Η γένεση και η εξέλιξη της λογικής

Για πολλές χιλιάδες χρόνια, οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν σαν μοναδικό όχημα γνώσεως τη δογματική αντίληψη· την υιοθέτηση δηλαδή της γνώσεως, κατά βάθος της γνώμης, των μάγων, των προφητών, των μεσσιών και των γνησίων ή ιμιτασιόν σοφών /ειδημόνων. Μοναδική θυγατέρα της δογματικής αντίληψης, ήταν και είναι η Πίστη των ανθρώπων ότι οι απόψεις των προαναφερθέντων αποτελούν την αναμφισβήτητη αλήθεια κάθε θέματος· της δημιουργίας και εξέλιξης, των φυσικών, των ανθρώπινων, των κοινωνικών φαινόμενων και προβλημάτων. Κάποιος Θεός ή Ημίθεος είναι αρμόδιος και υπεύθυνος για κάθε ένα από αυτά.

Τον 7ο πΧ αιώνα, οι Έλληνες φιλόσοφοι της Ιωνίας, οι ονομαζόμενοι Προσωκρατικοί ή Φυσικοί φιλόσοφοι, αγνόησαν διακριτικά το ρόλο των «Αρμόδιων Θέων» και για να κατανοήσουν την δημιουργία και εξέλιξη των φυσικών φαινομένων, εισήγαγαν ένα καινούργιο τρόπο αντίληψης. Ο καινούργιος τρόπος δεν στηριζόταν στο δόγμα αλλά στις εγκεφαλικές δυνάμεις του ανθρώπου· στη λογική, στο λόγο. Η χρήση του νέου τρόπου αντίληψης στις άλλες κατηγορίες φαινομένων και προβλημάτων, των ανθρωπίνων, των κοινωνικών, των μεταφυσικών, άρχισε αργότερα στην Αθήνα από τον φιλόσοφο Σωκράτη (470-399 πΧ) . Έτσι γεννήθηκε και αναπτύχθηκε η Γνώση, η δεύτερη θυγατέρα της αντίληψης, που άλλοτε είχε συμπληρωματικό και άλλοτε ανταγωνιστικό ρόλο με την μεγαλύτερη αδελφή της την Πίστη.

Λίγα χρόνια αργότερα, ο Αριστοτέλης (384 – 322 π.Χ.) αναβάθμισε το νέο τρόπο αντίληψης σε επιστήμη· στην επιστήμη της Λογικής.

Σημαντικό χαρακτηριστικό των αρχαίων Ελλήνων είναι ότι χρησιμοποιούσαν τη δογματική αντίληψη για να ενισχύσουν και να υπηρετήσουν τη λογική, για να στηρίξουν τη γνώση. Σήμερα όμως οι νεοέλληνες κάνουν το εντελώς αντίθετο· χρησιμοποιούν τη λογική για να στηρίξουν το δόγμα των γνησίων ή ιμιτασιόν μεσσιών· χρησιμοποιούν τη λογική για να δημιουργήσουν πίστη και όχι γνώση. Να ένα τέτοιο παράδειγμα από το 7ο βιβλίο της Ιστορίας του Ηροδότου:

«Οι Αθηναίοι ρώτησαν το Μαντείο των Δελφών – το Ναό της δογματικής αντίληψης – τι πρέπει να κάνουν για να νικήσουν τους Πέρσες και αυτό απήντησε. Να κατασκευάσετε ξύλινα τείχη. Οι Αθηναίοι όμως χρησιμοποίησαν τη λογική τους και κατάλαβαν ότι το Μαντείο …. εννοούσε ότι έπρεπε να κατασκευάσουν πολεμικά πλοία». Στη συνέχεια η πίστη υπηρέτησε τη γνώση και οι Έλληνες νίκησαν τους Πέρσες στη ναυμαχία της Σαλαμίνας.

Αυτό και άλλα ιστορικά γεγονότα δείχνουν ότι στην Αθήνα τότε η λογική δέσποζε των χρησμών των μαντείων. Στη σημερινή όμως Αθήνα συμβαίνει το αντίθετο. Οι χρησμοί των ροζ, γαλάζιων, μαύρων, σεκλαμέν , πράσινων και κόκκινων μαντείων, δεσπόζουν της λογικής.

