Πολλοί θα μιλούν για τη “σοφία του εκλογικού αποτελέσματος” και για την “οργή που εξέφρασε ο κόσμος”, χωρίς να κατανοούν το οξύμωρο της “οργισμένης σοφίας”. Οι δημοσιογράφοι-παρουσιαστές των talk-show, μόνιμοι κήνσορες των πάντων και θεράποντες ουδενός, θα ψέγουν τους πολιτικούς των δύο μεγάλων κομμάτων ότι δεν κατάλαβαν νωρίς τις διαθέσεις του κόσμου. Στα αριστερά θα πανηγυρίζουν το προοίμιο της επανάστασης, ενώ θα διατυπώνουν και μια ευχή για “πλατιά σύμπραξη των αντικαπιταλιστικών δυνάμεων ώστε να καρποφορήσει η μεγάλη νίκη του λαού, στις 6 Μαΐου”.

Ο κόσμος δεν θα αλλάξει με κρότο, ούτε καν με λυγμό, που προέβλεψε ο ποιητής. Θα αλλάζει με ψιθύρους, δημοσιεύματα και δηλώσεις. Θα είναι οι Financial Times με τίτλο “Greeks reject EU rescue package”, και κάποιοι άλλοι που θα το πουν πιο αριστερά “Greeks vote against austerity measures”. Αλλά οι καλοθελητές στην Ευρωπαϊκή Ένωση (που δυστυχώς πληθαίνουν) θα το πουν ωμά, ότι “η Ελλάδα έχει αποφασίσει να τραβήξει τον δρόμο της εκτός ευρωζώνης”. Οι επίσημες δηλώσεις θα είναι πιο συγκαταβατικές: “σεβόμαστε το αποτέλεσμα των εκλογών, αλλά η Ελλάδα ανεξαρτήτως της κυβέρνησης που θα προκύψει θα πρέπει να σεβαστεί τα συμπεφωνηθέντα του δεύτερου μνημονίου”.

Κανείς όμως δεν θα το εννοεί. Όλοι πλέον ξέρουν ότι μέτρα που δεν μπόρεσε να πάρει μια μονοκομματική κυβέρνηση (του Γιώργου Παπανδρέου) ή μια δικομματική (του Λουκά Παπαδήμου) είναι αδύνατον να ψηφιστούν από μια Βουλή με κάθε απόχρωσης καρύδι. Στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες θα απλώνονται τα χαρτιά του Σχεδίου Β. Οι παλιές συζητήσεις θα φουντώσουν πίσω από τις κλειστές πόρτες. Οι ευρωπαίοι πολιτικοί ή τεχνοκράτες, που ποτέ δεν είδαν με καλό μάτι την παραμονή της Ελλάδας στο ευρώ, θα έχουν ένα επιπλέον επιχείρημα: τη θέληση του ελληνικού λαού.

Εκείνοι που βλέπουν το ευρώ ως ένα δαπανηρό αλλά αναγκαίο όχημα της πολιτικής ενοποίησης της Ευρώπης, θα έχουν σαφώς πιο αδύναμα επιχειρήματα και θα προβάλουν φόβους κατάρρευσης ολόκληρου του εγχειρήματος. Οι άλλοι όμως θα τους απαντούν ότι το κόστος παραμονής της Ελλάδος στην ευρωζώνη έχει γίνει –πριν από πολύ καιρό, μάλιστα– μεγαλύτερο από το κόστος εξόδου, ενώ κάποιοι τρίτοι θα φέρουν το επιχείρημα ότι η Ισπανία ήδη δανείζεται με 5,75% για να δανείζει την Ελλάδα με 3,5-4,5%.

Η εξελισσόμενη κρίση στην ευρωζώνη δεν θα αποτελεί επιχείρημα υπέρ ημών (“βλέπετε; τα παθαίνουν κι άλλοι”) αλλά θα κάνει πιο επιτακτική μια πρόχειρη λύση για την Ελλάδα, για να ασχοληθούν με τα σοβαρότερα προβλήματα τους. Κάποιοι θα αναφέρουν τον “ηθικό κίνδυνο”: αν η Ελλάδα αποτύχει ατιμώρητα, έρχεται η Ισπανία και η Ιταλία, που ήδη δηλώνουν ότι δεν μπορούν να επιτύχουν τους στόχους τους οποίους είχαν θέσει. Και η αποτυχία της Ισπανίας και της Ιταλίας σημαίνει πολλά λεφτά, που κανείς γερμανός ή ολλανδός φορολογούμενος δεν μπορεί –και φυσικά δεν θέλει– να δώσει.

Στον Guardian και στον Monde θα γράφονται πύρινα άρθρα για τις βλαβερές συνέπειες της λιτότητας που οδηγεί τους ψηφοφόρους να ψηφίζουν ναζιστές και λαϊκιστές, αλλά αυτοί που μετράνε τα λεφτά στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες θα σηκώσουν αδιάφορα τους ώμους. Το ‘χουν εξάλλου ξαναζήσει με τον Βίκτορα Ορμπάν στην Ουγγαρία. Ο λαϊκιστής δεξιός πρωθυπουργός εκλέχτηκε με το σύνθημα της αποδέσμευσης από το ΔΝΤ. Όταν κατήγγειλε τη συμφωνία χειροκροτήθηκε από όλους τους εγχώριους «αντιστασιακούς». Εν τω μεταξύ, όμως, ο Ορμπάν άλλαξε το σύνταγμα προς το αντιδημοκρατικότερο και τον περασμένο Δεκέμβριο, δύο χρόνια μετά το νταηλίκι, επέστρεψε στην “κηδεμονία” του ΔΝΤ, με την οικονομία σε χειρότερη κατάσταση απ’ ό,τι την ανέλαβε. Σίγουρα κάποιοι απ’ όσους διαμορφώνουν τις αποφάσεις στην Ευρώπη θα αντιτείνουν χαιρέκακα: “αν η Ελλάδα ακολουθήσει τα χνάρια της Ουγγαρίας, θα την καταδικάσει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, όπως έκανε με τον Βίκτορα Ορμπάν. Τώρα, όμως, έχουμε σοβαρότερα πράγματα να ανησυχούμε. Δείτε τα spreads της Γαλλίας που ανεβαίνουν…”.

Κι ενώ στα πρωινάδικα θα ανατέμνουν τις αιχμές του “x” αποτυχόντος πολιτευτή κατά της ηγεσίας του κόμματός του, η συζήτηση εκτός Ελλάδος θα φουντώνει από τις δηλώσεις εγχώριων και εξωχώριων λαϊκιστών. Ακροαριστεροί ο πρώτοι, θα ισχυρίζονται “δεν χρωστάμε δεν πληρώνουμε”, ακροδεξιοί οι δεύτεροι θα τείνουν τον δείκτη του χεριού τους στον κρόταφό τους: “τι σας λέγαμε εμείς; αυτοί θέλουν να φάνε τα λεφτά των φορολογουμένων μας”.

Βέβαια, σε ένα χαοτικό σκηνικό όπως είναι η πολιτική και η οικονομία, πολλά άλλα θα συμβούν. Δεν ξέρουμε, π.χ., πώς θα επηρεάσει η διαφαινόμενη νίκη Ολάντ στις γαλλικές εκλογές. Όχι μόνο εμάς, αλλά ολόκληρη την Ευρώπη. Μπορεί να ενισχύσει τα πολιτικά επιχειρήματα των νεοκεϋνσιανών, αλλά μπορεί και να βάλει σε μεγάλη δοκιμασία τον γαλλογερμανικό άξονα. Σίγουρα θα αυξήσει το κόστος χρήματος που δανείζεται η ευρωζώνη. Προεκλογικά, οι οίκοι αξιολόγησης είχαν προειδοποιήσει τη Γαλλία ότι στην περίπτωση εκλογής του Φρανσουά Ολάντ στην προεδρία θα υποβαθμίσουν τη γαλλική οικονομία, εξ αιτίας των δηλώσεων του σοσιαλιστή υποψηφίου για μη αποδοχή του νέου δημοσιονομικού συμφώνου. Κάποιοι από το μαύρο μπλοκ της θυγατέρας του Λεπέν θα αρχίσουν τους λογαριασμούς· με πόσο δανείζεται η Γαλλία και πόσο δανείζει τους αδύναμους κρίκους της ευρωζώνης.

