρειών «PR», ούτε καν μέσω γραφείων Τύπου. Παρέα τους ήταν το χαρτί, ύστερα η γραφομηχανή, μετά το πληκτρολόγιο – ουδεμία διαφορά. Άκουγαν, έβλεπαν, έψαχναν, έβρισκαν, σκέφτονταν, ανέλυαν, συνέθεταν, έγραφαν. Δεν κάθονταν. Δεν αντέγραφαν. Δεν ησύχαζαν. Κυνηγούσαν την είδηση, όχι (ακόμη) ένα… γραφείο Τύπου. Έσπαγαν το κεφάλι τους, για να κατεβάσουν ιδέες δημιουργικές, δε συναγωνίζονταν, για να εφεύρουν (και να υλοποιήσουν) τις περισσότερες σύνθετες λέξεις με δεύτερο συνθετικό τον όρο «μισθός» – επιμίσθιο, αργομισθία κ.ο.κ. Συνεργάζονταν ακόμη και το… διάβολο, για να ανακαλύψουν την αλήθεια, αλλά ούτε που διανοούνταν να γίνουν ομοτράπεζοι με την εξουσία – εκτελεστική ή εκδοτική.

Το κλείσιμο της καθημερινής έκδοσης της εφημερίδας «Το Βήμα» μόνο η αφορμή είναι για αυτές τις σκέψεις. Εξάλλου, ούτε πρωτότυπες είναι, ούτε… δικές μου. Τις κάνουν πράξη, εδώ και δεκαετίες, έντυπα που και μόνο η αναφορά του τίτλου τους εμπνέει κύρος και αξιοπιστία.

Αλλά ξέχασα. Εδώ είναι Ελλάδα. Όπου οι αναγνώστες είναι Έλληνες – ιδιαίτερη, ξεχωριστή… «φυλή» αναγνωστών»! «δε θέλουν μεγάλα κείμενα» – συγγνώμη Economist. «Δεν… πάνε το μεγάλο σχήμα» (και πού να συντηρείς, τώρα, ακριβά πιεστήρια για μεγάλο σχήμα) – συγγνώμη New Υork Times και Frankfurter Allgemeine. «Δεν αντιλαμβάνονται την έννοια των εβδομαδιαίων (όχι κυριακάτικων) εφημερίδων» – συγγνώμη Zeit. «Δε διαβάζουν εβδομαδιαία ειδησεογραφικά περιοδικά» – συγγνώμη Spiegel και Time. «Δεν πολυνοιάζονται για την αισθητική» – συγγνώμη Guardian και Berliner Zeitung.

Κι όμως, κάποτε, και οι Έλληνες αναγνώστες διάβαζαν, σκέφτονταν, σχολίαζαν, έκριναν. Αγόραζαν κείμενα. Κείμενα και φωτογραφίες. Ιδέες και εικόνες. Όχι CD, ούτε DVD, ούτε σαμπουάν, ούτε… άιλαϊνερ! Ότι, εδώ και χρόνια, απλά… βαρέθηκαν να διαβάζουν παντού το ίδιο «κείμενο» σε όλες τις εκδόσεις του («δελτίο Τύπου»), κανείς δε λέει να το παραδεχτεί (δημόσια). Ότι σιχάθηκαν να διαβάζουν «κείμενα» άνευρα, ανάλατα, εμποτισμένα με κομματικό χρώμα, υπέρμετρη κενότητα και μπόλικη προκατάληψη, ουδείς (υποτίθεται ότι) διανοείται να το σκεφτεί καν – πόσο μάλλον να σταματήσει να το κάνει! Ότι, αν ένας αναγνώστης… τρυπώσει και παραμείνει μέρες ολόκληρες μέσα σε ένα δημοσιογραφικό γραφείο, ούτε μία φορά δε θα ακούσει να μιλούν για… τον ίδιον, γι’ αυτόν, τον αναγνώστη, τον άνθρωπο, που καλείται να προτιμήσει, να βάλει το χέρι στην τσέπη και να πληρώσει ένα προϊόν, παρά θα πλήξει, ακούγοντας διαρκώς για συντάξεις, ωράρια, «κυριακάτικα», εργοδοσίες, παρατάξεις, συνελεύσεις, κινητοποιήσεις, απαρτίες, απεργίες, κανείς δεν το συζητά – για να το λογαριάζει… ούτε λόγος!

Κι όμως, εκτός της… περιβόητης «ελληνικής πραγματικότητας», οι καλές εφημερίδες πάνε καλά – είτε στο χαρτί (ακόμη), είτε στο διαδίκτυο. Επειδή η ανάγκη για ενημέρωση δεν εξαρτάται από το μέσο – όταν διψάς, δεν εξαρτάς την ικανοποίηση της ανάγκης σου αυτής από το… στιλ του ποτηριού ή το χρώμα του γυαλιού! Και επειδή η δημοσιογραφία δεν έχει βαλτώσει, αντίθετα εξελίσσεται μαζί με την κοινωνία – και την τεχνολογία. Κρατάει τη δεοντολογία, την αμεροληψία και την έμπνευση και ενστερνίζεται το σύγχρονο, το καινοτόμο, το επαναστατικό. Εμμένει στην αποτύπωση, την εξακρίβωση, τη διασταύρωση και… αρπάζει και την κάμερα, χρησιμοποιεί το twitter, δοκιμάζει το mobile! Από το χαρτί στα εικονοστοιχεία, από τον δημοσιογράφο με το… μπικ στο γραφείο από φορμάικα, στον παραγωγό κειμένου και εικόνας στο δρόμο, από την πολύωρη εμφάνιση και εκτύπωση των «αρνητικών» στη διαμεταγωγή έτοιμου υλικού σχεδόν ταυτόχρονα με τη γέννηση της είδησης. Αλλά και από το κυνήγι για το «αποκλειστικό» στην εμβάθυνση, από τις ξερές ειδήσεις στις ουσιώδεις αναλύσεις. Από το χτες, στο αύριο! Και από το σεβασμό του αναγνώστη, στο σεβασμό του αναγνώστη!