Ο θεμελιώδης νόμος της Αριστοτέλειας Λογικής

Κατά τον θεμελιώδη νόμο της Λογικής, γνωστόν και σαν Νόμο της Αντιφάσεως, «…φανερόν ότι αδύνατον αμα υπολαμβάνειν είναι και μη είναι το αυτό…» , που σημαίνει ότι είναι προφανές ότι οι αντιφατικές προτάσεις δεν είναι ταυτόχρονα αληθείς. Δηλαδή ένα πράγμα Α δεν μπορεί να είναι ταυτόχρονα και Β ή ένα Β δεν μπορεί να είναι ταυτόχρονα και μη Β. Παράδειγμα: Ο Σωκράτης δεν μπορεί να είναι ταυτόχρονα Έλληνας και μη Έλληνας.

Ο Νόμος αυτός έπαιξε και παίζει θεμελιώδη ρόλο στην ανάπτυξη του Δυτικού Πολιτισμού και των συγχρόνων επιστημών· Θεωρητικών, Θετικών, Τεχνολογικών και ιδιαίτερα της Πληροφορικής. Αυτόν το Νόμο οι νεοέλληνες – και ιδιαίτερα αυτοί του πολιτικού συστήματος – αγνοούν και παραβαίνουν χωρίς την ελάχιστη αναστολή και αιδώ. Μοιάζει να πιστεύουν ότι ο λογικός νόμος της Αντιφάσεως δεν ισχύει, αλλά ισχύει ο .. πολιτικός νόμος της Αντιφάσεως, που μπορεί να διατυπωθεί ως εξής: «Οι πολιτικές αντιφάσεις είναι εξ ίσου αληθείς και ψευδείς. Η αλήθεια ή το ψεύδος αυτών εξαρτάται μόνο από το … χρώμα αυτού που αξιολογεί την αντίφαση». Να δύο τέτοια παραδείγματα από την πρόσφατη ειδησιογραφία:

1) ΣΥΡΙΖΑ: Ο Βενιζέλος χάρισε 160 εκατ ευρώ στο Λαυρεντιάδη . ΠΑΣΟΚ: Είστε ψεύτες και λαϊκιστές.

Είναι φανερό ότι εδώ παραβιάζεται ξεκάθαρα ο προαναφερθείς θεμελιώδης νόμος της λογικής γιατί η αντίφαση αφορά σε γεγονότα του παρελθόντος. Πέρα από κάθε αμφιβολία το ένα μόνο γεγονός είναι αληθές ενώ το άλλο είναι ψέμα. Όμως η σημερινή ηθική και πολιτική κουλτούρα των Ελλήνων θεωρεί και τα δύο γεγονότα είναι εξ ίσου αληθή, ή εξ ίσου ψευδή και γι’ αυτό όχι μόνο ανέχεται την ύπαρξη της λογικής παράβασης, αλλά την αιτιολογεί διότι αποτελεί … πολιτική πράξη, διακηρύσσοντας έτσι ότι πολιτική έχει πάρει διαζύγιο από τη λογική.

2) ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ: Με την έγκριση των 52,5 δις ευρώ, η Ελλάδα κερδίζει τη μεγάλη ευκαιρία να σταθεί στα πόδια της και να βγει από την κρίση. ΑΝΤΙΠΟΛΙΤΕΥΣΗ: «Η προσπάθεια του Πρωθυπουργού να παρουσιάσει για άλλη μια φορά τον εαυτό του και την κυβέρνηση του ως «σωτήρες», πέφτει στο κενό και δεν πείθει κανέναν. Η «τεχνητή δόση αισιοδοξίας» δεν μπορεί να κρύψει την πραγματικότητα που βιώνει η πλειοψηφία της κοινωνίας από την ακραία μνημονιακή πολιτική της λιτότητας, που μειώνει τα εισοδήματα, αυξάνει την ανεργία, επιτείνει την ύφεση και καταστρέφει τις προοπτικές της χώρας για βιώσιμη και δίκαιη ανάπτυξη. Ο λαός ωστόσο, με την ενεργή συμμετοχή του θα μετατραπεί σε πρωταγωνιστή των εξελίξεων για αλλαγή πορείας, ώστε να μην βρισκόμαστε κάθε τόσο στο ίδιο έργο θεατές».

