Η ελληνική οικονομία, από πολλές πλευρές είχε και έχει περισσότερα κοινά γνωρίσματα με τις πρώην κομμουνιστικού τύπου οικονομίες της Ανατολικής και της Κεντρικής Ευρώπης, παρά με δυτική οικονομική οντότητα. Η παραοικονομία, η κλεπτοκρατία, η εκτεταμένη κρατική παρέμβαση και η πολύ χαμηλή ανταγωνιστικότητα, σε συνδυασμό με μία αναποτελεσματική και διεφθαρμένη γραφειοκρατία, ήταν τα πιο αδρά χαρακτηριστικά των οικονομιών του «υπαρκτού σοσιαλισμού», οι οποίες πέρασαν δύσκολες περιόδους προσαρμογής μετά την κατάρρευση των καθεστώτων. Κατά κύριο δε λόγο, το μεγάλο πρόβλημα των χωρών αυτών ήταν η βελτίωση της ανταγωνιστικότητάς τους, η οποία αποτελεί και την βασικότερη προϋπόθεση για την πορεία μιας οικονομίας προς την ανάπτυξη.

Όπως αναγνωρίζεται από τις περισσότερες σχολές οικονομικής σκέψης, το ανταγωνιστικό ρυθμιστικό πλαίσιο κάθε χώρας, στον βαθμό που διευκολύνει την ανάπτυξη ανταγωνιστικών συνθηκών στην λειτουργία των βασικών της αγορών, συμβάλλει στην αύξηση της παραγωγικότητας και των επενδύσεων και ενισχύει την αναπτυξιακή δυναμική της οικονομίας και την κοινωνική ευημερία. Η εξασφάλιση της λειτουργίας υγιών ανταγωνιστικών συνθηκών σε όλους τους κλάδους αποτελεί την ισχυρότερη βάση για την βελτιστοποίηση της κατανομής των παραγωγικών πόρων στην οικονομία και για την ενίσχυση των κινήτρων που οδηγούν σε ταχύτερη ανάπτυξη προς όφελος του κοινωνικού συνόλου. Γενικά, ο ανταγωνισμός αποτελεί βασικό προσδιοριστικό παράγοντα του οικονομικού περιβάλλοντος της χώρας, που προσδιορίζεται επίσης από τα βασικά συγκριτικά της πλεονεκτήματα και από τον βαθμό ανάπτυξης της οικονομικής και κοινωνικής της υποδομής. Αυτό το περιβάλλον μπορεί να είναι φιλικό για την ανάπτυξη επιχειρηματικών δραστηριοτήτων και για την αύξηση των επενδύσεων και της απασχόλησης στην χώρα, ή μπορεί να είναι αρνητικό και να καθιστά την χώρα μη ελκυστική ως τόπο εγκατάστασης επενδύσεων, εγχώριων και ξένων.

Αυτό το περιβάλλον, λοιπόν, στην Ελλάδα –όπου η οικονομική ύφεση ήταν παρούσα από το 2007– βρισκόταν σε πολύ χαμηλό επίπεδο, με τον κρατισμό και τις ανελαστικότητές του να καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων. Ο ανταγωνισμός απουσίαζε από πολλούς κλάδους της οικονομίας, κυρίως δε από τις συγκοινωνίες, τις μεταφορές, την εκπαίδευση, την χρηματοδότηση του αγροτικού τομέα, τις ταχυδρομικές υπηρεσίες και το Σύστημα Κοινωνικών Ασφαλίσεων.

Στο πλαίσιο αυτό, το ελληνικό δημοσιονομικό έλλειμμα είχε σαφέστατο διαρθρωτικό χαρακτήρα, ο οποίος έκανε οξύτερα και τα συγκυριακά ελλείμματα –αυτά, δηλαδή, που εξαρτώνται από την πορεία του οικονομικού κύκλου. Ήταν έτσι γνωστό και, βεβαίως, είναι ακόμη, ότι η άμεση πτώση του διαρθρωτικού ελλείμματος μπορούσε να προέλθει μόνον από την δραστική μείωση των δημοσίων δαπανών και όχι τόσο από την αύξηση των δημοσίων εσόδων. Στις περιπτώσεις αυτές, όμως, η εφαρμογή πολιτικών είναι μία εξαιρετικά δύσκολη υπόθεση, καθ’ όσον δεν είναι ευχερής ο επακριβής υπολογισμός των διαφόρων συνθετικών στοιχείων του ελλείμματος.

