Αποδοχή: Με τον όρο αποδοχή αποφάσεων  στην νομική επιστήμη, εννοούμε την παραίτηση των ενδιαφερομένων από την επιδίωξη ανατροπής της απόφασης με τα υπάρχοντα ένδικά μέσα.

Στην πολιτική εννοούμε την παραίτηση του συνόλου, στην πράξη της πλειονότητας, των πολιτών από την επιδίωξη ανατροπής της απόφασης με όλα τα νόμιμα μέσα· ένδικα, διαμαρτυρίες, απεργίες, καταλήψεις. Σημαντικό και κρίσιμο στοιχείο αυτού του ορισμού είναι ότι η αποδοχή αναφέρεται στο σύνολο των πολιτών και όχι στην τάξη των πολιτών που άμεσα αφορά η απόφαση. Είναι αυτονόητο ότι η τάξη των αμέσως ενδιαφερομένων κατά κανόνα θα αγωνίζεται για να ανατρέψει μια απόφαση που θίγει τα συμφέροντα της. Για να γίνει και από την τάξη αυτή αποδεκτή η απόφαση, βασική προϋπόθεση είναι  να πεισθούν οι ενδιαφερόμενοι ότι αυτή εκφράζει τη βούληση του συνόλου των πολιτών και όχι τη βούληση του ενός ή των ολίγων που ασκούν την εξουσία.

Ορθολογισμός: Με τον όρο ορθολογισμός, στις επιστήμες – όπως για παράδειγμα στην οικονομία, στη διοίκηση των επιχειρήσεων, στην πολιτική – εννοούμε τη λογική (μαθηματική) εκτίμηση: (1) Των αποτελεσμάτων από την πραγματοποίηση αυτής της απόφασης και (2) Της πιθανότητας επίτευξης αυτών των αποτελεσμάτων. Για παράδειγμα ορθολογισμός της απόφασης του μεσοπρόθεσμου προγράμματος είναι η αξιόπιστη εκτίμηση ότι η πραγματοποίηση του θα έχει σαν αποτέλεσμα: τη μείωση του χρέους στο Χ%, της ανεργίας στο Ψ% και ότι η  πιθανότητα επιτεύξεως αυτών των αποτελεσμάτων είναι Ζ%. Από τον ορισμό αυτό προκύπτει ότι ο ορθολογισμός των αποφάσεων είναι  έργο ειδημόνων και όχι οι «απόψεις» πολιτικών, ανθρώπων των ΜΜΕ ή απλών πολιτών.

Είναι ίσως χρήσιμο να θυμίσουμε ότι ορθολογισμός στη φιλοσοφία σημαίνει κάτι το γενικότερο και το πιο βασικό[1] από ότι σημαίνει σήμερα στις εφαρμοσμένες επιστήμες.

Η αξιοπιστία και η αξία του ορθολογισμού

Οι προαναφερθείσες εκτιμήσεις των ειδημόνων βασίζονται σε ορισμένες παραδοχές οι οποίες θεωρούμε ότι  θα ισχύσουν με πολύ μεγάλη πιθανότητα, σχεδόν με βεβαιότητα. Τέτοιες παραδοχές για παράδειγμα είναι ότι δεν θα γίνουν φυσικές καταστροφές ή πόλεμοι. Η πιο όμως σημαντική και κρίσιμη  παραδοχή είναι αυτή της αποδοχής – για την ακρίβεια της έκτασης αποδοχής -  της απόφασης από τους πολίτες. Αν αυτή η παραδοχή δεν ισχύσει τότε ο ορθολογισμός των ειδημόνων πάει περίπατο· τότε ο ορθολογισμός και των πιο μεγάλων ειδημόνων έχει την αξία «άσκησης επί χάρτου» και όχι την αξία μιας αξιόπιστης εκτίμησης μελλοντικών γεγονότων. Το τι ισχύει για τον “ορθολογισμό” των αυτό-ανακηρυσσόμενων ειδημόνων  είναι μάλλον αυτονόητο.

Από τα προηγούμενα προκύπτει ότι ορθολογισμός χωρίς αποδοχή έχει μόνο θεωρητική αξία. Ακόμη προκύπτει ότι μία απόφαση με μέτριο ορθολογισμό αλλά μεγάλη αποδοχή είναι αποτελεσματικότερη από μία απόφαση με μεγάλο ορθολογισμό αλλά αρνητική ή μικρή αποδοχή.