Στο δεύτερο παράδειγμα η παράβαση του Νόμου της Αντιφάσεως δεν είναι ξεκάθαρη γιατί οι αντιφατικές απόψεις αφορούν μελλοντικές εκτιμήσεις αποτελεσμάτων δύο διαφορετικών δρόμων. Σε τέτοιες περιπτώσεις δεν υπάρχει βεβαιότητα του αληθούς ή του ψεύδους, αλλά υπάρχει μόνο πιθανότητα. Για το λόγο αυτό τέτοιες αντιφατικές απόψεις κρίνονται κυρίως από την πιθανότητα πραγματοποίησης τους (από την αξιοπιστία τους) και όχι από το μέγεθος της προσδοκίας τους. Όμως η πλειονότητα των νεοελλήνων κάνει το εντελώς αντίθετο· τις κρίνει από το μέγεθος της προσδοκίας και όχι από την πιθανότητα πραγματοποίησης της προσδοκίας. Ξεχνάει τη λαϊκή σοφία που διδάσκει: «Κάλιο πέντε και στο χέρι παρά δέκα και καρτέρει» ή «όπου ακούς πολλά κεράσια, κράτα και μικρό καλάθι».

Η πιθανότητα όμως πραγματοποίησης μιας προσδοκίας, σήμερα είναι δυνατόν να εκτιμηθεί με αποδεκτή ακρίβεια από γνήσιους ειδήμονες και όχι από τους ίδιους τους πολιτικούς ή τους «ειδήμονες» των τηλεοπτικών παραθύρων.

Δεν θα ήταν συνεπώς αναγκαίο και σκόπιμο να πραγματοποιείται μια τέτοια εκτίμηση για τα μείζονα σαν αυτά των παραδειγμάτων θέματα, από ένα όργανο της πολιτείας υψηλού κύρους και γνώσης, π.χ από την Ακαδημία Αθηνών; Ένας τέτοιος θεσμός δεν θα βελτίωνε τη λογική και δεν θα μείωνε τους κινδύνους από φαινόμενα δημαγωγίας και λαϊκισμού; Τέτοιοι όμως θεσμοί είναι αντίθετοι με τα συμφέροντα του πολιτικού συστήματος. Στο ισχύον πολιτικό σύστημα, οι ψηφοφόροι δεν πρέπει να γνωρίζουν αλλά να πιστεύουν.

Όπως ήταν επόμενο, η απώλεια της λογικής από τους άρχοντες μεταδόθηκε:(1) Στους ανθρώπους των ΜΜΕ και στους «ημετέρους» των αρχόντων, για λόγους ευνόητους και (2) Στους απλούς πολίτες οι οποίοι έβλεπαν να προκόβουν όσοι περιφρονούσαν τη λογική.

Η απώλεια της λογικής στην πατρίδα της λογικής είναι γεγονός. Αυτό το γεγονός το διαπίστωσε πριν λίγα χρόνια ένας αξιόλογος πολιτικός των νεοελλήνων και το διατύπωσε με δωρική λιτότητα: «Η Χώρα έγινε ένα απέραντο φρενοκομείο».

Τα αίτια της απώλειας της λογικής

Η διαπίστωση της απώλειας της λογικής, αποτελεί την αναγκαία συνθήκη αντιμετώπισης του προβλήματος, αλλά όχι και την ικανή. Ικανή συνθήκη αποτελεί ο εντοπισμός και η ακύρωση της αιτίας της απώλειας της λογικής. Όμως ο εντοπισμός της ικανής συνθήκης, όπως συνάγεται από τα αμέσως επόμενα, είναι αντίθετος με τα συμφέροντα του κατεστημένου της εξουσίας· του πολιτικού, του οικονομικού , του πνευματικού.