Με δεδομένες, έτσι, τις αστοχίες και επιπολαιότητες της κυβέρνησης του Γιώργου Α. Παπανδρέου, η διαχείριση της ελληνικής κρίσης μόνον σε εσφαλμένους υπολογισμούς μπορούσε να οδηγήσει. Παρ’ όλα αυτά, όσοι ασχολούνται με την οικονομία και κυρίως με την μακροοικονομική της διάσταση, γνωρίζουν πολύ καλά ότι ο πολλαπλασιαστής εξαρτάται από την σύνθεση της δημοσιονομικής προσαρμογής, με τις σχετικές μελέτες να δείχνουν ότι τα προγράμματα που βασίζονται στις περικοπές δαπανών έχουν μικρότερη αρνητική επίπτωση στο ΑΕΠ και άρα μεγαλύτερη πιθανότητα επιτυχίας από τα αντίστοιχα που στηρίζονται στην αύξηση των φόρων. Ο ίδιος ο Κέϋνς, αν ζούσε, θα εξηγούσε σε αυτούς που συνεχώς τον επικαλούνται ότι το ελληνικό μείγμα δημοσιονομικής προσαρμογής με βασικό κριτήριο την διατήρηση συντεχνιακών συμφερόντων ξεφεύγει πλήρως της περίφημης κεϋνσιανής θεωρίας του πολλαπλασιαστή.

Στο μεταξύ, η ύφεση της οικονομίας συνεχίζεται και η παραγωγική μηχανή θα βρίσκεται σε πλήρη αδυναμία να δημιουργήσει νέες θέσεις εργασίας. Συνεπώς, για την χώρα μας και το μέλλον της επείγουν οι εις βάθος διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις, με κύριο ζητούμενο την άμεση καταστολή της γραφειοκρατίας και των νοσηρότατων φαινομένων που αυτή παράγει.

Τούτο σημαίνει ότι, πρωτίστως το ΠΑΣΟΚ και δευτερευόντως η ΝΔ, μέσα σε τριάντα χρόνια δημιούργησαν έναν κρατικοδίαιτο πληθυσμό τον οποίο τροφοδοτούσαν με δανεικά και που σήμερα αποτελεί για την χώρα και το μέλλον των παιδιών της ένα πολυπλόκαμο και κυριολεκτικά αδίστακτο τέρας. Πρόκειται για μία ακίνητη και σε μεγάλο βαθμό διεφθαρμένη γραφειοκρατία ολοκληρωτικού τύπου, η οποία όχι μόνον είναι αδιάβροχη σε αλλαγές και μεταρρυθμίσεις, αλλά και εξαιρετικά επιθετική κάθε φορά που κρίνει ότι διακυβεύονται τα προνόμιά της. Αυτή η γραφειοκρατία, με ηγέτες δήθεν συνδικαλιστές, όχι μόνον παρεμπόδισε και ακύρωσε τις περισσότερες προσπάθειες παραγωγικής βελτιώσεως και εξελίξεως της οικονομίας, αλά επεδόθη και σε μία πρωτοφανή κατασπατάληση δημοσίου πλούτου, εμποδίζοντας κάθε πρωτοβουλία εξορθολογισμού του Δημοσίου.

Από ποσοτικής πλευράς, την περίοδο 1984-2009 έχουμε καταγράψει ακυρώσεις 1.260 επενδυτικών σχεδίων, συνολικής αξίας 21 δισεκατ. δολλαρίων περίπου, μέσω των οποίων θα είχαν δημιουργηθεί και 100.000 θέσεις εργασίας. Σύμφωνα με τον Οργανισμό Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ), αυτή η πληθωρική γραφειοκρατία απορροφούσε 7% παραπάνω από το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ) της χώρας μας σε σύγκριση με άλλες χώρες μέλη του Οργανισμού –ποσοστό που σωρευτικά αντιστοιχεί σε 220 δισεκατ. ευρώ για την περίοδο 1982-2009. Αν στο ποσό αυτό προστεθούν εκβιαστικές απεργίες, κλοπές, σπατάλες, καταχρήσεις και άλλα τινα, τότε μπορούμε άνετα να μιλήσουμε για μία “μεγάλη ληστεία”, ύψους 500 δισεκατ. ευρώ, ήτοι δύο φορές το σημερινό ΑΕΠ της χώρας.