Το συμπέρασμα αυτό έχει προφανή λογική γιατί η αποδοχή αποτελεί το πιο κρίσιμο στοιχείο του ορθολογισμού. Στη συνήθη όμως πρακτική η αποδοχή δεν αποτελεί αρμοδιότητα και ευθύνη των ειδημόνων αλλά των πολιτικών. Η αντιμετώπιση του ορθολογισμού και της αποδοχής όχι σαν ένα ενιαίο θέμα αλλά σαν δύο αυτόνομα θέματα, έχει οδηγήσει στο εξής παράλογο αποτέλεσμα· να δημιουργείται κέρδος από τον ορθολογισμό των αποφάσεων π.χ 100 Ευρώ και συγχρόνως ζημία από την μη αποδοχή  120 Ευρώ. Συνεπώς ορθολογισμός χωρίς αποδοχή δεν είναι ορθολογισμός· είναι παραλογισμός.

Πως δημιουργείται η αποδοχή των αποφάσεων

Η αποδοχή, η ελεύθερη αποδοχή των πολιτικών αποφάσεων  αποτελεί βασικό  χαρακτηριστικό του πολιτικού συστήματος και όχι της ποιότητας του ορθολογισμού των ειδημόνων.

Στα πολιτικά συστήματα που οι μεγάλες αποφάσεις λαμβάνονται από το σύνολο των πολιτών με αμεσοδημοκρατικές διαδικασίες (Δημοψηφίσματα), οι πολιτικές αποφάσεις έχουν τη μέγιστη στην πράξη αποδοχή. Στα συστήματα όμως αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας που οι αποφάσεις λαμβάνονται – θεωρητικά τουλάχιστον – από την πλειοψηφία των αντιπροσώπων των πολιτών, ΠΩΣ δημιουργείται η αποδοχή των αποφάσεων; ΠΟΙΟΙ είναι οι υπεύθυνοι για αυτή;

Η απάντηση είναι και προφανής και ιστορικά τεκμηριωμένη:  Η αποδοχή δημιουργείται με το παράδειγμα αυτών που λαμβάνουν τις αποφάσεις και συνεπώς υπεύθυνοι για τη δημιουργία αποδοχής είναι οι εκλεγμένοι αντιπρόσωποι των πολιτών.

Στην αυθεντική, στην αρχαιοελληνική Δημοκρατία,  τις μεγάλες αποφάσεις τις λάμβαναν οι πολίτες ενώ τις πολλές, αλλά επαγόμενες και περιοριζόμενες από τις μεγάλες, οι εκπρόσωποι των πολιτών· οι ονομαζόμενοι τότε Άρχοντες.

Ίσως είναι χρήσιμο να θυμίσουμε ότι :  (1) Η λέξη άρχοντας προέρχεται από τη λέξη αρχή και τότε προσδιόριζε εκείνους που έμπαιναν στην αρχή ενός οργανωμένου σχηματισμού, τους μπροστάρηδες, τους ηγέτες. (2) Οι άρχοντες αναδεικνύονταν με κλήρωση και σε λίγες περιπτώσεις με εκλογή ή με εκλογή των αρίστων και τελική επιλογή με κλήρωση μεταξύ των αρίστων. Σε ένα τέτοιο πολίτευμα είναι αυτονόητο ότι οι πολιτικές αποφάσεις, ανεξάρτητα του ορθολογισμού τους, είχαν πού μεγάλη αποδοχή.

Οι πόλεμοι των Ελλήνων με τους Πέρσες αποτελούν παραδείγματα αποφάσεων μεγάλης αποδοχής και μετρίου ορθολογισμού με τη σημερινή έννοια του όρου. Παρόμοιες περιπτώσεις υπάρχουν πολλές στην ιστορία των Ελλήνων όπως αυτή της Επανάστασης του 1821 και του ΟΧΙ του 1940. Τα αποτελέσματα τέτοιων αποφάσεων αποτελούν τα θαύματα της Ιστορίας των Ελλήνων όπου η μεγάλη αποδοχή υπερίσχυσε του μικρού ορθολογισμού.

