Σύμφωνα με τα όσα ειπώθηκαν προσφάτως στο Νταβός της Ελβετίας, αλλά και με βάση τελευταίες εκτιμήσεις του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου δια στόματος της γενικής του διευθύντριας κυρίας Κριστίν Λαγκάρντ, στην διάρκεια του 2014 –που από πολλές πλευρές ήδη αναγγέλλεται ως μία ενδιαφέρουσα χρονιά– η Αμερική θα συμβάλει περισσότερο στην παγκόσμια οικονομική ανάπτυξη από την Κίνα σε συναλλαγματικές ισοτιμίες της αγοράς. Την ίδια χρονιά, η συμβολή της Ιαπωνίας θα είναι επίσης ανώτερη αυτής της Ινδίας, με την Ευρώπη να διατηρεί, λόγω Γερμανίας, την παγκόσμια εμπορική πρωτοκαθεδρία της. Μία πρωτοκαθεδρία, βέβαια, που κάθε χρόνο ψαλλιδίζεται, με αποτέλεσμα η Ευρωπαϊκή Ένωση να κατέχει σήμερα το 20% του παγκόσμιου εμπορίου, έναντι 28% στις αρχές του 21ου αιώνα.

Από την πλευρά της, παρά την κρίση που ξέσπασε το 2007 με αφετηρία την φούσκα των τοξικών ενυπόθηκων δανείων, η αμερικανική οικονομία έχει δημιουργήσει 4,3 εκατομμύρια θέσεις εργασίας τα τελευταία δύο χρόνια και θα δημιουργήσει άλλα 2 εκατομμύρια περίπου το 2014. Το φθηνό σχιστολιθικό φυσικό αέριο μειώνει το ενεργειακό κόστος, καθιστώντας την αμερικανική βιομηχανία ανταγωνιστικότερη. Η Κεντρική Τράπεζα των ΗΠΑ, η οποία συνέχιζε αδιάκοπα να τυπώνει χρήματα τα τελευταία πέντε χρόνια, εγκαινίασε το 2014 με μείωση του ρυθμού εκτυπώσεως –γεγονός που έχει ποικίλες παράπλευρες επιπτώσεις, ήδη ορατές στις αναδυόμενες οικονομίες.

Το περίφημο tapering της Ομοσπονδιακής Τράπεζας προβλέπεται να ενισχύσει τα αμερικανικά επιτόκια και το δολλάριο και άρα να προσελκύσει αδέσμευτα κεφάλαια πίσω στην Αμερική. Αυτή η τάση έχει ήδη εκδηλωθεί και προκαλεί τις γνωστές νομισματικές και συναλλαγματικές αναταραχές και διακυμάνσεις στις αναπτυσσόμενες οικονομίες, ιδιαίτερα δε στην γειτονική μας Τουρκία. Ήδη από τον Μάϊο του 2013, αλλά με ιδιαίτερη ένταση από την 20η Ιανουαρίου 2014, οι αναπτυσσόμενες χώρες και οι οικονομίες τους αντιμετωπίζουν σοβαρές εκροές επενδυτικών κεφαλαίων, με άμεση συνέπεια την εκδήλωση υποτιμητικών τάσεων στις συναλλαγματικές ισοτιμίες των νομισμάτων τους.

Η εξέλιξη αυτή θα έπρεπε να είναι αναμενόμενη, δεδομένου ότι την τελευταία δεκαετία οι αναπτυσσόμενες οικονομίες είχαν επωφεληθεί από την υπερβάλλουσα ρευστότητα που δημιουργήθηκε παγκοσμίως από την εξαιρετικά διευκολυντική νομισματική πολιτική των Κεντρικών Τραπεζών των ανεπτυγμένων οικονομιών, ιδιαίτερα της αμερικανικής Κεντρικής Τράπεζας (Fed), για την αντιμετώπιση της παγκόσμιας χρηματοοικονομικής και οικονομικής κρίσης. Στο πλαίσιο αυτό, προσέλκυσαν μεγάλες ποσότητες επενδυτικών κεφαλαίων στις οικονομίες τους, ενισχύοντας ουσιαστικά τις αναπτυξιακές τους επιδόσεις. Τώρα, που έχει ήδη αρχίσει η διαδικασία περιορισμού της παγκόσμιας ρευστότητας από την Fed, υπάρχουν τάσεις φυγής κεφαλαίων από πολλές αναδυόμενες αγορές. Έτσι, τις ημέρες αυτές ζούμε για μία ακόμη φορά την ιστορία των επαναλαμβανόμενων συναλλαγματικών και οικονομικών κρίσεων στις αναπτυσσόμενες οικονομίες, οι οποίες ακολουθούν συνήθως περιόδους υπέρμετρα υψηλών καθαρών εισροών κεφαλαίων από το εξωτερικό, όπως άλλωστε συνέβη και στην Ελλάδα έως το 2009.