Με το ξέσπασμα της κρίσης, η ελληνική γραφειοκρατία είδε να περιορίζονται αμοιβές και συντάξεις των μελών της, πλην όμως ουδείς δημόσιος υπάλληλος απελύθη. Αντιθέτως, σημαντικό μέρος από τις δανειακές ενέσεις που δέχεται η χώρα απορροφάται από την γραφειοκρατία, η οποία δεν διστάζει να απεργεί για ψύλλου πήδημα εις βάρος της υπόλοιπης κοινωνίας.

Στην αντίπερα όχθη, ο ιδιωτικός τομέας της εργασίας και των επιχειρήσεων πληρώνει βαρύτατο τίμημα στον βωμό της κρίσης. Τα δύο τελευταία χρόνια, βοηθούντων και των “ομάδων εφόδου” της κομμουνιστικής αριστεράς, πάνω από 700.000 εργαζόμενοι στον ιδιωτικό τομέα είναι άνευ εργασίας και περί τις 200.000 μικρομεσαίες επιχειρήσεις έχουν κλείσει. Από την άλλη, υγιείς ιδιωτικές επιχειρήσεις κλονίζονται και η πρώτη βιομηχανία της χώρας, ο τουρισμός, παραπαίει. Εν ολίγοις, η ιδιωτική οικονομία απειλείται και αυτή με κατάρρευση και το μέλλον της κυριολεκτικά κρέμεται από μία κλωστή.

Όλα αυτά αποτελούν βούτυρο στην φρυγανιά αδίστακτων πολιτικών δυνάμεων, οι οποίες, μέσα από την αντιμνημονιακή ρητορική τους, επιχειρούν μία μεγάλη απάτη. Ερήμην της πραγματικότητος, προσπαθούν να προσεταιρισθούν τους εγκάθετους του πελατειακού πολιτικού συστήματος, ήτοι τους βολεμένους του δημοσίου τομέα –που στην ουσία είναι και η πηγή της κρίσης δημοσίου χρέους που πλήττει την Ελλάδα. Χωρίς ίχνος αιδούς, τούς υπόσχονται “μαγικές λύσεις”, που είναι το ισοδύναμο τού “λεφτά υπάρχουν” του κ. Γιώργου Α. Παπανδρέου. Προτείνουν αναδιαπραγματεύσεις του μνημονίου και άλλα παρόμοια, χωρίς να εξηγούν πού θα βρεθούν τα χρήματα για να χρηματοδοτηθούν τα ελλείμματα του Δημοσίου –τα οποία, βέβαια, θα πάρουν την ανηφόρα αν αντιστραφούν οι πολιτικές του μνημονίου. Αποκρύπτουν, επίσης, το γεγονός ότι ήδη, λόγω της ακυβερνησίας, τα ελλείμματα αυτά μεγαλώνουν, με δεδομένες τις καθυστερήσεις στην είσπραξη φορολογικών εσόδων και το πάγωμα των αποκρατικοποιήσεων.

Οι νέοι αυτοί πολιτικοί αγύρτες κάνουν πως δεν βλέπουν την φυγή των καταθέσεων από τις τράπεζες και προσποιούνται πως δεν γνωρίζουν ότι καμμία ανάπτυξη δεν θα μπορέσει να υπάρξει στην Ελλάδα με χρεοκοπημένο τον τραπεζικό τομέα –ο οποίος μόνον αν αρχίσουν να επανακάμπτουν οι καταθέσεις θα μπορέσει να σταθεί στα πόδια του και να παίξει αναπτυξιακό ρόλο. Ας σημειωθεί δε ότι τα 18 δισεκατ. ευρώ κεφάλαια που δίδονται στις τράπεζες προέρχονται από την περίφημη δανειακή σύμβαση που ορισμένοι θέλουν να επαναδιαπραγματευθούν, ενώ ταυτοχρόνως μάς λένε ότι λεφτά υπάρχουν για ανάπτυξη της οικονομίας ακόμη και αν καταγγείλουμε το μνημόνιο. Πρόκειται για ψεύδος ολκής, το οποίο στις σημερινές συνθήκες προσλαμβάνει εγκληματικό χαρακτήρα. Η χώρα αντιμετωπίζει κολοσσιαίο πρόβλημα ρευστότητας και αν οι καταθέσεις στις τράπεζες πέσουν κάτω από τα 150 δισεκατ. ευρώ, την στιγμή που οι οφειλές προς αυτές ξεπερνούν τα 250 δισεκατ. ευρώ, η κατάσταση θα γίνει μη αναστρέψιμη.