Τον Μάρτιο του 2010, κουβέντιαζα με έναν στοχαστικό γέροντα, πρώην στέλεχος μεγάλης ΔΕΚΟ. Ήταν οι πρώτες μέρες της άνοιξης και οι τελευταίες της αμέριμνης αλλά πλασματικής ευημερίας. Γύρω μας, αγόρια και κοριτσόπουλα έπιναν τον (πανάκριβο) φρέντο τους, έπαιζαν με τα εισαγόμενα κινητά τους και τιτίβιζαν για τα θέματα της νιότης τους. “Ξέρεις ποιο είναι το χειρότερο;”, μου είπε. “Αυτά τα παιδιά όχι μόνο θα πληρώσουν χωρίς να φταίνε, αλλά κυρίως δεν μπορούν να φανταστούν τι τα περιμένει”.

Δεν έδωσα σημασία, διότι δεν είχα καταλάβει ότι στην πολιτική και στην οικονομία τα πράγματα δεν γίνονται μονομιάς, όπως διαβάζουμε στα βιβλία ιστορίας. Στη ζωή και στην πολιτική, το ένα μικρό πράγμα φέρνει τ’ άλλο και οι μεγάλες καμπές στην ιστορία μόνο εκ των υστέρων διακρίνονται.

Αυτή είναι και η τελευταία μου ελπίδα, ότι δηλαδή το παραπάνω -πρόδρομο- σενάριο θα αποδειχθεί στο μέλλον μια απλή απόπειρα σκοτεινής κι άχρηστης περιγραφής μιας λογοτεχνικής δυστοπίας.

Δημοσιεύτηκε στο Books’ Journal τεύχος Μαϊου.

“Τα μέσα ενημέρωσης αποτελούν ασφαλώς ισχυρή εξουσία (τη λεγόμενη τέταρτη) σε κάθε χώρα και η συμπεριφορά τους ενσταλάζει στο κοινό τους κοινωνικές αξίες, νοοτροπίες και συμπεριφορές που διαμορφώνουν καταλυτικά την κοινωνική και πολιτική ζωή. Παντού στον κόσμο, τα Μέσα έχουν σχεδόν αναπόφευκτες αδυναμίες. Η συνεισφορά τους όμως στην σημερινή ελληνική καταστροφή ξεπερνά τα συνήθη μέτρα και τις ευθύνες που θα τους καταλογίζονταν σε οποιαδήποτε άλλη δημοκρατική χώρα.

“Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα με την σειρά. Ποιες είναι οι κύριες ελληνικές ιδιαιτερότητες του χώρου των ΜΜΕ; Η πιο σημαντική ίσως είναι η εξόχως προνομιακή θέση και μεταχείριση που είχαν επί δεκαετίες από το ελληνικό πολιτικό σύστημα. Φθηνό χαρτί, υποχρεωτικές δημοσιεύσεις ισολογισμών, επιδότηση των ασφαλιστικών εισφορών των εργαζομένων τους εις βάρος τρίτων, δάνεια χωρίς τήρηση των τραπεζικών κριτηρίων, νόμιμη δυνατότητα “μαύρων” αφορολόγητων δαπανών, κ.α. Επιπλέον, ιδιαίτερη μεταχείριση προνομιούχων εργαζομένων σε αυτά, με ηγεμονικούς μισθούς και μεγάλη πολιτική επιρροή, κατά κανόνα “αγωνιστών” και “αντιιμπεριαλιστών” με πολλαπλές θέσεις σε δημόσιο και ιδιωτικό τομέα, δημιουργία πλήθους αργομισθιών στα κρατικά και κρατικοδίαιτα ΜΜΕ (κρατική τηλεόραση και ραδιόφωνα, δημοτικά ραδιόφωνα, κομματικά ραδιόφωνα που χρηματοδοτούνταν μέσω των τεράστιων κομματικών επιχορηγήσεων και των θαλασσοδανείων των κομμάτων, κλπ.), έως δε και την διάθεση δωρεάν αστυνομικής προστασίας. Και φυσικά στον χώρο δεσπόζει το μέγα και διαρκές σκάνδαλο που ονομάζεται Κρατική Ραδιοτηλεόραση.

“Όλα αυτά όμως δεν έφταναν. Διότι η ανθρώπινη φύση έχει ισχυρή και τη βουλιμική πλευρά της. Στο τρίγωνο επιχειρηματίες-κομματικό κράτος-ΜΜΕ (αφεντικά και επιφανή “στελέχη”) κυκλοφόρησε και πολύ σκοτεινό και μαύρο χρήμα, που αφορούσε είτε την προώθηση πολιτικών προσώπων, είτε (κυρίως) τη δημοσιοποίηση ή αποσιώπηση υποθέσεων διαφθοράς (ανάλογα με τα συμφέροντα του κινούντος τα νήματα) –με το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος του μαύρου αυτού χρήματος να καταλήγει, βεβαίως, ως αμοιβή για την αποσιώπηση μάλλον παρά για τη δημοσιοποίηση. Δεν είναι τυχαίο ότι η συγκάλυψη όλων των μεγάλων υποθέσεων διαφθοράς που ήρθαν στο φως της δημοσιότητας έγινε και με την ανοχή των ισχυρών ΜΜΕ, οι σχέσεις των οποίων με τα κυκλώματα αυτά ουδέποτε έχουν διερευνηθεί σε βάθος από κανέναν.

“Τέλος, για λόγους πληρότητας δεν θα πρέπει βέβαια να ξεχνούμε μια παλαιότερη πηγή χρηματισμού: την “ένδοξη” εποχή του Χρηματιστηρίου, όταν δημοσιογραφικώς προωθούνταν επιχειρηματικές φενάκες (τα περιβόητα “σαπάκια”) για να αποσπαστούν χρήματα των –εξίσου βουλιμικών– “παικτών” που αναζητούσαν εύκολους τρόπους ακαριαίου και χωρίς κόπο πλουτισμού. Υπήρξε μάλιστα ολόκληρη “σχολή” εντύπων που προπαγάνδιζαν την κοινωνία της υπερκατανάλωσης και της πολυτελούς διαβίωσης, απευθυνόμενα κυρίως σε κομματικούς αξιωματούχους, σε λογής τυχοδιώκτες και σε πρόσκαιρα νεόπλουτους του Χρηματιστηρίου.

“Μια τρίτη ενδιαφέρουσα πλευρά των ελληνικών ΜΜΕ είναι ότι το χρήμα το οποίο έβγαινε από όλες αυτές τις δραστηριότητες δεν κρυβόταν, όπως ο βήχας και ο έρωτας. Οι μεγαλοπαράγοντες του χώρου, με τα θηριώδη “άσπρα” (της τάξεως των πολλών δεκάδων, σε ορισμένες περιπτώσεις και εκατοντάδων χιλιάδων ευρώ τον μήνα) και τα κολλαριστά “μαύρα” χρήματα, δεν έκαναν μόνον κάθε είδους μπίζνα ζούσαν επιπροσθέτως και βίο προκλητικά πολυτελή. Σπίτια φαντασμαγορικά, πολυτελή αυτοκίνητα, διακοπές στα ακριβότερα μέρη του κόσμου, ζωή χαρισάμενη, την ώρα που προπαγάνδιζαν είτε την ηθική αξία της ισότητας και του σοσιαλισμού (οι περισσότεροι), είτε τις παραδοσιακές εθνικές αξίες της πτωχής πλην τιμίας Ελλάδος (η άλλη πλευρά).

“Με τα δεδομένα αυτά δεν είναι περίεργο ότι, στη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών, η ποιότητα της δημοσιογραφίας στην χώρα μας απαξιώθηκε και υποβαθμίστηκε σε εξοργιστικό βαθμό. Ανεπίτρεπτη προχειρότητα, ακόμη και ρεπορτάζ ανύπαρκτων γεγονότων σε μεγάλες και “έγκυρες” εφημερίδες, έμειναν χωρίς καμμία κύρωση. Ταυτόχρονα, στον δημοσιογραφικό λόγο (ιδίως τον ραδιοτηλεοπτικό), παρεισέφρησε μία βάναυση και ξύλινη γλώσσα που είχε ως βασικά χαρακτηριστικά τον χονδροειδή λαϊκισμό, τον εύκολο εντυπωσιασμό, την αναζήτηση και έξαψη των κατωτέρων ενστίκτων του κοινού, παράλληλα με την ανάδειξη των “προσωπικοτήτων” που θα ανταποκρίνονταν στις προδιαγραφές αυτές. Δεν είναι τυχαίο ότι χρεοκοπήσαμε δαπανώντας και σπαταλώντας αμύθητα ποσά, την ίδια ώρα που σε όλα τα κανάλια οι προϋπολογισμοί και απολογισμοί της καταστροφικής σπατάλης εμφανίζονταν δήθεν ως προϋπολογισμοί και απολογισμοί “λιτότητας”.