Όμως, πέρα από τα τεκταινόμενα στην Αμερική και τον αναπτυσσόμενο κόσμο, στην Ευρώπη της κρίσης τα δημόσια ελλείμματα έχουν μειωθεί κατά το ήμισυ. Η παραγωγικότητα βελτιώνεται, το μοναδιαίο κόστος εργασίας μειώνεται και τα άλλοτε μεγάλα ελλείμματα τρεχουσών συναλλαγών στην Ιταλία, την Ισπανία και την Πορτογαλία εξαφανίζονται. Η Βρεταννία μπαίνει και πάλι σε τροχιά ανάπτυξης και η Ιαπωνία υποδέχεται τα Abenomics –ένα αισιόδοξο σχέδιο ανάκαμψης από το όνομα του δημοφιλούς πρωθυπουργού της Shinzo Abe.

Εκτιμάται έτσι από πολλές πλευρές ότι καμμία από αυτές τις πλούσιες οικονομίες δεν θα δεχθεί κάποιο πλήγμα το 2014. Η Αμερική θα σημειώσει μία αξιοπρεπή ανάπτυξη κατά 3%, η Ιαπωνία κατά 2% και η ευρωζώνη κατά 1,2%. Οι περισσότερες αναδυόμενες αγορές θα έχουν καλύτερες επιδόσεις από τις προαναφερθείσες, αλλά το χάσμα της απόδοσης θα μειωθεί. Καθώς η υπερβολική παροχή μετρητών της Κεντρικής Τράπεζας μειώνεται, χρήματα θα εισρεύσουν από πολλές αναπτυσσόμενες οικονομίες, φέρνοντας στην επιφάνεια αδυναμίες επισκιασμένες –και αγνοημένες– κατά την διάρκεια των καλών περιόδων. Το φαινόμενο αυτό είναι ήδη ορατό –με χώρες όπως η Αργεντινή, η Τουρκία, η Βραζιλία, η Μαλαισία και η Ρωσία να αντιμετωπίζουν συναλλαγματική και νομισματική κρίση ταυτοχρόνως. Οι υποδομές της Ινδίας παραμένουν δραματικές, οι Βραζιλιάνοι ακόμα δεν επενδύουν αρκετά και το έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών της Τουρκίας διευρύνεται και πάλι. Οι φουσκωμένες τράπεζες της Κίνα, γεμάτες με δάνεια που οι εταιρείες θα δυσκολευτούν να αποπληρώσουν, μοιάζουν με αυτές της Ιαπωνίας στην δεκαετία του 1990 και της Αμερικής στη δεκαετία του 2000. Οι «σκιώδεις» τράπεζες της Κίνας μετακίνησαν τρισεκατομμύρια περισσότερα γουάν μεταξύ των επενδυτών και των δανειοληπτών, κυρίως με τρόπους επικίνδυνα αόρατους στις ρυθμιστικές αρχές.

Κατά τους Φαϊνάνσιαλ Τάϊμς, στη Νότιο Αφρική, στην Τουρκία και στην Ρωσία, όπως και στην Αργεντινή, οι κάθετες πτώσεις των νομισμάτων των τελευταίων ετών έχουν προκαλέσει σοκ στο λιανεμπόριο, καθώς οι τιμές των εισαγόμενων αγαθών ανεβαίνουν και ο κόσμος κόβει τις δαπάνες. Ακολουθώντας την Αργεντινή, οι κάτοικοι πολλών αναδυομένων αγορών προφυλάσσονται για την προοπτική αύξησης του εγχώριου πληθωρισμού και της υποτίμησης μετατρέποντας αποταμιεύσεις σε δολλάρια. Η μεγαλύτερη ρωσική εφημερίδα, η Komsomolskaya Pravda, συμβούλευσε τους αναγνώστες της να μετατρέψουν το 30%-40% των αποταμιεύσεών τους σε δολλάρια και ευρώ.