Η αποδοχή στις σημερινές Δημοκρατίες

Στις σημερινές δημοκρατίες όπου όλη η ισχύς των πολιτών μεταβιβάζεται στους εκλεγμένους αντιπροσώπους τους, η αποδοχή των αποφάσεων δεν διασφαλίζεται από το πολίτευμα γιατί αφενός οι πολίτες δεν έχουν καμία συμμετοχή στη λήψη των αποφάσεων και αφετέρου η νοοτροπία των σημερινών αντιπροσώπων των πολιτών είναι πιο κοντά στη νοοτροπία εκλεγμένων  πριγκίπων παρά στη νοοτροπία των αρχόντων της αρχαιοελληνικής δημοκρατίας. Πολλά παραδείγματα δείχνουν ότι στην κρατούσα αντίληψη των αντιπροσώπων μας, η ιδιότητα του μπροστάρη που εμπνέει με το παράδειγμα του θεωρείται δευτερεύουσα και όχι κορυφαία.  Το γνωστό πρόσφατο γεγονός που δύο –τρεις βουλευτές  χαρακτηρίστηκαν από τους υπόλοιπους ως… λαϊκιστές, επειδή επιχείρησαν να δώσουν το παράδειγμα οικονομικών θυσιών για την αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης, λέει πολλά· περιγράφει με σαφήνεια την υπάρχουσα στους αντιπροσώπους μας καθεστηκυία  αντίληψη σχετικά με την αποστολή τους.

Στη σημερινή Δημοκρατία, οι άρχοντες πιστεύουν ότι η αποδοχή των αποφάσεων τους δεν δημιουργείται με το παράδειγμα τους, αλλά με την κατάλληλη πληροφόρηση των πολιτών, με την επικοινωνιακή τους πολιτική. Διακηρύσσουν, χωρίς αναστολές και δισταγμούς, ότι η μη αποδοχή των αποφάσεων από τους πολίτες οφείλεται στην επικοινωνιακή πολιτική τους και  όχι στην πολιτική τους. Ουσιαστικά πιστεύουν ότι ευθύνη και στόχος τους δεν είναι η άσκηση σωστής πολιτική αλλά η άσκηση σωστής επικοινωνιακής πολιτικής· ότι το πρόβλημα δεν είναι ΤΙ λέμε, αλλά ΠΩΣ το λέμε.

Οι πολίτες όμως αυτά τα βίωσαν, τα κατάλαβαν και τα συμπεράσματα τους τα διατύπωσαν στην Πλατεία Συντάγματος με τα συνθήματα: “Ποιος μας ρώτησε;” και “Άμεση Δημοκρατία”.

Συμπέρασμα: Η Ελλάδα σήμερα βρίσκεται, όπως έχει ειπωθεί, σε πόλεμο. Σε ένα ιδιόμορφο πόλεμο που ο εχθρός δεν είναι μόνο κάποιο ξένοι, αλλά εμείς οι ίδιοι. Εχθροί μας στο σημερινό πόλεμο είναι η νοοτροπία και το ήθος πρωτίστως των πολιτικών αλλά και πολλών πολιτών που οι πολιτικοί τους έδωσαν διακριτικά προνόμια σαν αμοιβή για την πολύτιμη βοήθεια τους στη κατάκτηση της εξουσίας· στη με ψεύτικες υποσχέσεις απόκτηση της ψήφου των απλών πολιτών.

Η σημερινή “Δημοκρατία” δεν έχει πολίτες και άρχοντες όπως στη αρχαία Αθήνα, αλλά πληβείους, πατρικίους και ύπατους όπως στην αρχαία Ρώμη.

Αργά ή γρήγορα, αυτό το πολιτικό σύστημα, θα αλλάξει.

Αν η αλλαγή γίνει από τους  εκπρόσωπους μας, πού έχουν τη θεσμική υποχρέωση και αρμοδιότητα τέτοιων αλλαγών, τότε θα γίνει ομαλά, γρήγορα και με το μικρότερο κόστος.

Αν δεν γίνει από τους εκπροσώπους μας, τότε θα γίνει από τους ίδιους τους πολίτες αλλά με τρόπο  ανώμαλο που θα έχει μεγαλύτερη διάρκεια και κόστος, τόσο για τους πολίτες όσο και για τους πολιτικούς.

Μακάρι αυτή η νομοτελειακά βέβαιη αλλαγή να πραγματοποιηθεί από τους εκπρόσωπους των πολιτών.