“Πού βρισκόμαστε σήμερα; Καθώς το ελληνικό δράμα πλησιάζει στην κορύφωσή του και η ασωτία και ο μεγαλεπήβολος επιχειρηματικός παραγοντισμός έχουν εξανεμίσει τα νόμιμα και άνομα κέρδη δεκαετιών, το σύστημα που κυριάρχησε όλα αυτά τα χρόνια καταρρέει. Με τα περισσότερα θύματα βέβαια να προέρχονται από την μεγάλη μάζα όσων δεν είχαν μερίδιο συμμετοχής στο “πάρτι”, όπως συμβαίνει άλλωστε και στην ευρύτατη κοινωνία, στην οποία απευθύνεται ο σπίλος “μαζί τα φάγαμε”. Τα απομεινάρια του συστήματος προσπαθούν με νύχια και με δόντια να επιβιώσουν χρησιμοποιώντας όλες τις παλιές μεθόδους που καλά γνωρίζουν και προωθώντας έναν δημόσιο λόγο που ενθαρρύνει τον πιο ακραίο λαϊκισμό. Αυτό δε με την ελπίδα να συμπορευθούν με το λαϊκό αίσθημα και να προωθήσουν στην εξουσία πιόνια που θα τους επιτρέψουν να επιβιώσουν οι ίδιοι (την ώρα που η χώρα καταστρέφεται), πραγματοποιώντας την τελευταία λεηλασία τους κατά της Ελλάδας.

“Η ζωή όμως πορεύεται με τη δική της νομοτέλεια. Τα σχέδιά τους αποδεικνύονται και ατελή και ατελέσφορα. Είναι οι προσπάθειές τους, των συφοριασμένων, σαν των Τρώων: καταδικασμένες. Η κρίση κινείται με ρυθμούς μανιώδεις και ανεξέλεγκτους, σε δρόμους απρόβλεπτους κα ανεξερεύνητους, απαξιώντας και καταβροχθίζοντας τους γεννήτορές της, εκτός από τον χώρο του πολιτικού συστήματος εξουσίας, και εκείνους στον χώρο των ΜΜΕ”.

Το ερώτημα, όμως, που τίθεται είναι μήπως οι πρωτεργάτες της κατάρρευσης, πριν καταποντισθούν οι ίδιοι, προλάβουν να γκρεμίσουν ό,τι απομένει και από τα ερείπια…

“Η δεινή κατάστασις στην οποία έχει περιέλθει η ελληνική οικονομία είναι αποτέλεσμα του λαϊκισμού. Το ότι δεν έχει κατορθώσει να απεμπλακεί από την κατάσταση αυτή ώστε να εισέλθει σε πορεία ανάπτυξης, είναι και αυτό αποτέλεσμα του λαϊκισμού. Η δε αδυναμία να ληφθούν έστω και τώρα τα μέτρα εκείνα που είναι απαραίτητα για να ανακάμψει η οικονομία, είναι και αυτή προϊόν του λαϊκισμού. Ο λαϊκισμός έχει καθηλώσει τα πάντα στον τόπο μας και δεν αφήνει τίποτα να προχωρήσει.

“Σήμερα οι διάφοροι λαϊκιστές αρέσκονται να αποδίδουν ευθύνες στους πολιτικούς και στις κυβερνήσεις του παρελθόντος, που δεν είχαν το θάρρος να αψηφίσουν το πολιτικό κόστος και να λάβουν τα μέτρα που έπρεπε, ώστε να αποφευχθή η υπερχρέωση της χώρας που οδήγησε στην πτώχευση. Όμως την ίδια στιγμή, με την στάση τους παρεμποδίζουν την λήψη των μέτρων που απαιτούνται για να εξέλθη ο τόπος από την παρούσα κρίση. Αυτή είναι η αποθέωση και εν τέλει ο θρίαμβος του λαϊκισμού. Είναι τόσο αδίστακτοι οι λαϊκιστές, ώστε επιρρίπτουν ευθύνες για όσα δεν έγιναν, αλλά παράλληλα παρεμποδίζουν οι ίδιοι την πραγματοποίησή τους τώρα.

“Ίσως το πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Ασφαλιστικό. Την άνοιξη του 2001, ο τότε υπουργός Εργασίας κ. Τάσος Γιαννίτσης εισηγήθηκε σειρά προτάσεων για την αντιμετώπιση του Ασφαλιστικού. Ήταν γνωστό ότι το ασφαλιστικό και συνταξιοδοτικό σύστημα της χώρας δεν θα ήταν βιώσιμο στο μέλλον, αν δεν ελαμβάνοντο κάποια ριζικά μέτρα. Αυτά τα μέτρα λοιπόν πρότεινε τότε ο υπουργός. Αλλά οι λαϊκιστές ξεσηκώθηκαν. Τα ΜΜΕ ωρύοντο, οι συνδικαλιστές άρχισαν τις απεργίες, οι δε πολιτικοί συντάχθηκαν με το γενικότερο κλίμα. Τα στελέχη του κυβερνώντος ΠΑΣΟΚ απείλησαν τον τότε Πρωθυπουργό κ. Σημίτη με ανατροπή. Εκείνος πήρε πίσω τις προτάσεις Γιαννίτση, στην συνέχεια αντικατέστησε τον υπουργό και έτσι η επίλυση του Ασφαλιστικού ενεγράφη στις ελληνικές καλένδες.

“Η μετέπειτα Κυβέρνησις Καραμανλή δεν επέδειξε θάρρος να αντιμετωπίσει το πρόβλημα ριζικά, παρά μόνον με ημίμετρα. Έτσι το πρόβλημα έλαβε εκρηκτικές διαστάσεις. Το ασφαλιστικό και συνταξιοδοτικό σύστημα της χώρας οδηγήθηκαν με μαθηματική νομοτέλεια προς την πτώχευση. Όπως ακριβώς και το ελληνικό Δημόσιο. Οι δαπάνες του συστήματος ήταν αισθητά υψηλότερες από τα αντίστοιχα έσοδά του. Επομένως μοιραίως θα έφθανε η στιγμή της αλήθειας. Σήμερα όλοι οι πολίτες έχουν αντιληφθή ότι το ασφαλιστικό και συνταξιοδοτικό σύστημα έχει χρεωκοπήσει”.

Το ίδιο συμβαίνει και με την χώρα. Και αυτή είναι πτωχευμένη και, αν στέκει ακόμη στα πόδια της, αυτό οφείλεται στην απλόχερη βοήθεια των εταίρων μας –τους οποίους οι ντόπιοι καραγκιόζηδες-λαϊκιστές αποκαλούν “στρατό κατοχής”. Πλην όμως, τα δισεκατομμύρια ευρώ που μάς δίνουν τα παίρνουν. Οι ίδιοι καραγκιόζηδες ασκούν κριτική στο μνημόνιο και την τρόϊκα, κρύβοντας –οι γελοίοι– εκκωφαντικές αλήθειες. Όπως, για παράδειγμα, ότι η χώρα βρισκόταν σε ύφεση 20 μήνες πριν την υπογραφή του μνημονίου και την έλευση της τρόϊκας στην Ελλάδα.

“Η ελληνικού τύπου ανάπτυξη”, έγραφε ο Πάσχος Μανδραβέλης στην Καθημερινή, “είχε πεθάνει πολύ πριν από τον Μάϊο του 2010 που ψηφίστηκε και άρχισε να εφαρμόζεται –όπως, τέλος πάντων, εφαρμόζεται– το Μνημόνιο. Το 2008 είχαμε ύφεση -0,6% και το 2009 -2%. Αλλά αυτά είναι λεπτομέρειες για τους οικονομολόγους των τηλεκαφενείων. Όπως θα έλεγε και ο Βλαδίμηρος Λένιν, ένα ψέμα ειπωμένο πολλές φορές γίνεται αλήθεια. Η νέα αλήθεια, λοιπόν, ειπωμένη πολλές φορές από τα κανάλια, είναι ότι το Μνημόνιο έφερε την ύφεση και όχι ότι η ύφεση (μαζί με την κακοδιαχείριση των προηγούμενων χρόνων) έφερε το Μνημόνιο. Φυσικά, για να πούμε και του τηλεστάρ το δίκιο, αν ο κρατικός προϋπολογισμός του 2010 μπορούσε να αντλήσει τα 32,622 δισεκατομμύρια του 2009 σε δανεικά, σίγουρα η ύφεση θα ήταν πιο ρηχή. Το 2010 τα δάνεια της κεντρικής (μόνον) κυβέρνησης ήταν 23,386 δισεκατ. ευρώ. Τα 9 δισεκατ. περίπου των δανεικών που έλειψαν από την οικονομία το 2010 θα μπορούσαν να κυκλοφορήσουν μεταξύ Μυκόνου, Αράχωβας, Ντα Κάπο και άλλων παραγωγικών προορισμών, έτσι ώστε να είμαστε “αναπτυγμένοι”, δηλαδή η ύφεση να πάει 3,4% (δεδομένου ότι με την “κεϋνσιανή” πολιτική των δανεικών η ύφεση μεταξύ 2008 και 2009 βάθυνε μόνον 1,4%).