Η απώλεια της λογικής οφείλεται στην απομάκρυνση και αλλοίωση των αρχών της σημερινής «δημοκρατίας» από εκείνες της αυθεντικής Δημοκρατίας· της Δημοκρατίας του αρχαιοελληνικού πνεύματος.

Η άποψη αυτή στηρίζεται στην εμπειρία και το ιστορικό γεγονός ότι η Λογική και η Δημοκρατία γεννήθηκαν στον ίδιο χώρο και στον ίδιο χρόνο. Το τελευταίο, η χωροχρονική σύμπτωση γένεσης της Λογικής και της Δημοκρατίας, δεν μπορεί να είναι τυχαίο γεγονός, αλλά είναι απόδειξη ότι οι δύο αξίες αποτελούν μία ενιαία και αδιαίρετη οντότητα· ότι αποτελούν ένα δίδυμο Πύργο που ο ένας στηρίζει τον άλλον και αν ο ένας καταρρεύσει με νομοτελειακή βεβαιότητα καταρρέει και ο άλλος. Αποδεικνύει ότι μεταξύ της Λογικής και της Δημοκρατίας υπάρχει παρόμοια σχέση με αυτή της κότας και αυγού· και εδώ δεν γνωρίζουμε αν η Λογική γέννησε τη Δημοκρατία ή Δημοκρατία τη Λογική, αλλά γνωρίζουμε ότι αν χαθεί η μία χάνεται και η άλλη.

Περισσότερα για αυτή τη σχέση υπάρχουν στο άρθρο, “Νοημοσύνη πολιτών και Πολιτεύματα” http://www.dd-democracy.gr/article.asp?Id=55.

Συμπέρασμα

Η επιστροφή της λογικής στον τομέα της πολιτικής εξουσίας, απαιτεί την επιστροφή της δημοκρατίας στις αρχές και τις πρακτικές της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, οι οποίες φυσικά θα προσαρμοσθούν προς τα δεδομένα, ιδιαίτερα τα τεχνολογικά, του 21ου αιώνα . Ένα τέτοιο πολίτευμα, που στο παρελθόν λειτούργησε μόνο στα μικρά κράτη – πόλεις της αρχαίας Ελλάδας , μπορεί σήμερα να λειτουργήσει σε κάθε κράτος ανεξάρτητα από το μέγεθος του. Η νέα ψηφιακή τεχνολογία που «έκανε όλο τον κόσμο ένα χωριό», διασφάλισε την οικονομική και λειτουργική δυνατότητα, που έλειπε επί 2500 χρόνια, για να είναι εφικτή η ύπαρξη μίας δημοκρατίας σαν την Δημοκρατία.

Σημειώσεις

[1] Σεκλαμέν  είναι το χρώμα του κυκλάμινου που δημιουργείται από την ανάμειξη του μπλε  και του ροζ.

[2] Αριστοτέλης, Μετά  τα Φυσικά.

[3] Στα  κράτη – πόλεις της  Αρχαίας Ελλάδας, η λειτουργία της Δημοκρατίας ήταν οικονομικά και λειτουργικά εφικτή  λόγο της μικρής έκτασης και του μικρού πλήθους των πολιτών.  Όταν τα κράτη  – πόλεις πέθαναν, πέθανε και η Δημοκρατία. Σήμερα το πνεύμα της αυθεντικής  Δημοκρατίας μπορεί να επανέλθει με το όνομα: Ψηφιακή Άμεση Δημοκρατία.