Σχετικό πρόβλημα είναι και οι αυξήσεις στα επιτόκια –που πρέπει να γίνουν για να πολεμηθεί ο πληθωρισμός και να στηριχθούν τα νομίσματα– θα πλήξουν τις χρεωμένες επιχειρήσεις, αναστέλλοντας τα επενδυτικά τους σχέδια. Το σοκ της ζήτησης για την μεταποίηση της Αργεντινής, τονίζει η Nomura, θα επηρεάσει τους Βραζιλιάνους προμηθευτές, αφαιρώντας 0,2% από το προβλεπόμενο φετινό ΑΕΠ της Βραζιλίας.

Μέσα σε αυτό το ρευστό περιβάλλον, ακόμη και ο Νουριέλ Ρουμπίνι –ο οικονομολόγος που προβλέπει κρίσεις και υφέσεις– δεν παύει τον τελευταίο καιρό να υπογραμμίζει  ότι, με αφετηρία τις οικονομίες της Αμερικής και της Ιαπωνίας, η Δύση επανέρχεται στο διεθνές οικονομικό προσκήνιο, ως πηγή καλών νέων.

Το διεθνές οικονομικό σύστημα, οι τράπεζες, οι διεθνείς ελεγκτικές εταιρείες, όσοι τέλος πάντων αποτιμούν χώρες και επιχειρήσεις, την αντιμετωπίζουν ως ζώνη υψηλού κινδύνου, που δεν επιτρέπει την ανάληψη οποιουδήποτε ρίσκου.

Γι’ αυτό και κανείς δεν χρηματοδοτεί οτιδήποτε ελληνικό και βεβαίως δεν επενδύει εδώ. Οι διεθνείς τράπεζες, όπως και οι διαχειριστές κεφαλαίου, μας έχουν διαγράψει από τον χάρτη, μας αντιμετωπίζουν σχεδόν ως νεκρή ζώνη.

Κάπως έτσι οι εισηγμένες στο Χρηματιστήριο Αθηνών εταιρείες αποτιμώνται ελάχιστα, δεν αξίζουν σε τρέχουσες τιμές ούτε όσο τα ακίνητά τους.

Αντιστοίχως οι τράπεζες που έχουν δανείσει επιχειρήσεις με εγγύηση μετοχές αυτών νιώθουν πως δεν έχουν τίποτε και αποφεύγουν οποιαδήποτε διευκολυντική κίνηση γιατί θα πρέπει να την καλύψουν με νέα κεφάλαια, τα οποία δεν έχουν και δεν μπορούν να βρουν.

Με αποτέλεσμα ο υποτιμητικός κύκλος να διευρύνεται και η ελληνική οικονομία να δεινοπαθεί.

Σε αυτό το περιβάλλον λογιστικής απαξίας και χρηματοδοτικής ανεπάρκειας οι τράπεζες δεν μπορούν να παρέμβουν, οι επιχειρήσεις που με λίγα χρήματα μπορούσαν να ξεπεράσουν την κρίση βυθίζονται ακόμη περισσότερο κ.ο.κ.

Ωστόσο, αυτή η εικόνα είναι πλαστή. Οι τρέχουσες αποτιμήσεις είναι αυτές, αλλά οι αξίες είναι άλλες.

«Οι οικονομολόγοι και οι τραπεζίτες ξέρουν τα πάντα για τις τιμές, αλλά τίποτε για τις αξίες» γράφει ο νομπελίστας Πολ Κρούγκμαν στο τελευταίο του βιβλίο. Κάτι που στην περίπτωσή μας ταιριάζει γάντι.

Την ώρα που το διεθνές οικονομικό σύστημα μας αντιμετωπίζει σαν κάτι μεταξύ Γκάνας και Ακτής Ελεφαντοστού, όλοι γνωρίζουν ότι αξίζουμε πολλαπλάσια και ότι η σημερινή τραπεζικο-λογιστική αποτίμηση απέχει πολύ από την πραγματικότητα. Και επίσης άπαντες ενδομύχως πιστεύουν ότι σε ελάχιστο χρόνο όλο αυτό το πέπλο της απαξίας μπορεί να αντικατασταθεί από ένα ρεύμα ενδιαφέροντος και επενδύσεων.