“Υπάρχει όμως ένα μυστικό για την χρονιά της “ανάπτυξης”, που ήταν το σωτήριο προ Μνημονίου έτος 2009. Τα 21,5 δισεκατ. από τα 32,6 που δανειστήκαμε τότε, πρέπει να τα πληρώσουμε φέτος. Στις 20 Μαρτίου 2012 λήγουν δύο ομόλογα τριετούς διάρκειας που συνήφθησαν τις ονειρεμένες εποχές. Ένα των 7 δισεκατ. που δανειστήκαμε στις 17/2/2099 και μία επανέκδοση στις 5/5/2009 με ανεξόφλητο υπόλοιπο 14,433 δισεκατ. Τότε βέβαια που ήμασταν “αναπτυγμένοι” (έστω με ύφεση 2%), δεν μάς ένοιαζε. Ποιος ζει, ποιος πεθαίνει μέχρι το 2012, όπως λέει ένα κλασσικό νεοελληνικό ρητό. Ζήσαμε, όμως, και τώρα τρέχει ο κ. Παπαδήμος όχι μόνον να “κουρέψει” το χρέος, αλλά και να εξηγήσει γιατί οι υπουργοί μας θα χρειαστούν και άλλα δανεικά για να φέρουν την “ανάπτυξη”. Το χειρότερο δε είναι ότι θα ζήσουν τα παιδιά μας, στα οποία εκτός από τον διάστικτο με μοβ, μπεζ και κανελί αυθαίρετα φυσικό μας πλούτο, θα κληροδοτήσουμε (“κουρεμένο”) χρέος 120% του ΑΕΠ –με την προϋπόθεση ότι θα κάνουμε όσα πρέπει να κάνουμε. Αλλά σήμερα πάλι ξαναλέμε: ποιος ζει ποιος πεθαίνει μέχρι το 2020. Δεν κλαίγονται σήμερα τόσοι και τόσοι στα κανάλια γιατί το 2009 δεν δανειστήκαμε τα διπλά και τριπλά, ώστε να έχουμε φέτος να πληρώνουμε καμμιά 60αριά δισεκατ. επιπλέον σε τοκοχρεολύσια;”.

Είναι σαφές ότι η χώρα τελεί υπό την απεχθή δικτατορία μιας σπείρας πολιτικών, δημοσιογράφων και αδίστακτων επιχειρηματιών, οι οποίοι, μετά την ληστεία των δεκαετιών που πέρασαν, “ονειρεύονται” κάτι καινούργιο. Θέλουν να αρπάξουν ό,τι απομένει στους αφελείς που τους ψήφισαν και συνεχίζουν να ακούν τις μπουρδολογίες τους. Αυτή η σπείρα συνιστά την πανώλη του λαϊκισμού στην Ελλάδα. Είναι η φοβερότερη απειλή για την χώρα. Ας τους απομονώσουμε, λοιπόν. Η πανώλη είναι εξοντωτική ασθένεια. Είναι όλεθρος.

Η φωτό από πίνακα του Hieronymus Bosch.

Δεν είναι μόνο το Μπάντμιντον, φίλτατε, είναι και το κλειστό γυμναστήριο Παλαιού Φαλήρου, που μας έμεινε – το “Ταε-κβο-ντό”, στα Ελληνικά… Εκεί, όπου, μεταξύ άλλων, τα τελευταία χρόνια η Ένωση Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ) συνηθίζει να διοργανώνει την ετήσια, χριστουγεννιάτικη γιορτή, αφιερωμένη στα παιδιά των μελών της. Όπως, π.χ., στις 13.03.2010 -ναι στα μέσα Μαρτίου, πέρσι!- που… Έλλη Κοκκίνου, Καλομοίρα, “Κόκκινα Χαλιά” και τραγουδιστές από το X-Factor του Ant1 διασκέδασαν τα παιδιά, σε μια εκδήλωση που παρουσίασε “η συνάδελφος του Star Channel, Χριστίνα Λαμπίρη”, όπως αναφερόταν στη σχετική ανακοίνωση της ΕΣΗΕΑ. [Σχετικά, διαβάστε και το εξαίρετο σχόλιο του Γιώργου Λιάλιου].

Αναζητήστε μόνοι σας το… μίτο της λογικής σε όλες τις παραπάνω πληροφορίες – δε θα το προσπαθήσω εγώ… Εξάλλου, δηλώνω πλήρη αδυναμία. Γιατί, ενώ εδώ, στην ομορφότερη χώρα του κόσμου (που κατοικείται κι από τους εξυπνότερους ανθρώπους του πλανήτη), η ΕΣΗΕΑ εξαγγέλλει απεργίες επειδή ιδιωτικές εταιρείες (όπως είναι οι εφημερίδες) επιμένουν να αποφασίζουν μόνοι τους για τα του οίκου τους (άρα και για τυχόν απολύσεις δημοσιογράφων), έξω… από ´δω συντελείται πραγματική κοσμογονία!

Στις ΗΠΑ, ας πούμε, καθιερωμένα μέσα, όπως η Seattle Post Intelligencer, έχουν περάσει ήδη στη μετάδοση ειδήσεων αποκλειστικά μέσω internet. Ένας από τους (πολλούς) λόγους: η χρήση της νέας τεχνολογίας προσφέρει στους διαφημιστές την ευκαιρία να έχουν πρόσβαση σε συγκεκριμένες κατηγορίες κοινού, κάτι που έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα επιτυχημένο στην Αμερική, όπου οι εφημερίδες αναπτύσσουν ιστοσελίδες με περιεχόμενο για συγκεκριμένες γειτονιές και προάστια των πόλεων. Αν και οι μαζικές αγορές παραμένουν, όπως είναι φυσικό, στην πρώτη προτίμηση των διαφημιστών, η παροχή εξειδικευμένου περιεχομένου (=μικρή αγορά) μπορεί να αποβεί αρκετά προσοδοφόρα, καθώς η διαφήμιση της στοχευμένης αυτής υπηρεσίας θα έχει κοστίσει πολύ λιγότερο. Παρ’ όλο που η πλειονότητα των καταναλωτών δηλώνει πως ενδιαφέρεται για περιεχόμενο γενικού ενδιαφέροντος, αυξάνεται διαρκώς και το ποσοστό εκείνων που ζητούν εξειδικευμένη πληροφορία. Οι εκδότες (δείχνουν -και οφείλουν- να) αντιλαμβάνονται την ανάγκη αυτή σαν μια μεγάλη ευκαιρία για μελλοντική ανάπτυξη. Η πρόκληση για τον Τύπο είναι η εύρεση του σημείου ισορροπίας, ώστε να μπορούν να προσφέρουν στους διαφημιστές έναν ολοκληρωμένο τρόπο για να φτάσουν -μέσω των χάρτινων και των online εκδόσεων- τόσο σε μεγάλο όσο και σε συγκεκριμένο (=μικρότερο) κοινό.

Οι παραδοσιακοί εκδότες (έντυπων εφημερίδων) έχουν συγκριτικό πλεονέκτημα στην παραγωγή περιεχομένου – αποτελεί, λοιπόν, έξυπνη κίνηση εκ μέρους τους η παραγωγή και διάθεση online (σε διάφορες πλατφόρμες) εξειδικευμένου περιεχομένου για στοχευμένο κοινό. Όσοι παραδοσιακοί, γνωστοί εκδότες τολμήσουν να προσαρμόσουν τα επιχειρηματικά τους μοντέλα, χρησιμοποιώντας πολλαπλές πλατφόρμες και νέες τεχνολογίες για τη διανομή του περιεχομένου τους (αξιοποιώντας με τον καλύτερο δυνατό τρόπο το όνομα, το περιεχόμενο και το πνευματικό τους κεφάλαιο), έχουν εξασφαλίσει ένα online κοινό πέρα από το κοινό της παραδοσιακής έντυπης έκδοσης. Καθώς ήδη σημειώνεται μετατόπιση τμήματος των διαφημιστικών εσόδων από τις έντυπες στις online πηγές – για να διατηρηθεί ολόκληρη η “πίτα” οι εκδότες εφημερίδων οφείλουν να δημιουργήσουν νέα, ελκυστικά και καινοτόμα διαφημιστικά πακέτα, καλύπτοντας τόσο την έντυπη όσο και την online έκδοση.