Θα ήθελα να τολμήσω κι εγώ μια παρόμοια αναλογία, όχι όμως για να υποστηρίξω τους δικούς μας συγκλητικούς, τους βουλευτές, μα για να καταλάβω την κατάστασή μας γενικότερα. Αντί, όμως, για όργανα σωματικά διαλέγω τα ψυχικά, βάσει του γνωστού διαχωρισμού του Φρόιντ, της ψυχικής λειτουργίας σε τρία μέρη. Βάσει αυτού, απλουστεύοντας κάπως, το πρώτο, που αποδίδεται ελληνικά ως “Αυτό” (το λατινικό id) είναι περίπου ισοδύναμο με τις ενορμήσεις, τα βιολογικά κυρίως ένστικτα· το δεύτερο, το Εγώ, είναι η λειτουργία που αντιμετωπίζει τις απαιτήσεις της πραγματικότητας, ασκώντας προς τούτο και τον απαραίτητο έλεγχο στο “Αυτό”. Τούτο όμως γίνεται σύμφωνα και με την τρίτη λειτουργία, το Υπερεγώ, που είναι, ας πούμε, ο “εσωτερικευμένος γονέας”, δηλαδή οι κανόνες που αφομοιώνει μεγαλώνοντας ο άνθρωπος -κάποτε το λέγαν “φωνή της συνείδησης”- που διαμορφώνονται με τη σειρά τους από την κοινωνία. Σε τούτο το μοντέλο ψυχικής λειτουργίας, το Εγώ συνταιριάζει τις συχνά αντιθετικές απαιτήσεις που θέτουν Aυτό και Υπερεγώ, το πρώτο των ενστίκτων, που σαν μικρά παιδιά όλο φωνάζουν “θέλω”, το άλλο των εντολών που πιέζουν με τα “πρέπει” τους. Οπότε, για να ζει ο άνθρωπος ζωή ισορροπημένη, χωρίς να τον κυβερνούν τόσο τα ένστικτα που να καταλήγει στη φυλακή ή σε άλλης λογής αυτοκαταστροφή, αλλά ούτε και τόσο να τα καταπνίγει ώστε ο βίος να καταντά ανούσιος, μηχανικός, σκέτη υποταγή στις κοινωνικές επιταγές, πρέπει το Εγώ να κάνει καλά τη δουλειά του.

Αντιστοιχώντας την ψυχή με την κοινωνία, το Αυτό είναι οι επιθυμίες των πολιτών, ατόμων ή ομάδων, ενώ κυβέρνηση και κράτος είναι το Εγώ, που πρέπει να ικανοποιεί τις δίκαιες επιθυμίες αλλά να ελέγχει όσες είναι εις βάρος του συνόλου. Ετσι, οφείλει να παρέχει δημόσια εκπαίδευση και υγεία, που ζητούν τα καλά “θέλω”, αλλά και αστυνομία και δικαστήρια, ώστε τα αρνητικά να μη δυναστεύουν τους υπόλοιπους. Με αυτή την αντιστοίχιση, το Υπερεγώ είναι το Σύνταγμα κι οι νόμοι, αλλά κυριότερα ακόμη οι κοινωνικές αρχές που τα στηρίζουν, θρησκευτικές, ηθικές ή εθιμικές. Γιατί το Υπερεγώ δεν είναι μόνο μπαμπούλας, να απαγορεύει, αλλά και φορέας αξιών. Δεν είναι ανιστορικό ή παράλογο, μα συσσωρεύει όλα όσα συγκροτούν τον πολιτισμό.

Εφαρμοσμένη στα δικά μας, αυτή η αναλογία ψυχής-κοινωνίας μοιάζει αρχικά να οδηγεί στο συμπέρασμα πως στη σημερινή ελληνική κοινωνία πάσχει το Εγώ, δηλαδή κυβέρνηση και κράτος που δε θέλουν ή δεν μπορούν (μάλλον και τα δύο) να κάνουν τη δουλειά τους. Αυτό όμως, ενώ ισχύει μερικά, δεν αποδίδει το βαθύτερο πρόβλημα, αφού δυστυχώς πάσχουμε πλέον από παθολογία πολύ σοβαρότερη, του Υπερεγώ. Φυσικά, το ότι μας κυβέρνησαν χρόνια κυβερνήσεις λαϊκίστικες, χωρίς αρχές, είναι βασική αιτία της νόσου. Οντας το Υπερεγώ “εσωτερικευμένος γονέας”, η παρατεταμένη έλλειψη σωστής εξουσίας όχι απλώς δεν χτίζει εσωτερικό γονεϊκό πρότυπο, μα διαλύει σταδιακά και κάθε ίχνος παλαιού. Ετσι, με κύριους αυτουργούς κόμματα και κυβερνήσεις, τις τελευταίες δεκαετίες έσβησε στην Ελλάδα κάθε κοινωνική αρχή παραπλήσια με όσες διδάσκουν οι καλοί γονείς στα παιδιά τους, αρχές που μας γλυκαίνουν την ψυχή με νοσταλγία όταν τις βλέπουμε να ξεδιπλώνονται στις παλιές ελληνικές ταινίες: η ηθική, η ευθύνη, ο αυτοέλεγχος, το μέτρο, η ευπρέπεια, ο σεβασμός στους άλλους. Πάνε αυτά, μπήκαν στο “χρονοντούλαπο της Ιστορίας”.