Ποιος θα καταβάλει, τότε, το κόστος της μεγάλης πολιτικής απάτης;

Οι κυρίες Μαρία και Πέννυ Βλάχου, οι οποίες πέρυσι βραβεύθηκαν με το βραβείο “Στέλιος Χατζηϊωάννου”, ίδρυσαν πριν τέσσερα χρόνια την εταιρεία Φέροικος στην Κόρινθο με αντικείμενο την εκτροφή, παραγωγή και διάθεση σαλιγκαριών. “Για να μπορέσουμε να ξεκινήσουμε τη δραστηριότητα αυτή, τα πήγαινε-έλα στην δημόσια διοίκηση κράτησαν έξι μήνες. Ένα από τα προβλήματα ήταν αυτό της κατάταξης της δραστηριότητάς μας. Τελικά, κατετάγη στις κτηνοτροφικές δραστηριότητες, δηλαδή μαζί με τα πρόβατα. Ένα άλλο πρόβλημα προέκυψε με το πέρασμα από την ατομική επιχείρηση στην ομόρρυθμο εταιρεία. Σκεφτήκαμε κάποια στιγμή με την αδελφή μου να τα παρατήσουμε, αλλά δεν θέλαμε να παραδοθούμε αμαχητί…”, μάς είπε η κ. Μαρία Βλάχου. Μία κυρία πολύ μορφωμένη, παθιασμένη με αυτό που κάνει, όπως και η αδελφή της. Ίσως δε αυτό να είναι το μυστικό της επιτυχίας τους, αλλά και της υπομονής τους να αντιπαρατεθούν στο αδυσώπητο και παμφάγο γραφειοκρατικό τέρας.

Παρεμφερής είναι και οι εμπειρίες του κ. Γ. Κολιόπουλου, ενός νέου και δημιουργικού Κρητικού επιχειρηματία που με χίλια γραφειοκρατικά βάσανα, αλλά χάρη στην φαντασία του και το ηλεκτρονικό εμπόριο, κατάφερε να τοποθετήσει ελληνικό ελαιόλαδο με την επωνυμία «λ» στο πολυκατάστημα Χάρροντς του Λονδίνου. Πωλείται δε με 300% προστιθέμενη αξία και όχι χύδην στην Ιταλία, όπως, για λόγους ευκολίας, γίνεται συνήθως από τους Έλληνες ελαιοπαραγωγούς.

Όμως, πέρα από τις επενδύσεις, η ελληνική γραφειοκρατία είναι εμπόδιο και στην απαιτούμενη εξωστρέφεια της ελληνικής οικονομίας. Το γραφειοκρατικό και δαιδαλώδες σύστημα των τελωνειακών ελέγχων απαιτεί από τους Έλληνες επιχειρηματίες διπλάσιο χρόνο από αυτόν που χρειάζονται οι Ευρωπαίοι ανταγωνιστές τους, για να προβούν σε εξαγωγές προϊόντων. Όπως καταγράφεται στην δεύτερη έκθεση της Task Force, πριν προβούν σε εξαγωγή οι οικονομικοί φορείς υποχρεούνται να συμπληρώνουν περίπλοκα και δύσχρηστα έντυπα και ενίοτε πρέπει να αποταθούν μέχρι και σε 10 διαφορετικά υπουργεία και 30 υπηρεσίες! Όπως επισημαίνεται στην έκθεση, η κατάσταση αυτή πρέπει να αλλάξει και μάλιστα βάσει συγκεκριμένου χρονοδιαγράμματος μέχρι το τέλος του έτους.