Εξάλλου, παρ’ όλο που οι παραδοσιακές, χάρτινες εφημερίδες διατηρούν ακόμη σημαντικά ερείσματα αξιοπιστίας στο αναγνωστικό κοινό, οι νέοι σε ηλικία αναγνώστες προτιμούν να ενημερώνονται online. “Εφημερίδες διαβάζω όχι για την εφημερίδα, αλλά για τους αρθρογράφους στην εφημερίδα – άσχετα αν συμφωνώ μαζί τους ή όχι. Online τις διαβάζω περισσότερο, όμως…” μου έλεγε τις προάλλες, νέος σε ηλικία, μα ώριμος σε επαγγελματική πείρα, ιδιοκτήτης  ελληνικού τεχνολογικού site. “Νομίζω ότι το πρόβλημα με τα έντυπα ΜΜΕ -τουλάχιστον στην Ελλάδα- είναι διπλό: καταρχήν όλα εξαρτώνται, λίγο-πολύ, από την κρατική διαφήμιση κι ύστερα υπάρχει αυτή η… κουλτούρα της αρπαχτής, να κάνω copy-paste να τελειώνω. Νομίζω ότι η σοβαρή δημοσιογραφία διαρκώς συρρικνώνεται και με την εξάρτηση, που από πάντα υπήρχε, και την κρίση, που τώρα υπάρχει, σύντομα θα εξαφανιστεί. Όλο το πράγμα θα καταρρεύσει. Εύχομαι να καταρρεύσει, γιατί δεν κάνει καλό σε κανένα! Θεωρώ, ας πούμε, απαράδεκτο, που sites ελληνικών εφημερίδων δεν αναγράφουν links προς εξωτερικές πηγές – είναι τρελό! Η νοοτροπία του «να μη σε οδηγήσω αλλού, μη τυχόν και σε χάσω από αναγνώστη» είναι εντελώς ηλίθια! Ο κόσμος έρχεται στην εφημερίδα να διαβάσει μια είδηση και, αν θέλει, θα πάει (και) κάπου αλλού. Αυτό δείχνει πόσο ανοιχτός είσαι ως δημοσιογράφος, ως εκδότης, πόσο θέλεις να βοηθήσεις το οικοσύστημά σου, δηλαδή, τελικά, και σένα τον ίδιο!”

Ναι, η αγορά των εφημερίδων αλλάζει. Όχι, οι (σοβαρές) εφημερίδες δε θα σταματήσουν να εκδίδονται (και) σε χαρτί – ίσως όχι κάθε μέρα, πάντως… Σίγουρα, οι εκδότες των παραδοσιακών (έντυπων) εφημερίδων διαθέτουν συγκριτικό πλεονέκτημα, μεταβαίνοντας από το πιεστήριο στα bytes! Και, αναμφίβολα, οι δημοσιογράφοι (συνεπώς και οι ενώσεις τους…) πρέπει να αντιληφθούν έγκαιρα πως η εποχή που φορούσαν το καπέλο με την ταμπέλα “Τύπος” και… ξεμπέρδευαν, τελείωσε – τώρα οφείλουν να γνωρίζουν τη χρήση laptop και φορητής βιντεοκάμερας, να συνδέονται στο internet μέσω κινητού τηλεφώνου και να στέλνουν το ρεπορτάζ τους από το δρόμο με… γεωγραφική σήμανση (geotagging)!

Έως εκεί όμως. Αν υπάρχει Έλληνας ή Ελληνίδα δημοσιογράφος που πιστεύει ότι η ΕΣΗΕΑ συνεισφέρει θετικά στο επάγγελμα, παρακαλώ να το σκεφτεί ξανά, υπολογίζοντας με ψυχραιμία όλες τις παραμέτρους της νέας πραγματικότητας, που διαμορφώνεται στον χώρο της βιομηχανίας της επικοινωνίας.

Το τοπίο των ελληνικών Μέσων Ενημέρωσης βρίσκεται σε αποσύνθεση, όχι τόσο λόγω της κρίσης, που έριξε τα διαφημιστικά έσοδα στο μισό, ή ακόμη πιο κάτω, αλλά λόγω ουσιαστικών προβλημάτων και στρεβλώσεων, που διαιωνίζονται τις τελευταίες δεκαετίες. Και η ΕΣΗΕΑ, με τις απεργίες ‘συμπαράστασης’ ωθεί ακόμη πιο γρήγορα το επάγγελμα στην καταστροφή.

Οι δημοσιογράφοι θα πρέπει να αντιληφθούν ότι στην εποχή του διαδικτύου, τα μόνα σημεία στήριξης που έχουν είναι οι πολίτες, καθώς και η ικανότητά τους να λειτουργούν με σκοπό την προάσπιση του δημοσίου συμφέροντος. Στην ψηφιακή εποχή, η άσκηση της δημοσιογραφίας μπορεί να επιστρέψει στην σφαίρα του λειτουργήματος, παρέχοντας υλικά και ηθικά ωφελήματα προς τους δημοσιογράφους, προκειμένου να διατηρήσουν την ανεξαρτησία τους. Να ενδυναμώσουν τη θέση τους στη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα και να συμβάλουν θετικά στην πορεία προς τα εμπρός.

Σήμερα, η ουσία της κρίσης των Μέσων στη χώρα μας βρίσκεται στο ίδιο το επάγγελμα, στον τρόπο που διαμορφώθηκε η σχέση ιδιοκτησίας με τα Μέσα Ενημέρωσης, την ποιότητα του ανθρώπινου δυναμικού, τη λειτουργία των δημοσιογραφικών Ενώσεων και τη συμβολή τους στην προαγωγή και προστασία του επαγγέλματος και τόσα άλλα, που πλέον έχουν εισέλθει στην σφαίρα του αυτονόητου, έχουν ξεπεραστεί από τις τεχνολογικές εξελίξεις και συνθέτουν ένα πεδίο όπου δραστηριοποιούνται οι ευκαιριακοί πρωταγωνιστές της ενημέρωσης. Πάσης φύσεως προέλευσης, από διάφορους κλάδους της βιομηχανίας, με διαφορετικές επιδιώξεις και συμφέροντα.

Τα πράγματα, όμως, ήδη έχουν αλλάξει. Η ενημέρωση, η ερμηνεία των γεγονότων έχουν πάψει να είναι μονοπώλιο του κατεστημένου. Τα ψηφιακά Μέσα έχουν σπάσει τα ‘δεσμά’ της πληροφόρησης, εξερευνώντας νέα πεδία και μία νέα σχέση με το κοινό, σχεδόν διαδραστική, με δυναμισμό, που ωθεί στη δράση. Άλλωστε, το κόστος εισόδου στον κυβερνοχώρου είναι μηδαμινό. Και αν έχεις κάτι να προσφέρεις, τότε οι πολίτες ανταποκρίνονται και συνεισφέρουν με απόψεις, σχόλια ή απλώς και μόνο με την προτίμησή τους.

Οι κοστοβόροι παραδοσιακοί μηχανισμοί των ειδήσεων έχουν ήδη δει το τέλος τους. Η μάχη που γίνεται είναι για να κερδηθεί χρόνος, προκειμένου να αλλάξουν οι στρατηγικές, να επανατοποθετηθεί το προϊόν και να ξεκινήσει η αναζήτηση του νέου ακροατηρίου. Αλλά στο ψηφιακό περιβάλλον, ο χρόνος δεν έχει την ίδια διάρκεια. Οι εξελίξεις ξεπερνούν την προσπάθεια επιβίωσης και οδηγούν την δυσκίνητη κορποριστική θεώρηση σε αδιέξοδο.

Αυτό που μένει είναι οι άνθρωποι και το καθήκον της δημοσίευσης. Οπουδήποτε. Και αυτή δεν απεργεί, ούτε έχει συνδικαλιστικά αιτήματα, ούτε συνδιαλλέγεται με το κατεστημένο…

Μερικούς αιώνες αιώνες πριν, στην Ευρώπη, οι τροβαδούροι μελοποιούσαν και μετέφεραν στις πόλεις τα συμβάντα, τα κατορθώματα από τα πεδία των μαχών, ακόμη και τις ερωτικές περιπέτειες πριγκηπισσών που σκανδάλιζαν την κοινωνία του τόπου τους. Την εποχή εκείνη περιδιαβαίνουν τα σύνορα μεταφέροντας τις πρώτες μορφές infotainment στην ιστορία της επικοινωνίας, προσελκύοντας την προσοχή των ανθρώπων. Τότε ο ορίζοντας ήταν μακρύς και φαντασιακά αδιάβατος. Για πολλούς, τότε, αντιπροσωπεύει και το τέλος του κόσμου. Έτσι, οι ιστορίες από μακρινούς τόπους ακούγονται πάντοτε συναρπαστικές στα αυτιά των χωρικών και των πρώτων αστών.