Τώρα η Ελλάδα είναι άλλο πράμα, η χώρα που την κυβερνά του καθενός το “θέλω”, χωρίς αντίσταση από κανένα κοινό “πρέπει”, η κοινωνία που τη δυναστεύουν ανεξέλεγκτα κι ατιμώρητα του καθενός τα γούστα: των άτιμων υπουργών και των ανήθικων επιχειρηματιών που ληστεύουν το Δημόσιο, των πρυτάνεων που δηλώνουν ότι δε θα σεβαστούν τους νόμους, των μπαχαλάκηδων που καίνε κτίρια και ανθρώπους, των ταξιτζήδων που κλείνουν αεροδρόμια, των ΠΑΜΕτζήδων που κλείνουν λιμάνια, των φοιτητοπατέρων που κλείνουν πανεπιστήμια, των περιθωριακών που κλείνουν την πλατεία Συντάγματος. Και κανένα κράτος/Εγώ δεν μπορεί -και να ήθελε, που δε θέλει- να αντισταθεί στον ανεξέλεγκτο χείμαρρο των καταστροφικών βουλήσεων, γιατί απλούστατα δεν έχει πουθενά να πατήσει, καμιά πίστη για να στηρίξει τον λόγο και την πράξη του, καμία αρχή ζωής που να τη σεβόμαστε όλοι, κανένα ίχνος συνείδησης που να αντιπροσωπεύει κοινά “πρέπει”, όχι μονάχα σαν κανόνες καταπιεστικούς, μα σαν στοιχεία πολιτισμού, παράδοσης, Ιστορίας – εν τέλει σαν στοιχεία ανθρωπιάς και αρχοντιάς.

Ετσι μου φαντάζει εμένα σήμερα η Ελλάδα του 2011, μια παγκόσμια πρωτοτυπία: είμαστε η χώρα που έχασε το Υπερεγώ της.

Δημοσιεύθηκε στην “Καθημερινή”, 31.7.2011

Παλεύω κι εγώ με τα ίδια μέσα, αν και στο τέλος επιλέγω το αβέβαιο μέλλον. Την πρόκληση που μπορεί να με τελειώσει, αλλά μπορεί και να με αναζωογονήσει. Οχι να με κάνει καλύτερη. Την καραμέλα ότι η κρίση θα μας κάνει καλύτερους ανθρώπους δεν την θέλω. Κινείται στα όρια του… μεταφυσικού. Ομως, παρά τη γενναιοδωρία μου απέναντι στο μέλλον, επιστρέφω συχνά στο παρελθόν. Κολλάω σε λέξεις, σε έννοιες. Με ιντριγκάρει η ανάλυσή τους, οι επιδράσεις στους στη ζωή. Ο Ιμμάνουελ Βαλερστάιν μιλάει για την αναπτυξιοκρατία. Μου θυμίζει γερμανική λέξη – σιδηρόδρομο, άρα είμαι σε καλό δρόμο. Η περίοδος της αναπτυξιοκρατίας, 1945-1970, ήταν η εποχή του θριάμβου των ιστορικών αντισυστημικών κινημάτων που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο ανέλαβαν την εξουσία παντού, γράφει ο Βαλερστάιν. Η μεγαλύτερή τους επαγγελία ήταν το αναπτυξιακοκρατικό όραμα. Οταν αυτό διαψεύστηκε, η υποστήριξη των οπαδών εξαφανίστηκε.