Τα προβλήματα στο κομμάτι των εξαγωγών δεν περιορίζονται μόνον στις προ του εκτελωνισμού και στις ίδιες τις τελωνειακές διαδικασίες. Μείζον και διαχρονικό πρόβλημα των εξαγωγικών επιχειρήσεων, το οποίο έχει οξυνθεί λόγω της κρίσης, παραμένει η καθυστέρηση στην επιστροφή του ΦΠΑ, η οποία, όπως σημειώνει χαρακτηριστικά η Ομάδα Δράσης, φθάνει και τα δύο έτη! Από την άλλη πλευρά, οι ασφαλίσεις εξαγωγικών πιστώσεων που υποβάλλουν οι Έλληνες εξαγωγείς δεν γίνονται πάντα δεκτές από τους αντισυμβαλλόμενούς τους σε άλλα κράτη μέλη. Σήμερα δε δεν γίνονται δεκτές ούτε οι εγγυήσεις. Πέρα από την γραφειοκρατία, οι Έλληνες επιχειρηματίες αντιμετωπίζουν και πολύ σοβαρά προβλήματα εμπιστοσύνης στις συναλλαγές τους –γεγονός που αποτελεί πρόσθετο πλήγμα στις δραστηριότητές τους, καθώς και στην οικονομία της χώρας.

Μία οικονομία η οποία, επιπροσθέτως, πλήττεται στο εσωτερικό της και από τους εχθρούς των ανοικτών κοινωνιών, αλλά και από ανεύθυνα μέσα μαζικής επικοινωνίας τα οποία λένε ό,τι τούς κατέβει και πιστεύουν ότι πουλώντας «προστασία» θα κερδίσουν τηλεθέαση και υψηλές κυκλοφορίες. “Το αντιεπιχειρηματικό πνεύμα είναι ο χειρότερος εχθρός της ανάπτυξης στην χώρα σας”, μάς έλεγε προσφάτως στην Ιταλία ένας νεαρός Αμερικανός επιχειρηματίας που επί ματαίω προσπάθησε να ιδρύσει μία εταιρεία start-up στον τομέα της υψηλής τεχνολογίας –για να καταλήξει στην γειτονική μας χώρα, όπου οι διαδικασίες για να ιδρυθεί η εταιρεία του απαίτησαν πέντε εργάσιμες ημέρες.

Αυτές και άλλες καταστάσεις οδήγησαν έναν, φιλέλληνα κατά τα άλλα, Γάλλο συνάδελφο, τον Ζαν Κατρμέρ, να δηλώσει σε συνέντευξή του ότι “το πραγματικό πρόβλημα στην Ελλάδα πάει πολύ πιο μακρυά από την κρίση δημοσίου χρέους και τις μακροοικονομικές επιπτώσεις της. Κατά κύριο λόγο, η Ελλάδα αντιμετωπίζει πολιτιστικό πρόβλημα, που την διαφοροποιεί από την δυτικοευρωπαϊκή αντίληψη για την ανάπτυξη”. Αυτά υποστήριξε ο Γάλλος συνάδελφος και η άποψή του έχει όλο και περισσότερους οπαδούς στους ευρωπαϊκούς κύκλους λήψεως αποφάσεων.

Βέβαια, κάποιος θα μπορούσε να επικαλεσθεί αρκετές εξαιρέσεις στην πιο πάνω γενίκευση του Ζαν Κατρμέρ. Πολύ φοβούμεθα, όμως, ότι οι τελευταίες επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Και ο κανόνας αυτός μάς λέει ότι στην μεταπολεμική Ελλάδα –περισσότερο δε στη μεταπολιτευτική– δημιουργήθηκε μία κρατικοδίαιτη μεσαία τάξη η οποία, παρά κάποιες λαμπρές εξαιρέσεις, στερείται πρωτοποριακού επιχειρηματικού πνεύματος, απεχθάνεται τις αλλαγές και συνήθισε να επιβιώνει δια της κομπίνας, της αρπαγής και της διαφθοράς που αφειδώς προσφέρει η κρατική εξουσία.