Οι τροβαδούροι και αργότερα τα βιβλία, φρόντισαν για το ταξίδι των λέξεων από τη μία χώρα στην άλλη και κατόπιν, μεταξύ ηπείρων. Τότε ο κόσμος ήταν μεγάλος. Τα μηνύματα μεγεθυμένα. Αλλά η πρακτική δεν ήταν τελείως καινούργια.

Πολλούς αιώνες πριν, ο Θουκυδίδης, για πολλούς ο πρώτος πολεμικός ανταποκριτής στην ιστορία της Ανθρωπότητας, κατέγραφε και διηγόταν τον Πελοποννησιακό πόλεμο. Φημολογείται ότι είχε ακολουθήσει εκστρατείες και αλλού, πέρα από την ελληνική θάλασσα. Κάπου στο έργο του, περιγράφει τη δυσκολία διασταύρωσης των πληροφοριών, ακόμη και όταν αυτές προέρχονται από ανθρώπους που είχαν ζήσει τα γεγονότα από πρώτο χέρι. Αναγνώριζε πολύ καλά – και προσπαθούσε να την εντοπίσει και να την αποκόψει από τα κείμενά του – την επίδραση που προκαλούσε η υποκειμενικότητα, αλλά και το ξεγέλασμα των ματιών, ακόμη και του αυτόπτη μάρτυρα.

Η αδυναμία αντικειμενικής αναπαραγωγής του γεγονότος από αυτόπτες μάρτυρες είναι κλασικό παράδειγμα στο ακαδημαϊκό σώμα της επιστήμης της δημοσιογραφίας, σε Ευρώπη και ΗΠΑ. Η αποτύπωση της εντύπωσής μας για τα πράγματα είναι απόλυτα υποκειμενική. Στηρίζεται στην ικανότητα ερμηνείας του γεγονότος, σε προηγούμενες, παρόμοιες ερμηνείες, που έχουν ήδη διαμορφώσει “τον τρόπο που βλέπουμε τα πράγματα”, ενώ θα ήθελα να ισχυριστώ ότι σημαντική παραμόρφωση επέρχεται από αυτή καθεαυτή την ανάγκη των ανθρώπων να αποδίδουν πάντα μια εξήγηση σε κάθετί που συμβαίνει. Η αντίδραση είναι ενστικτώδης, και η ανάγκη πλήρωσης του “γιατί” αμείλικτη. Είτε πρόκειται για το παπούτσι που εξφενδόνισε ο ιρακινός δημοσιογράφος στον Μπους, είτε για το πρόσφατο παρόμοιο, περιστατικό στη Θεσσαλονίκη, το οποίο, προφανώς, υπήρξε αντιγραφή του αυθεντικού γεγονότος, που προκάλεσε την παγκόσμια προβολή του.

Όταν οι δημοσιογράφοι διαμεσολαβούν μεταξύ γεγονότων και ακροατηρίου (πολιτών), η αντικειμενικότητα πάει περίπατο. Και βέβαια, δεν αναφέρομαι στις περιπτώσεις στις οποίες η παραμόρφωση, η στρέβλωση αποτελούν μέρη συνειδητής στρατηγικής. Εκεί λειτουργεί η θεματική ατζέντα των πηγών, ο ρόλος του διαμορφωτή, ο κομματικός ινστρούχτορας και φυσικά, η επιδίωξη, ο τελικός στόχος, το endgame, που λένε.

Σε περιόδους κατά τις οποίες η πολιτική διέρχεται κρίση, η προηγούμενη διαδικασία συμβαίνει σε υπερθετικό βαθμό. Τα δε Μέσα Ενημέρωσης, τα οποία βρίσκονται πάντα σε κρίση, απορροφούν τις “σαχλαμάρες” με μανία. Αρκεί να εξυπηρετούν βασικές αξίες της είδησης, όπως: πρόσωπα-πρωταγωνιστές, αντιπαλότητα, παρασκήνιο, ένταση, εθνική διάσταση, και πρωτίστως, πωλήσεις, τηλεθέαση, ακροαματικότητα, κλικς.

Εκεί τα πράγματα μπορεί να γίνουν ανεξέλεγκτα (όπως σήμερα, στη χώρα μας), να ξεπεράσουν τον κοινό νου και να οδεύσουν προς τη γελοιοποίηση.

Στο παιχνίδι αυτό, οι τροβαδούροι βρίσκονται στα στούντιο, στις αίθουσες σύνταξης, πίσω από τις ψηφιακές “φλούδες περιεχομένου” που απεικονίζονται στις οθόνες των υπολογιστών και φιλοξενούν ειδήσεις, σχολιασμό και κατασκευασμένες πληροφορίες με στόχο τις μικρο-εντυπώσεις.

Στον ψηφιακό κόσμο, η αμεσότητα εξασφαλίζει το άμεσο σέρβις. Χωρίς καθυστέρηση. Οι πολιτικοί, συντονισμένοι, πλέον στο νέο μιντιακό παιχνίδι στην τηλεόραση ή το διαδίκτυο, “απολαμβάνουν” τις μικρές στιγμές τους, που τούς συντηρεί τη διακεκριμένη παρουσία τους στα σύγχρονα καφενεία.

Οι τροβαδούροι πλέον κυριαρχούν, αλλά δεν ταξιδεύουν στην ηρεμία της φύσης, όπως τότε στον Μεσαίωνα, συναντούν τους παλιάτσους της πολιτικής και κατηφορίζουν με ταχύτητα τη λεωφόρο των πληροφοριών…

Ο Δημήτρης Καμάρας είναι διδάκτωρ Δημοσιογραφίας (City University, London).

Κάποτε, οι εφημερίδες αποτελούσαν πηγή ενημέρωσης. Και οι δημοσιογράφοι ήταν προσεκτικοί και σοβαροί, εργατικοί και επίμονοι. Τα κείμενά τους ήταν δουλεμένα, οι έρευνές τους διεισδυτικές, τα σχόλιά τους ευθύβολα. Μιλούσαν κατευθείαν με τις «πηγές» τους, όχι μέσω εταιρειών «PR», ούτε καν μέσω γραφείων Τύπου. Παρέα τους ήταν το χαρτί, ύστερα η γραφομηχανή, μετά το πληκτρολόγιο – ουδεμία διαφορά. Άκουγαν, έβλεπαν, έψαχναν, έβρισκαν, σκέφτονταν, ανέλυαν, συνέθεταν, έγραφαν. Δεν κάθονταν. Δεν αντέγραφαν. Δεν ησύχαζαν. Κυνηγούσαν την είδηση, όχι (ακόμη) ένα… γραφείο Τύπου. Έσπαγαν το κεφάλι τους, για να κατεβάσουν ιδέες δημιουργικές, δε συναγωνίζονταν, για να εφεύρουν (και να υλοποιήσουν) τις περισσότερες σύνθετες λέξεις με δεύτερο συνθετικό τον όρο «μισθός» – επιμίσθιο, αργομισθία κ.ο.κ. Συνεργάζονταν ακόμη και το… διάβολο, για να ανακαλύψουν την αλήθεια, αλλά ούτε που διανοούνταν να γίνουν ομοτράπεζοι με την εξουσία – εκτελεστική ή εκδοτική.

Το κλείσιμο της καθημερινής έκδοσης της εφημερίδας «Το Βήμα» μόνο η αφορμή είναι για αυτές τις σκέψεις. Εξάλλου, ούτε πρωτότυπες είναι, ούτε… δικές μου. Τις κάνουν πράξη, εδώ και δεκαετίες, έντυπα που και μόνο η αναφορά του τίτλου τους εμπνέει κύρος και αξιοπιστία.