Αυτά τα κινήματα, κομμουνιστικά, σοσιαλδημοκρατικά, εθνικοαπελευθερωτικά, σχεδόν παντού έχασαν την εξουσία. Η παγκοσμιοποίηση που ακολούθησε, 1970-2000, έφερε απογοήτευση. Αυτή η παρακμή της παλιάς αριστεράς, γράφει ο Βαλερστάιν, δεν βοηθάει στην ομαλή λειτουργία της καπιταλιστικής κοσμοοικονομίας. Γιατί όμως; Ενώ τα κινήματα ήταν αντισυστημικά ως προς τους στόχους τους, δεν έπαυαν να έχουν πειθαρχημένες δομές, που ήλεγχαν τις αυθόρμητες παρορμήσεις των οπαδών τους. Κινητοποιούνταν για συγκεκριμένα ζητήματα, από την άλλη όμως ακινητοποιούσαν τους οπαδούς τους σε ξεπερασμένες πολιτικές. Προφανώς γι’ αυτό κατέρρευσαν, χωρίς μέσα από τα συντρίμμια τους να αναδυθεί καινούργια, μη συστημική πολιτική ιδέα. Οι τάξεις που τα στήριξαν σπάζουν καθημερινά το χαλινάρι και γίνονται επικίνδυνες. Είναι εμφανής η αίσθηση της αναρχίας στον 21ο αιώνα (όπως και της ελευθερίας στην οποία αναφέρεται ο Αντρέ Γκορζ), τη στιγμή, μάλιστα, που η καπιταλιστική κοσμοοικονομία γίνεται ευάλωτη σε απρόσμενα ρεύματα, ορμητικά και καταστροφικά.

Κι αν αντικαθιστούσαμε τη λέξη κινήματα με τη λέξη κόμματα; Στενότερος και πιο πεζός όρος μήπως; Στον ελληνικό Τύπο συχνά σκοντάφτουμε σε άρθρα για την κομματοκρατία. Γιανναράς, Κοντογιώργης και άλλοι ενδεχομένως, οι οποίοι περιγράφουν πώς η αναπτυξιοκρατία της πρώτης εποχής, σε συνδυασμό με εποχικούς παράγοντες, οδήγησαν στην αυστηρή κομματοκρατία. Η Σιμόν Βέιλ, μια πανεπιστημιακός των αρχών του αιώνα που πέθανε σε ηλικία μόλις 34 χρόνων, έγραψε ένα βιβλίο με τον τίτλο “Για την Κατάργηση των Κομμάτων” (μετάφραση Σωτήρης Γουνελάς, εκδόσεις Αρμός). “Οπου υπάρχουν κόμματα σε μια χώρα”, γράφει η Σιμόν Βέιλ, “αργά ή γρήγορα προκύπτει μια τέτοια κατάσταση πραγμάτων, ώστε είναι αδύνατο να παρέμβουμε αποτελεσματικά στα δημόσια δρώμενα χωρίς να είμαστε ενταγμένοι σε κάποιο κόμμα. Αυτοί όμως που νοιάζονται για το δημόσιο αγαθό αναγκάζονται να στραφούν αλλού. Αλλιώς δεν μένει παρά να περάσουν από την κομματική διαδικασία και ν’ αντέξουν ένα θεσπέσιο μηχανισμό, όπου κανείς δεν διακρίνει το αγαθό, τη δικαιοσύνη και την αλήθεια”… Τούτο το καλοκαίρι, ας σκεφτούμε πόσο έχουμε συμβάλει στη δημιουργία αυτού του νοσηρού κλίματος που ξεκινάει από την αναπτυξιοκρατία και καταλήγει στην κομματοκρατία, εν μέσω μιας καπιταλιστικής κοσμοοικονομίας. Οι ευθύνες των κομμάτων, αλλά και αυτές των ατόμων είναι μεγάλες, τόσο μεγάλες όσο και οι ουτοπίες του παρελθόντος. Γύρω υπερισχύει η κακοφωνία παρελθόντος και παρόντος. Κι εμείς αρκούμαστε σε ψιθύρους αγωνίας, τη στιγμή που οφείλουμε να γίνουμε οι Μάρκο Πόλο του μέλλοντος.

Δημοσιεύθηκε στην “Καθημερινή”, 24.7.2011