Μοναδική ελπίδα για την Ελλάδα, υπό τις συνθήκες που περιγράψαμε, είναι η αφύπνιση των πιο ζωτικών δημιουργικών δυνάμεων που διαθέτει η χώρα, οι οποίες ωστόσο θα συναντήσουν απέναντί τους σθεναρή αντίσταση μιας ορισμένης συντεχνιακής και επικίνδυνης κοινωνίας, η οποία θα προτιμήσει να παρασύρει στην συντριβή της και όλους αυτούς που σήμερα θεωρεί εχθρούς της. Επενδύσεις, λοιπόν, ναι, είναι απαραίτητες. Όμως, από ποιους θα γίνουν; Πότε; Σε ποιους τομείς; Την απάντηση στα ερωτήματα αυτά η ιστορία είναι αυτή που θα αναλάβει να μάς δώσει…

Ωστόσο, γεγονός είναι ότι η σύγχρονη επιχείρηση έχει ανάγκη από μεγάλες αλλαγές, που είναι δύσκολο να πραγματοποιηθούν μόνον με λόγια και καλές προθέσεις. Για να γίνουν πράξη, πρέπει η σύγχρονη επιχείρηση να ξεπεράσει τέσσερις βασικούς συντελεστές αδράνειας: την στρατηγική, τα συστήματα διαχείρισης, την κουλτούρα και την διεύθυνσή της. Η άρθρωση όλων αυτών των συντελεστών διαμορφώνει την βαθύτερη ταυτότητα της επιχείρησης, με αποτέλεσμα κάθε αλλαγή να απαιτεί τον ορισμό αυτής της ταυτότητας.

Συμβαίνει, όμως, πολλές επιχειρήσεις –ακόμα και όταν είναι βαρειά άρρωστες– να αρνούνται να δουν την πραγματικότητα και άρα να αναθεωρήσουν πτυχές της ταυτότητάς τους. Κατά τον Γάλλο ψυχο-κοινωνιολόγο Ευγένιο Ενρίκεζ, “οι οργανώσεις έχουν την τάση να προστατεύονται κατά όλων των παραγόντων που θα μπορούσαν να μεταβάλουν την ταυτότητά τους. Με άλλα λόγια, παρατηρείται μία συνολική αντίσταση σε ο,τιδήποτε θα μπορούσε να αλλάξει την ζωή της επιχείρησης. Έτσι, σε πολλές περιπτώσεις, η κυριαρχία του νόμου της αδράνειας μέσα στην επιχείρηση οδηγεί σε οδυνηρές εξελίξεις, τις οποίες, κατά κανόνα, οι ιθύνοντες της επιχειρηματικής μονάδας αρνούνται να αναλύσουν και να καταλάβουν…”.

Ποιοι είναι, όμως, αναλυτικότερα οι συντελεστές αυτής της αδράνειας; Η στρατηγική, πριν απ’ όλα. Η στρατηγική δεν αλλάζει κατά το δοκούν. Περισσότερο από πνευματική άσκηση, η εφαρμογή μιας στρατηγικής είναι μία διαρκής οργανωτική διαδικασία, η οποία υπαγορεύει συγκεκριμένες δράσεις. Δράσεις, εξάλλου, οι οποίες ενίοτε έχουν μακροπρόθεσμο χαρακτήρα και άρα δημιουργούν καθήκοντα και αρμοδιότητες που, με την σειρά τους, εγκαθιστούν συνήθειες μέσα στην επιχείρηση.

Το ίδιο ισχύει και με τα συστήματα διαχείρισης. Είτε πρόκειται για ανθρώπινους πόρους, είτε για κεφάλαια, είτε για τεχνολογία και παραγωγικές εγκαταστάσεις, τα συστήματα διαχείρισης δημιουργούν δομές και εξαρτήσεις που δεν αλλάζουν εύκολα. Ιδιαίτερα δε στις δεινοσαυρικές δημόσιες επιχειρήσεις, όπου η ευθυνοφοβία και οι γραφειοκρατικές αντιλήψεις παραλύουν τα πάντα.

Η κουλτούρα μιας επιχείρησης –στο μέτρο που υπάρχει, βεβαίως– δημιουργεί και αυτή στην εταιρεία συνήθειες, σύμβολα, τελετουργίες, αξίες και ταμπού, που όταν έχουν εγκατασταθεί για καλά στον επιχειρηματικό ιστό δεν ξερριζώνονται πολύ εύκολα. Θα πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι καμμία επιχείρηση δεν είναι ανεξάρτητη από την εθνική της κουλτούρα, ούτε βέβαια από την γλώσσα που χρησιμοποιεί. Σαφώς, λοιπόν, όλα αυτά τα σημάδια συλλογικής ταυτότητας οριοθετούν ένα σύστημα που υπακούει στην δική του λογική. Κάθε στοιχείο αυτού του συστήματος μπορεί ξεχωριστά να ακυρωθεί, να αλλάξει ή να προσαρμοστεί. Πλην όμως, μακροπρόθεσμα, κρατά την δύναμή του, ακόμα και αν δύο επιχειρήσεις προχωρήσουν στην συγχώνευσή τους.