Μακάρι οι εκπρόσωποί μας να πιστέψουν ότι οι καιροί και η Θεά Ανάγκη σήμερα προστάζουν: (1) Οι σημερινοί εκπροσωπεί μας να ξαναγίνουν άρχοντες με την αρχαιοελληνική έννοια του όρου και (2) Η σημερινή κοινωνία των οπαδών, που οι ίδιοι δημιούργησαν, να ξαναγίνει κοινωνία των πολιτών· όπως ήταν πριν από 2.500 χρόνια σε αυτό εδώ τον τόπο· στο λίκνο της Δημοκρατίας

[1] Ορθολογισμός ή ρασιοναλισμός στη φιλοσοφία είναι το δόγμα σύμφωνα με το οποίο πηγή κάθε γνώσης είναι η λογική,  ο ορθός λόγος, και όχι η εμπειρία ή οι θεολογικές απόψεις ενός έστω και γνήσιου μεσσία. Το τι ισχύει για τους ιμιτασιόν μεσσίες της πολιτικής και των ΜΜΕ είναι αυτονόητο.

Κατά τα μέσα του 4ου π.Χ. αιώνος η πολιτική θέση των Αθηνών εντός του ελληνικού κόσμου ήταν ριζικά διαφορετική εκείνης της περιόδου των Μηδικών και του Πελοποννησιακού Πολέμου. Ο Δημοσθένης στα γραπτά του προσφέρει παραστατικές εικόνες της μεταβολής αυτής, θρηνώντας και κατακεραυνώνοντας περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον. (…) Επίσης, για να αντιληφθεί κανείς την πολιτική και ηθική κατάπτωση στην οποία είχε περιέλθει η Αθήνα περί τα μέσα του 4ου αιώνα, αρκεί να ρίξει μια ματιά τις σχετικές περιγραφές του Αισχίνη στον “Κατά Τιμάρχου” λόγο.

Αντιγράφουμε από το κεφάλαιο “Πολιτική και ηθική παρακμή της Αθηναϊκής Δημοκρατίας” από το σύγγραμμα “Συμπληρώματα Αρχαίας Ιστορίας”, του αειμνήστου Απ. Β. Δασκαλάκη, Καθηγητού της Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ιστορικού συγγραφέα και δημοσιογράφου, το οποίο σύγγραμμα συμπληρώνει το δίτομο έργο του μεγάλου ιστορικού Κων. Παπαρρηγόπουλου “Επίτομος Ιστορία του Ελληνικού Έθνους”:

“Το μέγιστον μέρος της πολιτικής και εν μέρει ηθικής ταύτης παρακμής των Αθηνών της 4ης εκατονταετηρίδος ωφείλετο εις εσωτερικούς λόγους:

Ο πληθυσμός των Αθηνών έχει ελαττωθή σημαντικώς κατά την εποχήν αυτήν, γίνεται δε συμπλήρωσης του κενού των πολιτών δια μετοίκων και απελευθέρων. (…) Οι νέοι αυτοί πολίται είχον παραμορφώσει όχι μόνον την πολιτικήν, αλλά και την ηθικήν σύνθεσιν της αθηναϊκής πολιτείας. Ούτως εις μεγάλας μάζας λαού το ένδοξον παρελθόν της πόλεως είχε παύσει να είναι η ζωογόνος δύναμις πολιτικής κατευθύνσεως και πνευματικής δημιουργίας, το δε συναίσθημα των προς την πατρίδα υποχρεώσεων του πολίτου είχε καταπέσει. Το παλαιόν λοιπόν πατριωτικόν συναίσθημα του Αθηναίου πολίτου, εις το οποίο ωφείλοντο τα μεγαλουργήματα του παρελθόντος και η όλη ακμή της πόλεως, όπως έδωκεν εις ημάς περί αυτής εικόνα περίλαμπρον ο Περικλής εις τον ‘Επιτάφιον’, είχεν εις πλείστα ατονήσει.

Οι πλούσιοι έκτιζον μεγαλοπρεπείς οικίας, μεγαλοπρεπεστέρας και αυτών των ενδόξων μνημείων, τα οποία ενέκλειον τα ιερά και όσια του παρελθόντος της πόλεως. Εκεί διήγον ζωήν απολαύσεων, αδιαφορούσαν διά τα κοινά και προσεπάθουν διά παντός τρόπου να διαφύγουν τας φορολογικάς επιβαρύνσεις. Αι κυριώτεραι τάξεις απέβλεπον μόνον εις υλικά και πολιτικά ωφελήματα διά την κομματικήν εξυπηρέτησιν των διαφόρων πολιτικών μερίδων.