Αλλά ξέχασα. Εδώ είναι Ελλάδα. Όπου οι αναγνώστες είναι Έλληνες – ιδιαίτερη, ξεχωριστή… «φυλή» αναγνωστών»! «δε θέλουν μεγάλα κείμενα» – συγγνώμη Economist. «Δεν… πάνε το μεγάλο σχήμα» (και πού να συντηρείς, τώρα, ακριβά πιεστήρια για μεγάλο σχήμα) – συγγνώμη New Υork Times και Frankfurter Allgemeine. «Δεν αντιλαμβάνονται την έννοια των εβδομαδιαίων (όχι κυριακάτικων) εφημερίδων» – συγγνώμη Zeit. «Δε διαβάζουν εβδομαδιαία ειδησεογραφικά περιοδικά» – συγγνώμη Spiegel και Time. «Δεν πολυνοιάζονται για την αισθητική» – συγγνώμη Guardian και Berliner Zeitung.

Κι όμως, κάποτε, και οι Έλληνες αναγνώστες διάβαζαν, σκέφτονταν, σχολίαζαν, έκριναν. Αγόραζαν κείμενα. Κείμενα και φωτογραφίες. Ιδέες και εικόνες. Όχι CD, ούτε DVD, ούτε σαμπουάν, ούτε… άιλαϊνερ! Ότι, εδώ και χρόνια, απλά… βαρέθηκαν να διαβάζουν παντού το ίδιο «κείμενο» σε όλες τις εκδόσεις του («δελτίο Τύπου»), κανείς δε λέει να το παραδεχτεί (δημόσια). Ότι σιχάθηκαν να διαβάζουν «κείμενα» άνευρα, ανάλατα, εμποτισμένα με κομματικό χρώμα, υπέρμετρη κενότητα και μπόλικη προκατάληψη, ουδείς (υποτίθεται ότι) διανοείται να το σκεφτεί καν – πόσο μάλλον να σταματήσει να το κάνει! Ότι, αν ένας αναγνώστης… τρυπώσει και παραμείνει μέρες ολόκληρες μέσα σε ένα δημοσιογραφικό γραφείο, ούτε μία φορά δε θα ακούσει να μιλούν για… τον ίδιον, γι’ αυτόν, τον αναγνώστη, τον άνθρωπο, που καλείται να προτιμήσει, να βάλει το χέρι στην τσέπη και να πληρώσει ένα προϊόν, παρά θα πλήξει, ακούγοντας διαρκώς για συντάξεις, ωράρια, «κυριακάτικα», εργοδοσίες, παρατάξεις, συνελεύσεις, κινητοποιήσεις, απαρτίες, απεργίες, κανείς δεν το συζητά – για να το λογαριάζει… ούτε λόγος!

Κι όμως, εκτός της… περιβόητης «ελληνικής πραγματικότητας», οι καλές εφημερίδες πάνε καλά – είτε στο χαρτί (ακόμη), είτε στο διαδίκτυο. Επειδή η ανάγκη για ενημέρωση δεν εξαρτάται από το μέσο – όταν διψάς, δεν εξαρτάς την ικανοποίηση της ανάγκης σου αυτής από το… στιλ του ποτηριού ή το χρώμα του γυαλιού! Και επειδή η δημοσιογραφία δεν έχει βαλτώσει, αντίθετα εξελίσσεται μαζί με την κοινωνία – και την τεχνολογία. Κρατάει τη δεοντολογία, την αμεροληψία και την έμπνευση και ενστερνίζεται το σύγχρονο, το καινοτόμο, το επαναστατικό. Εμμένει στην αποτύπωση, την εξακρίβωση, τη διασταύρωση και… αρπάζει και την κάμερα, χρησιμοποιεί το twitter, δοκιμάζει το mobile! Από το χαρτί στα εικονοστοιχεία, από τον δημοσιογράφο με το… μπικ στο γραφείο από φορμάικα, στον παραγωγό κειμένου και εικόνας στο δρόμο, από την πολύωρη εμφάνιση και εκτύπωση των «αρνητικών» στη διαμεταγωγή έτοιμου υλικού σχεδόν ταυτόχρονα με τη γέννηση της είδησης. Αλλά και από το κυνήγι για το «αποκλειστικό» στην εμβάθυνση, από τις ξερές ειδήσεις στις ουσιώδεις αναλύσεις. Από το χτες, στο αύριο! Και από το σεβασμό του αναγνώστη, στο σεβασμό του αναγνώστη!

Πώς αντιμετωπίζονται λοιπόν τα ΜΜΕ και οι δημοσιογράφοι που τα υπηρετούν; Με μία σειρά ενεργειών, όπως αυτές που προτείνονται εδώ:

*Αναθέστε την ευθύνη των σχέσεων με τα ΜΜΕ και τους δημοσιογράφους σε ένα ανώτατο στέλεχος, το οποίο θα πρέπει να έχει κοντά του και έμπειρους συμβούλους του δημοσιογραφικού χώρου. Το στέλεχος αυτό θα εκπροσωπεί την εταιρεία βρέχει, χιονίζει –ακόμα και με λίγο ήλιο. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να κάνει δηλώσεις εκ μέρους της εταιρείας σε τακτά χρονικά διαστήματα, αλλά και σε περιόδους κρίσης, και να αποτελεί αξιόπιστη πηγή πληροφόρησης για τους εκπροσώπους του τύπου.

*Αντιμετωπίστε τα γεγονότα. Αν κάνετε κάποια γκάφα, παραδεχθείτε το σφάλμα σας. Αποφύγετε τις προφάσεις. Ζητήστε ειλικρινώς συγγνώμη, υποσχεθείτε ότι δεν θα ξανασυμβεί και εξηγήστε πώς σκοπεύετε να επανορθώσετε.

*Φροντίστε να είστε εσείς η πηγή της πληροφόρησης, πριν γίνετε αντικείμενο σχολιασμού. Η στιγμή για να καλλιεργήσετε φιλικές σχέσεις με τον τύπο είναι πολύ πριν παρουσιασθεί κάποιο πρόβλημα. Γνωρίστε τους δημοσιογράφους που καλύπτουν θέματα της εταιρείας σας, βοηθήστε τους στα ρεπορτάζ που κάνουν κα επιδιώξτε να κερδίσετε τον σεβασμό τους. Εντοπίστε ποιοι από τους δημοσιογράφους αξίζουν τον δικό σας σεβασμό.

*Αν θέλετε να προβάλουν τις απόψεις σας, πρέπει να μιλάτε. Οι δημοσιογράφοι πληρώνονται για να γράφουν –και αυτό θα κάνουν, είτε εσείς τους βοηθήσετε είτε όχι. Όταν εσείς αρνείσθε να τους δίνετε πληροφορίες, θα αναζητήσουν άλλες πηγές και συχνά θα πρόκειται για άτομα τα οποία έχουν απολυθεί από την εταιρεία σας και που δεν θα εκφρασθούν με κολακευτικά λόγια γι αυτήν.

*Δίνετε εγκαίρως απαντήσεις στα ερωτήματα που σάς θέτουν. Έχετε υπ’ όψιν σας ότι δεν μπορείτε να ασκήσετε επιρροή όταν θα έχει παρέλθει το χρονικό όριο. Επίσης, δεν θα είστε αξιόπιστος αν δίνετε την εντύπωση ότι σκοπίμως καθυστερείτε. Σε περιόδους κρίσης, πρέπει να καταθέτετε τις απόψεις σας μέσα σε μία ημέρα.

*Απομακρύνετε τους δικηγόρους σας από τον τύπο. Οι δικηγόροι θα σάς συμβουλεύουν πάντα να κρατάτε το στόμα σας κλειστό –όμως, προσέξτε μήπως με την στάση αυτή απομακρύνετε από κοντά σας τους πελάτες σας, αλλά και τους υπαλλήλους σας.

*Να λέτε πάντα την αλήθεια, αλλιώς σιωπήστε. Κανείς δεν συμπαθεί όσους ψεύδονται.

*Μην περιμένετε να είστε πάντα ο κερδισμένος από τον τύπο. Να είστε ικανοποιημένοι αν βγαίνετε κερδισμένοι τις περισσότερες φορές. Ακόμα και το καλύτερο ρεπορτάζ θα αφήνει κάποιες αιχμές, ακόμη και οι καλύτερες επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν κατά καιρούς τα δυσμενή σχόλια του τύπου.

*Μην το παίρνετε προσωπικά. Ο δημοσιογράφος δεν είναι ούτε εχθρός, ούτε φίλος. Είναι ο μεσάζων ανάμεσα στην εταιρεία και στο κοινό στο οποίο στοχεύετε. Ξεχάστε τον εγωισμό σας, κανείς δεν ενδιαφέρεται γι αυτόν παρά μόνον εσείς.

*Ελέγχετε ό,τι είναι δυνατόν. Αποκαλύψτε οι ίδιοι την δυσάρεστη είδηση, πριν την «ξεθάψει» ο δημοσιογράφος. Εκμεταλλευθείτε την δυνατότητα που έχετε να αποκαλύπτετε επιλεκτικά τα θέματα που αφορούν στην επιχείρηση.