Τέλος, μεγάλο ρόλο στην επιχείρηση παίζει και η διεύθυνσή της, από την οποία πηγάζει και το σύστημα διακυβέρνησης της επιχειρηματικής μονάδας. Στο πλαίσιο δε του συστήματος αυτού δημιουργούνται και οι απαραίτητες σχέσεις εξουσίας, ο οποίες πολύ συχνά επηρεάζουν καθοριστικά την επιτυχία ή την αποτυχία ενός επιχειρηματικού εγχειρήματος. Ιδιαίτερα στις δημόσιες επιχειρήσεις, οι σχέσεις αυτές παραπέμπουν στις κάστες της φεουδαρχικής εποχής, αλλά και σε συντεχνιακές νοοτροπίες και συμπεριφορές οι οποίες τελικά αποτελούν φράγμα σε οποιαδήποτε αλλαγή.

Όλες αυτές οι δυνάμεις που περιγράψαμε αποκαλούνται από πολλούς ειδικούς της διοίκησης επιχειρήσεων “παράγοντες αδράνειας με ιδιαίτερο βάρος” και, σε πολύ μεγάλο βαθμό, η ερμηνεία τους είναι και το κλειδί για πολλές δυσλειτουργίες και βαρύτητες που μπορεί να παρουσιάζει μία επιχείρηση. Με άλλα λόγια, όπως έγραφαν παλαιότερα οι Φ. Μαγιό, Π. Λώρενς και Τ. Λορχ, η έρευνα της λειτουργίας των οργανώσεων έχει αποδείξει ότι όλες οι προαναφερόμενες δυνάμεις βρίσκονται σε λογική σχέση η μία με την άλλη και συναποτελούν ένα σύνολο σταθερό και συμπαγές που συναντιέται με την επιχείρηση, προσδιορίζοντας ταυτοχρόνως και την ταυτότητά της.

Κατά τον Αμερικανό μεγάλο θεωρητικό της έννοιας της ταυτότητας, Έρικ Έρικσον, η ταυτότητα ενός ατόμου παραπέμπει στην αίσθηση της ύπαρξής του ως κοινωνικού όντος και υποκειμένου μιας ιστορίας που αναγνωρίζεται ως τέτοια από τους τρίτους. Ένα άτομο, λοιπόν, έχει ταυτότητα γιατί σκέπτεται ποιο είναι. Για μία επιχείρηση, η αρχή αυτή δεν ισχύει. Η επιχείρηση δεν σκέπτεται. Είναι το προϊόν της σκέψης των τρίτων. Υπό αυτές τις συνθήκες, η όποια αλλαγή στις επιχειρήσεις δεν μπορεί να ακολουθεί τις διαδικασίες τού “αποφασίζουμε και διατάζουμε”. Αντίθετα, είναι μία επίπονη και μακρά διαδικασία αλλαγής, πρώτον, της ταυτότητας της επιχείρησης και, δεύτερον, των συναφών με αυτήν αγκυλώσεων, αρθρώσεων, σχέσεων εξουσίας και συνηθειών.

Τέλος, στις πιο πάνω συνθήκες που διέπουν την ζωή μιας επιχείρησης, θα πρέπει να προσθέσουμε και τους ψυχοκοινωνικούς παράγοντες που επηρεάζουν το επιχειρηματικό περιβάλλον, με τις ανάλογες επιπτώσεις στην λειτουργία, την αποτελεσματικότητα, την παραγωγικότητα και την έφεση της εταιρικής μονάδας να νεωτερίζει σε κοινωνικό επίπεδο και να καινοτομεί σε προϊόντα και τεχνολογικές μεθόδους διοίκησης ή παραγωγής.

Σήμερα, παρόμοιες αλλαγές είναι πλέον επείγουσες στους κόλπους των ελληνικών επιχειρήσεων, για τις οποίες τεράστια πρόκληση αποτελεί η εξωστρέφεια. Το μέλλον της ιδιωτικής επιχείρησης στην Ελλάδα από αυτήν εξαρτάται.