Εις την Εκκλησίαν του Δήμου δεν προσήρχοντο όπως άλλοτε προς συζήτησιν των κοινών οι εύποροι και οι ευπαίδευτοι, οι οποίοι απέφευγον την οχλαγωγίαν και δεν ενδιεφέροντο πλέον διά τας δημοσίας υπηρεσίας, αλλ’ οι των λαϊκών τάξεων. Η συμμετοχή εις τα κοινά, ιδίως εις τας συνελεύσεις, δεν θεωρείται πλέον καθήκον παντός καλού πολίτου. Αφ’ ότου ιδίως καθιερώθη ο εκκλησιαστικός μισθός, το μεγαλύτερον μέρος των τακτικών θαμώνων της Εκκλησίας του Δήμου απετελείτο μονίμως εξ αέργων και εν γένει προσώπων κατωτέρας κοινωνικής και πνευματικής καταστάσεως. Οι ‘πολίται’ αυτοί δεν ήσαν εις θέσιν να κατανοήσουν τα μεγάλα πολιτικά προβλήματα της εποχής, ουδέ να κατευθύνουν εις υψηλοτέρας ηθικάς αρχάς την πολιτικήν του κράτους. Ως επί το πλείστον παρεσύροντο εις αποφάσεις είτε από υλικά ωφελήματα, είτε από την γοητείαν επιτηδείων λόγων των δημαγωγών.

Άλλοτε, η ισχύς των Αθηνών εστηρίζετο εις την γενναιότητα και τας θυσίας των τέκνων αυτής. Οι Μαραθωνομάχοι και οι Σαλαμινομάχοι απετέλεσαν τον θεμέλιον λίθον όχι μόνον της πολιτικής παντοδυναμίας των Αθηνών επί του ελληνικού κόσμου, αλλά και της πνευματικής λάμψεως του ‘χρυσού αιώνος’. (…) Αλλά κατά τα μέσα της τετάρτης εκατονταετηρίδος οι πολίτες των Αθηνών δεν κατείχοντο πλέον από τον ίδιον ενθουσιασμόν διά την εκτέλεσιν των προς την πατρίδα καθηκόντων. Εις τας λαϊκάς μάζας η στρατιωτική υπηρεσία όχι μόνον δεν επεζητείτο, όπως άλλοτε, αλλά τουναντίον απεφεύγετο κατά σύστημα. Διά να αντιμετωπίσουν πολεμικάς ανάγκας οι Αθηναίοι ήσαν υποχρεωμένοι να προσφεύγουν εις μισθοφόρους, οίτινες και εστοίχιζον πολλά, αλλά και στερούμενοι του πατριωτικού φρονήματος της θυσίας απετέλουν δύναμιν ελάχιστα αξιόμαχον.

Αι Αθήναι εστήριξαν πάντοτε την επί του ελληνικού κόσμου ηγεμονίαν εις την διατήρησιν ισχυράς ναυτικής δυνάμεως. Και ενώ οι πολίται εξηντλούντο με καταθλιπτικάς φορολογίας και υποχρεωτικάς εισφοράς χάριν των πολεμικών αναγκών της πόλεως, ο δήμος διεσπάθιζε το χάριν των πολεμικών αναγκών δημόσιο χρήμα, διά να πληρώνη τους αργόσχολους που ήθελαν να παρακολουθούν τα δημόσια θεάματα. Οι δημαγωγοί διά να κολακεύσουν τον όχλον, ο οποίος απετέλει τον όγκον της Εκκλησίας του δήμου και να εξασφαλίσουν δι’ αυτού πολιτικήν δύναμιν, συνηγωνίζοντο εις προτάσεις και παραχωρήσεις αντιθέτους προς τας υψηλάς ιδέας της πολιτικής ηθικής του παρελθόντος και επί ζημία πάντοτε του κοινού συμφέροντος.

