Φυλλομετρώντας προχθές στάθηκα για λίγο στο βιβλίο των εκδόσεων Ροές: «Δημοσθένης – Ισοκράτης: Η παρακμή του Δήμου» (επιλογή, επιμέλεια Αλ. Βέλιος). Γιατί; Απλή η απάντηση: αίφνης συναντιέμαι ξανά με το παρελθόν που περιγράφει με σαφήνεια το παρόν, βοηθώντας με να διακτινιστώ στο μέλλον, όχι ως μονάδα, αλλά ως μέλος ενός σπουδαίου λαού που παρά τα προτερήματά του παραμένει απελπιστικά ευμετάβολος και ευάλωτος. Λαός εν κινδύνω! Στο βιβλίο, ο Δημοσθένης και ο Ισοκράτης κατακεραυνώνουν μια χώρα, όπου το πολιτικό προσωπικό ερίζει για τη νομή του δημόσιου χρήματος. Οπου το εθνικό συμφέρον γίνεται προπέτασμα στυγνών φιλοδοξιών, τα ωραία λόγια συγκαλύπτουν την ανυπαρξία πεποιθήσεων, μια κατακερματισμένη και αμήχανη κοινωνία αναζητεί εξιλαστήρια θύματα ή προφάσεις, επιστρατεύει μύθους και στερεότυπα. “Διότι και τριήρεις και στρατό και χρήματα και εφόδια διαθέτουμε και με το παραπάνω. Ολα αυτά, όμως, έχουν καταστεί άχρηστα, ατελέσφορα, ανώφελα στα χέρια εκείνων που τα εμπορεύονται”, λέει ο Δημοσθένης στο Κατά Αθηναίων.

Και ο Ισοκράτης στην “Πολιτεία και Ηγεσία”: “Για τα νοσήματα του σώματος έχουν βρεθεί πολλές θεραπείες από τους γιατρούς, για τις ψυχές όμως που ’ναι γεμάτες άγνοια και πονηρές επιθυμίες δεν υπάρχει άλλο φάρμακο από τον λόγο που τολμά να επιπλήττει όσους σφάλλουν. Οι ηγέτες εκείνοι που ανταποκρίνονται στα όσα πρέπει να πράξουν, οφείλουν να αγαπούν ταυτόχρονα τους πολίτες και την πόλη τους. Γιατί ούτε ίππους, ούτε σκύλους, ούτε ανθρώπους εξουσιάζει κανείς καλά, αν δεν χαίρεται γι’ αυτά που πρέπει να φροντίζει. Να μεριμνούν για τον λαό και να θεωρούν πρωταρχικό να είναι ευχαριστημένος από τη διακυβέρνησή τους – αφού από τα ολιγαρχικά και απ’ όλα τα άλλα καθεστώτα, τα μακροβιότερα είναι όσα υπηρετούν καλύτερα τον λαό”.

Λες κι αυτές οι σκέψεις ανήκουν σε έναν σύγχρονο Ελληνα με καθαρό μυαλό. Γι’ αυτόν προέχει το συλλογικό συμφέρον. Διακρίνει τους δημαγωγούς. Το ψεύδος από τη μισή αλήθεια. Διαισθάνεται πως πίσω από τις επιπόλαιες ή τις δήθεν σοβαρές πολιτικές δηλώσεις, το δίχως έλεος έρεβος πλησιάζει. Αντιφατικός ο σύγχρονος πολιτικός λόγος απέναντι σε μια κατακερματισμένη, θυμωμένη και εξαγριωμένη κοινωνία. Ελάχιστα τής εξηγούν. Τη θέλουν εγκλωβισμένη στην απόλυτη σύγχυση, ακριβώς όπως θα είναι η ζωή στο έρεβος που κινείται κατά πάνω της σαν το παγόβουνο που συνέθλιψε τον Τιτανικό, τη στιγμή που οι ολιγαρχίες διασκέδαζαν στους πάνω ορόφους και ο λαός παρέμενε εγκλωβισμένος χαμηλά. Οχι, ο καθένας από εμάς οφείλει να βγει από το κλουβί των ηλιθίων, διαβάζοντας, μελετώντας την ιστορία και κτίζοντας πρώτα μέσα του την ελπίδα, κι ύστερα εξωτερικεύοντάς την.

Πολλοί έχουν συνειδητοποιήσει ότι ο φυσικός μας χώρος είναι η Ευρώπη, το οχυρό μας. Ακόμη και με τη σημερινή σκληροπυρηνική της μορφή. Αξίζει να δώσουμε τη μάχη της παραμονής μας σ’ έναν χώρο που, όπως υποστηρίζει ο ιστορικός Niall Ferguson, δεν έχει άλλο δρόμο από το να προσχωρήσει στον φεντεραλισμό, υιοθετώντας παράλληλα ένα δίκαιο δημοσιονομικό σύστημα. Παρουσιάζοντας τη διαμάχη Αθήνας – Βερολίνου με τη γνωστή έκφραση “chicken game”, ο Niall Ferguson εκτιμά ότι στο παρά πέντε οι δύο πλευρές θα βάλουν νερό στο κρασί τους, οι Ελληνες επειδή θα δουν ότι το κόστος εξόδου θα αποβεί καταστροφικό και οι Γερμανοί επειδή θα αντιληφθούν ότι η τραπεζική κρίση θα οδηγήσει σε αποσταθεροποίηση και την ίδια τη Γερμανία. Ανάμεσά τους τοποθετώ εν είδει ιεροσυλίας έναν Κωστή Παλαμά: “Πότε θ’ ανθίσουν τούτοι οι τόποι / πότε θα έρθουνε καινούργιοι άνθρωποι / να συνοδεύσουν την βλακεία / στην τελευταία της κατοικία!”