Και αυτό γιατί απλούστατα γνωρίζουν ότι έχουν να κάνουν με μια ευρωπαϊκή χώρα, με ανεπτυγμένες υποδομές, εκπαιδευμένο εργατικό δυναμικό, η οποία εφαρμόζει το πιο επιθετικό παγκοσμίως πρόγραμμα οικονομικής εξυγίανσης.

Σε λίγους μήνες, όταν το πρωτογενές πλεόνασμα του προϋπολογισμού θα έχει επιβεβαιωθεί και το έλλειμμα του ισοζυγίου πληρωμών θα τείνει να μηδενισθεί, τότε το διεθνές τραπεζικο-λογιστικό σύστημα θα αναφωνήσει «θαύμα – θαύμα», καθώς θα θεωρεί την Ελλάδα υπόδειγμα δημοσιονομικής εξυγίανσης και ζώνη ισχυρής ανταγωνιστικότητας. Και θα καταδειχθεί βεβαίως η γελοιότης των αγορών, οι οποίες όντως ξέρουν τα πάντα για τις τιμές, αλλά τίποτε για τις αξίες.

Δημοσιεύθηκε tovima.gr, 2.9.2012

Τελικά, οι τρομοκρατημένοι Αργείοι είμαστε εμείς, οι Ελληνες, οι Ιταλοί, οι Πορτογάλοι, οι Ευρωπαίοι γενικότερα και οι Τρώες είναι οι αμείλικτες αγορές. Οι περισσότεροι διδαχτήκαμε Πλάτωνα και Σωκράτη. Μπολιαστήκαμε με τον Διαφωτισμό. Κυρίως όμως με τον Πλάτωνα, που μίλησε για τη λογική και το παράλογο, τον μύθο και την αλήθεια, αλλά και για τα όρια στις ζωές μας. Ποιος από μας στην παρούσα φάση της ανατρεπτικής ζωής γνωρίζει τα όριά του; Τα ατομικά, τα όρια της ελευθερίας ή τα όρια της δικαιοσύνης; Για τον Αλμπέρ Καμύ, οι Ελληνες έθεταν όρια παντού, χωρίς να λένε ότι δεν θα μπορούσαν ποτέ να ξεπεραστούν. Πίστευαν όμως ότι εκείνος που θα τολμούσε να τα ξεπεράσει, θα κτυπιόταν ανελέητα. Εμείς, λέει ο Καμύ, εκτροχιάσαμε το σύμπαν και τη σκέψη και τώρα γελάμε με την απειλή. Αλλά αυτή είναι εκεί, αποφασισμένη να γράψει Ιστορία, ίσως γιατί στο πέρασμα των αιώνων αντικαταστήσαμε την αρμονία με την άτακτη ορμή του τυχαίου και την αμείλικτη λειτουργία της φονικής λογικής (“Το Καλοκαίρι”, Αλμπέρ Καμύ, εκδόσεις Πατάκη). Κι αν δεν κάνω λάθος, αυτό ακριβώς ζούμε σήμερα: ξεπεράσαμε τα όριά μας και είμαστε αντιμέτωποι με τη φονική λογική των αριθμών.

Δεν έχει νόημα να αναφερθώ στα όσα συμβαίνουν στην Ελλάδα. Είναι γνωστά και χιλιοειπωμένα. Κάθε Ελληνας είναι από μόνος του μια άποψη και προφανώς η εξαγωγή συμπερασμάτων μοιάζει, κάθε φορά, με άθλο. Ομως, έχω την αίσθηση ότι στην Ευρώπη εμμέσως τίθεται θέμα δημοκρατίας. Κάποιοι από τους Ευρωπαίους ηγέτες ή τους επιτρόπους έχουν απολέσει το μέτρο του λόγου, θυμίζουν ρήτορες που εκβιάζουν ή ακόμη χειρότερα: μοιάζουν με τους αντικρυστές του Χρηματιστηρίου που εκτελούν τις εντολές των πελατών τους: «πούλα, αγόρασε, πούλα». Διαβάζω κάπου: η λιγότερη δημοκρατία κάνει καλό στις αγορές. Τρομάζω, ξεχνώ τα δικά μας ολέθρια λάθη και την πολιτική αβελτηρία κι αρχίζω να παραπαίω ανάμεσα σε εξωφρενικά σενάρια με ανταγωνιστικά προϊόντα και εξαθλιωμένους εργάτες, ελάχιστους πλούσιους να απολαμβάνουν το Macallan Fine and Rare 1926 ουίσκι τους κι έναν μεσογειακό ήλιο που δεν μπορεί πια να παραπέμψει στον Καμύ. Εφιάλτης; Προφανώς. Γι’ αυτό και αρπάζομαι από τον Γερμανό φιλόσοφο Γιούργκεν Χάμπερμας που λέει με όση δύναμη έχει πια η φωνή του: “Σώστε την αξιοπρέπεια της Δημοκρατίας”.