Οι πολιτικοί ηγέται των Αθηνών του 4ου αιώνος, εξαιρέσει ελαχίστων, ως ο Φωκίων, δεν είχον τίποτε το κοινόν προς ένα Κίμωνα, ένα Περικλήν, έναν Μιλτιάδην ή έναν Αριστείδην, προς τους μεγάλους δηλαδή πολιτικούς άνδρες του 5ου αιώνος, των οποίων η υψηλή ηθική και ο άψογος πατριωτισμός ευρίσκοντο εις αρμονίαν προς τας ικανότητας ηγεσίας και επιβολής επί των μαζών. Πλήν ελαχίστων εξαιρέσεων, οι νέοι πολιτικοί ανήκον εις την χορείαν των δημαγωγών της αγοράς. Οι δημαγωγοί αυτοί, κάτω από μίαν συχνά υψηλήν τέχνην σαγηνευτικής ευγλωττίας, εκάλυπτον ταπεινά αισθήματα και καιροσκοπικάς επιδιώξεις. Η φαυλοκρατική λογοκοπία με κίνητρα την ικανοποίησιν προσωπικών παθών παρέσυρεν εις συκοφαντίας, έτρεφε δε τα πλέον ταπεινά ένστικτα του όχλου. Αι ασυνέπειαι αποφάσεων, αι δωροδοκίαι, η διαφθορά συνειδήσεων είχον καταστή συνήθη εις τον δήμον, όπου κυριαρχούσαν στοιχεία είτε οχλοκρατικά, είτε άξεστα και αδιάφορα, μεταβαίνοντα μόνον χάριν της μισθοδοσίας ή από προσωπικήν αφοσίωσιν προς ένα δημαγωγόν εκ του οποίου ανέμενον ωφελήματα.

Υπήρχον βεβαίως ακόμη εις τας Αθήνας αρκετοί πολίται, ιδία δε πνευματικοί και πολιτικοί άνδρες, εμποτισμένοι με τα ιδεώδη του αθηναϊκού παρελθόντος. Οι άνδρες αυτοί έμεναν μετά φανατισμού προσηλωμένοι εις την ιδέαν της ηγεμονίας των Αθηνών επί του ελληνικού κόσμου και εκυριαρχούντο από ιεράν αγανάκτησιν ακόμη και από την σκέψιν, ότι η πόλις η ενσαρκώσασα πάσαν δόξαν και πάν μεγαλείον της ελληνικής φυλής, θα ήταν δυνατόν να περιπέση πολιτικώς και οριστικώς εις δευτερεύουσαν θέσιν. Αλλ’ οι άνδρες αυτοί ήσαν εκτός τόπου και χρόνου, ανίκανοι να συλλάβουν την νέαν στυγνήν και αμείλικτον πραγματικότητα. Ματαίως κατεκεραύνωνον την ηθικήν και πολιτικήν κατάπτωσιν της εποχής αυτών, και ωνειροπόλουν την επάνοδον εις τους ‘παλαιούς καιρούς’, των οποίων γνώρισμα μεν ήτο το καθήκον και η αυτοθυσία, αποτέλεσμα δε η ισχύς και η δόξα της αθηναϊκής δημοκρατίας.

Αι παλαιαί ένδοξοι παραδόσεις της πόλεως δεν συνεκίνουν πλέον τας μάζας, παρά τας συγκινητικάς, ενίοτε δραματικάς, εκκλήσεις ωρισμένων εμμενόντων εις τα πάτρια ρητόρων. Το πατριωτικόν συναίσθημα είχε φθαρή, η έννοια των δημοκρατικών δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των πολιτών είχε παραμορφωθή. Το πανελλήνιον φρόνημα, το οποίον επήγαζεν από την υπερήφανον συνείδησιν υπεροχής του Έλληνος έναντι των άλλων λαών και το οποίον έτρεφον τόσον επιμελώς οι Αθηναίοι σοφοί και ποιηταί του 5ου αιώνος, δεν υφίστατο πλέον παρά εις την σκέψιν ολίγων πνευματικών ανθρώπων. (…)

Ούτως αι Αθήναι κατά την εποχήν αυτήν είχον φθάσει εις στρατιωτικήν, εις οικονομικήν, αλλά και εις ηθικήν παρακμήν, η οποία περιώριζε μοιραίως το πνεύμα ακόμη και αξίων ηγετών της εις στενούς ορίζοντες μικροπολιτικής. Δεν ήτο πλέον δυνατή η ανασύστασις μιάς ισχυρής αθηναϊκής ηγεμονίας, η οποία θα επέτρεπεν εις την περιώνυμον πόλιν να ηγηθή και πάλιν ολοκλήρου του ελληνικού κόσμου”.