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 27.5.2012

Απευθύνομαι λοιπόν ουσιαστικά σ’ αυτούς που … δεν κοιμούνται, και κάνω την ακόλουθη έκκληση: μην ξεχνάμε τους παλιούς λογοτέχνες, παρασυρμένοι από τη μόδα των σύγχρονων. Η αλήθεια είναι ότι υπάρχει η τάση να αγοράζουμε κυρίως τους νέους δημιουργούς που είναι στη μόδα. Αυτό δεν γίνεται τυχαία. Οι εκδοτικοί οίκοι έχουν κάθε λόγο να διαφημίζουν και να προβάλουν τους νέους συγγραφείς και τις νέες εκδόσεις. Επιχειρήσεις είναι, όχι δανειστικές βιβλιοθήκες, και πρέπει να παραμένουν κερδοφόρες για να επιζήσουν, προς το συμφέρον όλων μας, δημιουργών και αναγνωστών. Από την άλλη δεν επιτρέπεται να μην γνωρίζεις τους παλιούς λογοτέχνες, και ειδικά τους Έλληνες. Αληθές είναι επίσης ότι το σχολείο έχει κάνει με μεγάλη συνέπεια τεράστια προσπάθεια, χρόνια τώρα, να τους καταστήσει αντιπαθητικούς έως μισητούς. Προσπαθώντας να ξεπεράσω αυτούς τους απεχθείς συνειρμούς πηγαίνω τακτικά στην δημοτική βιβλιοθήκη και δανείζομαι βιβλία από τα ράφια της ελληνικής λογοτεχνίας. Σκαρφαλώνω στα απρόσιτα ψηλά ή σκύβω στα σκοτεινά χαμηλά. Διαλέγω τα λιγότερο ελκυστικά, τα πιο κακοπαθιασμένα υποκείμενα. Με την συγκίνηση του συλλέκτη, ανοίγω μια τυχαία σελίδα. Η μυρουδιά του παλιού χαρτιού ερεθίζει τη μύτη μου. Αν οι τέσσερεις αράδες “μου μιλήσουν” το παίρνω.

Έτσι έχω βρει διαμάντια: “Η πριγκιπέσσα Ιζαμπώ” του Άγγελου Τερζάκη, “Η πάπισσα Ιωάννα” του Εμμανουήλ Ροίδη, “Σέργιος και Βάκχος” του Μ. Καραγάτση, “Ο θάνατος του Μέδικου” του Παντελή Πρεβελάκη, “Το τέλος της μικρής μας πόλης” του Δημήτρη Χατζή, “Μαουτχάουζεν” του Ιάκωβου Καμπανέλη, “Η κορομηλιά” του Κοσμά Πολίτη, “Ο ιατροδικαστής” του Βασίλη Βασιλικού, “Το οριζόντιο ύψος” του Δημήτρη Χιόνη και η λίστα δεν τελειώνει.

Αυτά περί λογοτεχνικών βιβλίων, μην ξεχνάμε ωστόσο και τα άλλα. Ιστορικά και “εκλαϊκευμένα” βιβλία επιστήμης, που ίσως θάπρεπε να εμπνεύσουν στους ανεύθυνους, εεε… συγγνώμη στους υπεύθυνους των Υπουργείων Παιδείας του κόσμου, έναν ευχάριστο τρόπο μάθησης και μάλιστα δια βίου (χε, χε).

Ιδού πως θα διαμόρφωνα ένα πρόγραμμα σπουδών γενικής παιδείας, αν ήμουν “Υπουργίνα” Παιδείας: “Η Αλίκη στη χώρα των φυτών” του Γιάννη Μανέτα αντί για μάθημα φυτολογίας, “Γιατί έφαγα τον πατέρα μου” του Roy Lewis, αντί για μάθημα προϊστορίας, “Στον κήπο του Επίκουρου” του Ίρβιν Γιάλομ, αντί για μάθημα ψυχολογίας, “Logicomix” του Απόστολου Δοξιάδη, αντί για θεωρία των μαθηματικών, “Ο κόσμος της Σοφίας” του Jostein Gaarder, αντί για μάθημα φιλοσοφίας, “Το σύμπαν, οι θεοί, οι άνθρωποι” του Jean Pierre Vernant αντί για μάθημα μυθολογίας, “Οι πόλεμοι της μνήμης” του Hagen Fleisher, αντί για μάθημα ιστορίας, “Στην τροχιά του ενός θεού” του Γιώργου Παμπούκη αντί για μάθημα θεολογίας, “Ιστορία περί των πάντων” του Bill Bryson αντί για μάθημα φυσικοχημείας-βιολογίας, και τέλος το φοβερό “Όπλα μικρόβια και ατσάλι” του Diamοnd Jared για να σκεφτούμε πως έγινε ότι έγινε στην ανθρώπινη κοινωνία αυτού του πλανήτη.

Εικοσάχρονοι και τριαντάχρονοι, σας παρακαλώ, δοκιμάστε τα. Σαραντάχρονοι και άνω, σας παρακαλώ, προσφέρετέ τα για δώρο αντί για μαρόν γκλασέ.

Σκέπτομαι ότι στα βαθιά μου γεράματα μετά τα 100, τυφλός και ακινητοποιημένος, μια πολυτέλεια θα προσφέρω στον εαυτό μου: θα πληρώνω έναν άνθρωπο να μου διαβάζει βιβλία! Από τώρα αποταμιεύω μικροποσά γι’ αυτό το σκοπό…

Φωτό: Σχέδιο του Ολλανδού σχεδιαστή Pieter de Leeuw