Λέει ο Χάμπερμας: Στα φιλελεύθερα κράτη, πάντοτε υπήρξε ένταση ανάμεσα στη δημοκρατία και τον καπιταλισμό. Οι δημοκρατικά εκλεγμένες κυβερνήσεις επιβιώνουν μόνον αν καταφέρουν να ισορροπήσουν ανάμεσα στη δημοκρατία και τον καπιταλισμό. Δηλαδή να ισορροπήσουν οι προσδοκίες κέρδους των επενδυτών με τις προσδοκίες των ψηφοφόρων που θέλουν να βλέπουν το βιοτικό τους επίπεδο και την κοινωνική ασφάλιση να εξελίσσονται ομαλά. Σε εποχές κρίσης, αυτοί οι δρόμοι κλείνουν. Και οι πολιτικοί οφείλουν να πάρουν θέση. Με ποιους θα πάνε; Με τις αγορές ή με τον λαό; Κι ο Χάμπερμας καταλήγει: Πολιτικοί που φορτώνουν την τραπεζική κρίση στα υπερχρεωμένα κράτη και επιβάλλουν σε όλη την Ευρώπη προγράμματα λιτότητας αδιαφορώντας για τις απώλειες βλέπουν μόνο τη μία πλευρά… Ναι, γιατί ούτως ή άλλως, εμείς βλέπουμε την άλλη κι αυτήν θα συνεχίσουμε να βλέπουμε ακόμη κι όταν γνωρίζουμε για την άτακτη ορμή του τυχαίου.

Δυστυχώς για τα τελευταία δεν αρκεί ένας πρωθυπουργός. Δεν αρκούν δύο κόμματα. Πρέπει να βάλουν πλάτη πολλοί: κόμματα, έστω και αν αυτά είναι αντιπολιτευόμενα· μέσα ενημέρωσης, που ακόμη και όταν διαφωνούν δεν παραπληροφορούν· συνδικάτα, που αντιδρούν αλλά εντός του πλαισίου του νόμου· πνευματικοί άνθρωποι, που δεν κραυγάζουν αλλά εμβαθύνουν. Το κακό είναι ότι προς την κατεύθυνση της δραχμής σπρώχνουν -ακόμη και άθελά τους- πολλοί. Για την παραμονή στο ευρώ πιέζουν λίγοι και είναι κατά κανόνα μισητοί.

Η παραμονή στο ευρώ δεν εξαρτάται από πολιτικές αποφάσεις· οι τελευταίες απλώς μπορούν να επιταχύνουν την έξοδο. Χρειάζεται συνολική αναδιάρθρωση της οικονομίας, κάτι για το οποίο άπαντες συμφωνούμε γενικώς, αλλά όλοι διαφωνούμε μερικώς. Η συμμετοχή στο ευρώ προϋποθέτει όλα εκείνα τα οποία συμφωνήσαμε για να μπούμε στο ευρώ. Και εντάξει, ας ξεχάσουμε για πολλά χρόνια το κριτήριο για χρέος 60% του ΑΕΠ. Του χρόνου όμως θα πρέπει να έχουμε πρωτογενή πλεονάσματα. Κάτι που σημαίνει περικοπές στο Δημόσιο, τις οποίες κανείς δεν θέλει, επιχειρηματίες που θα σκέφτονται το κέρδος διά της δημιουργίας και όχι διά των φοροαπαλλαγών, τραπεζίτες που θα σκέφτονται τη μεγάλη εικόνα της οικονομίας αντί να μοιράζουν θαλασσοδάνεια, ΜΜΕ που θα πληροφορούν αντί να προωθούν οικονομικοπολιτικές ατζέντες κ.λπ. Χρειάζεται δηλαδή μια επανάσταση, που όχι μόνο δεν ξέρουμε αν μπορεί να επιτευχθεί, αλλά και που κανείς δεν θέλει να σκεφτεί.