*Γνωρίστε καλά αυτούς που καλείσθε να αντιμετωπίσετε. Τα ΜΜΕ δεν είναι όλα ίδια. Η τηλεόραση διαφέρει από τις εφημερίδες. Οι εφημερίδες διαφέρουν από τα περιοδικά. Υπάρχουν επίσης διαφορές στο ύφος γραφής, ακόμα και στα ίδια μέσα ενημέρωσης. Γι αυτό, εσείς που καλείσθε να αντιμετωπίσετε μία ομάδα δημοσιογράφων από διάφορα ΜΜΕ, πρέπει να είστε πολύ καλά προετοιμασμένος. Πρέπει να παρακολουθείτε τα ρεπορτάζ που κάνουν και να έχετε συνομιλήσει με άλλα στελέχη της επιχείρησης τα οποία έχουν δώσει συνεντεύξεις.

*Αποφύγετε τις εμφανίσεις στην τηλεόραση, εκτός αν αισθάνεσθε ότι διαθέτετε ευχέρεια λόγου. Ωστόσο, ακόμα και αν την διαθέτετε, μάθετε να παρουσιάζετε τις απόψεις σας λακωνικά, μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Χρησιμοποιείτε απλές προτάσεις, αποφεύγετε τα σύνθετα νοήματα. Αν έχετε περιθώρια επιλογής, προτιμήστε τα ζωντανά προγράμματα.

*Να είστε ανθρώπινος. Οι δημοσιογράφοι –και η κοινή γνώμη– αισθάνονται μεγαλύτερη συμπάθεια απέναντι σε ένα άτομο, παρά σε μία επιχείρηση. Προσπαθήστε να δείχνετε τα αισθήματά σας, αλλά χωρίς να ψεύδεσθε ή να γελοιοποιείστε. Τα λάθη σας είναι εξίσου πιθανόν να συγχωρούνται, όσο και αν επικρίνονται. Επιμείνετε να σάς κρίνουν με ανθρώπινα μέτρα και να λαμβάνουν υπ’ όψιν τους ότι κάθε άνθρωπος κάνει λάθη.

Στα πρώτα χρόνια της ‘συνύπαρξης’, οι εφημερίδες προστάτευσαν το περιεχόμενό τους, διατηρώντας τις απέραντες ιστοσελίδες του δικτυακού τους τόπου άδειες. Μετά άρχισαν να γεμίζουν τον χώρο με ειδήσεις του χθες. Αργότερα, συνδύαζαν τρέχουσα ροή με την ύλη του έντυπου προϊόντος. Σήμερα, γνωρίζουν ότι το site είναι πλέον πιο σημαντικό από τη μεγάλη “εφήμερη” γεροντοκόρη-αδελφή του.

Όταν αναφέρεις στους Αμερικανούς ή τους Άγγλους την έννοια του εφήμερου (ephemeral), ενθουσιάζονται. Θεωρούν ιδανική την ονομασία που έχουμε δώσει στην εφημερίδα στην ελληνική γλώσσα, τέλεια για την προορισμό και τη μορφή του προϊόντος. Οι ίδιοι τις αποκαλούν απλά «χαρτιά των ειδήσεων» (newspapers). Στην ελληνική, ο όρος εκφράζει με ακρίβεια, αλλά και έντονο συμβολισμό ένα προϊόν το οποίο γεννιέται και πεθαίνει την ίδια ημέρα.

Σε περιόδους κρίσης και ραγδαίων τεχνολογικών αλλαγών, ιδιαίτερα στην επικοινωνιακή βιομηχανία, η έννοια του εφήμερου τείνει να περιγράψει και κάτι ακόμη. Κάτι πιο ευαίσθητο από το περιεχόμενο των ειδήσεων, και του τρόπου με τον οποίο αυτές «στρώνονται» στα προγράμματα σελιδοποίησης. Περιγράφει το ίδιο το ανθρώπινο δυναμικό. Τους συντάκτες, τους βοηθούς, τους ρεπόρτερ, τους μαθητευόμενους, τους νέους από τα «εργαστήρια», τις χιλιάδες πτυχιούχων επικοινωνιολόγων, οι οποίοι προσέγγισαν όσο ήταν δυνατό (στην Ελλάδα) τον ακαδημαϊκό χώρο της δημοσιογραφίας και που μόλις πριν από λίγα χρόνια έπιασαν για πρώτη φορά πληκτρολόγιο με σοβαρό σκοπό. Όλοι αυτοί δοκιμάζονται από τις αλλαγές και τις δομικές αναπροσαρμογές του χώρου. Στην ίδια θέση βρίσκονται και οι παλαιότεροι του επαγγέλματος. Εκείνοι που σκέφτονται καλύτερα στο χαρτί. Αλλά και άλλοι, οι οποίοι είναι φτασμένοι αρκετά, ώστε να μην ασχολούνται με τα τετριμμένα.

Η τεχνολογία τους προκαλεί, τους αναστατώνει και εντέλει τούς προσπερνά όλους αν οι ίδιοι δεν ασχοληθούν με τη δια βίου προσαρμογή τους στα νέα δεδομένα και τις τεχνικές. Μαζί και τα αφεντικά, που δεν ξέρουν πως να χειριστούν την αλλαγή. Θριαμβευτές του εμπειρισμού, πάσης φύσεως προέλευσης, δεν έχουν περιθώρια για επιμόρφωση. Τις εξελίξεις τις έχουν αφήσει στους μυημένους ή στα μεγαλο-στελέχη. Οι ίδιοι ασχολούνται με την υψηλή πολιτική, θεωρώντας ότι επηρεάζουν τις τύχες της χώρας. Στο χάλι που βρισκόμαστε, μπορεί και να το πράττουν.

Σήμερα, μόλις 3 στους 10 Έλληνες πιάνει καθημερινά στα χέρια του εφημερίδα. Η καθημερινή αγορά είναι κλινικά νεκρή. Διατηρείται μόνο και μόνο για τις αποδελτιώσεις που διοχετεύονται στα κέντρα εξουσίας και την μικρή συμμετοχή της στην περιρρέουσα ατμόσφαιρα της ημερήσιας ατζέντας. Όποιος ισχυρίζεται ότι η αγορά του Σαββατοκύριακου είναι ισχυρή, η απάντηση είναι ότι, με ελάχιστες εξαιρέσεις, ο κλάδος θα μπορούσε να καταποντιστεί μέσα σε δύο μήνες, αν έλειπαν τα δώρα και οι προσφορές. Η δε λανθάνουσα αγορά του free press, παραμένει …λανθάνουσα.

Στην Ελλάδα των δεκάδων εφημερίδων, των πολλών τηλεοπτικών καναλιών και των αμέτρητων περιοδικών, που διατηρούνται με πείσμα στην κυκλοφορία, η διαδικασία της δημιουργικής καταστροφής έχει ξεκινήσει προ πολλού.

Σε λίγα χρόνια οι καθημερινές χάρτινες εφημερίδες θα μάς έχουν απαλλάξει από την παρουσία τους. Θα έχουν απομείνει οι αντίστοιχοι ιστότοποι και οι Κυριακάτικες εκδόσεις. Η δεύτερη αγορά θα είναι αυτή του Σαββάτου. Το περιεχόμενο θα επαναπροσδιοριστεί, προκειμένου να κερδίσει επιπλέον κοινό, ενσωματώνοντας όλο και περισσότερα συμπληρωματικά έντυπα, πιέζοντας τις δευτερεύουσες αγορές.

Έως σήμερα, οι ελληνικές εφημερίδες ζούσαν σε μία από τις προστατευμένες αγορές διεθνώς. Αγγελιόσημο, επιδοτήσεις, κρατική διαφήμιση, ισολογισμοί, υπέρογκος τραπεζικός δανεισμός, και άλλες, λιγότερο διαφανείς συναλλαγές, που ούτε οι υπουργοί δεν μπορούν να ακουμπήσουν.

Με λίγα λόγια αντλούν πόρους από το κράτος μέσω παρωχημένων διατάξεων του παρελθόντος και υψηλού επιπέδου πελατειακής σχέσης με τους διαχειριστές του δημοσίου χρήματος.

Το πάρτυ όμως έχει τελειώσει. Την πρίζα την τράβηξε ο Τόμσεν όταν έφτασε στην Ελλάδα. Και όταν η μουσική σταμάτησε, οι καρέκλες που είχαν απομείνει ήταν πολύ λιγότερες από παλιά.

Και για τα αφεντικά, αλλά και τους συντάκτες…