Αν θέλουμε να είμαστε δίκαιοι, σε μια δημοκρατία η πολιτική σε όλες της τις εκφράσεις αντανακλά την κοινωνία. Οχι πιστά, αλλά τη σκιαγραφεί. Το πολιτικό τουρλουμπούκι που είδαμε στις οθόνες μας τις τελευταίες ημέρες είναι το κοινωνικό τουρλουμπούκι με άλλη τεχνοτροπία. Σε μια χώρα που δεν έχουμε εμπεδώσει το Κοινωνικό Συμβόλαιο, είναι δυνατόν να υπογραφούν πολιτικά συμβόλαια που θα αντέξουν; Σε μια χώρα που δεν έχουμε κατανοήσει την πολιτική ως διαδικασία παραγωγής των νόμων και θεωρούμε πολιτική την καταστρατήγηση των νόμων, υπάρχει πολιτικό συμβόλαιο που μπορεί να αντέξει; Μπορεί να υπάρξει κοινωνικό συμβόλαιο όταν καθείς διαλαλεί ότι «νόμος είναι το δικό του δίκιο»;

Η αρχαία Ελλάδα υπήρξε μέρος του ιδρυτικού μύθου της Ευρώπης. Η σύγχρονη Ελλάδα το πιστώθηκε μπαίνοντας στην ΕΟΚ. Για να παραμείνει όμως εκεί πρέπει να κάνει κάτι περισσότερο. Να γίνει ευρωπαϊκή χώρα. Μπορεί; Μπορούμε; Τα επόμενα χρόνια θα φανεί…

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 7.11.2011

Στις Βρυξέλλες, στο Βερολίνο και στη Φραγκφούρτη μιλάνε για τεχνικές αναθεωρήσεις των αποφάσεων της Συνόδου Κορυφής υπό το πρίσμα των νέων συνθηκών και παραπέμπουν σε μεγαλύτερη επιμήκυνση του ελληνικού χρέους και μικρότερο επιτόκιο. Πληροφορίες αναφέρουν ότι αξιολογούνται διάφορα σενάρια τα οποία κατατείνουν σε “κούρεμα” του ελληνικού χρέους από 30% έως και 50%. Και αυτό γιατί οι Γερμανοί έχουν πεισθεί ότι χωρίς δυναμικότερη επέμβαση δεν εξασφαλίζεται η βιωσιμότητα του ελληνικού χρέους.

Ωστόσο, δεν έχει διευκρινισθεί πώς μια πιο δυναμική αντιμετώπιση του ελληνικού χρέους δεν θα προκαλέσει επικίνδυνες παρενέργειες όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά σε όλο το ευρωσύστημα. Ηδη, εν όψει αυτών των προοπτικών, οι αγορές αντέδρασαν άσχημα, προεξοφλώντας προβλήματα στις ευρωπαϊκές τράπεζες και πολύ περισσότερα στις ελληνικές.

Οι αγορές δείχνουν ότι θα αντιμετωπίσουν ως πτώχευση μια πιο δυναμική αντιμετώπιση του ελληνικού χρέους και επιπλέον δηλώνουν εμπράκτως, με την πίεση που άσκησαν στις μετοχές των ευρωπαϊκών τραπεζών, ότι θεωρούν δεδομένη τη διάχυση της κρίσης σε ολόκληρη την Ευρώπη. Η οποία, σημειωτέον, δεν έχει ακόμη τα εργαλεία να την αντιμετωπίσει αποτελεσματικά. Υπάρχει, με άλλα λόγια, ο κίνδυνος στο μέσον αυτής της διαδικασίας να προεξοφληθεί η ελληνική πτώχευση και να υπάρξουν εδώ γεγονότα ανεξέλεγκτα. Τίποτε, λοιπόν, δεν εγγυάται ότι τα πράγματα θα εξελιχθούν ομαλά για μας. Πολύ περισσότερο μάλιστα όταν καθημερινά διαπιστώνεται ότι η κυβέρνηση δεν έχει τις δυνάμεις, ούτε την αξιοπιστία να επιδράσει στις εξελίξεις. Οι εκκλήσεις του κ. Βενιζέλου είναι ενδεικτικές της έντασης και του προβλήματος που αντιμετωπίζει η χώρα. Δεν είναι απίθανο το προσεχές διάστημα τα πράγματα να μην εξελιχθούν ομαλά για τη χώρα. Πράγμα που απαιτεί πρόνοιες εκ των προτέρων. Το κεκαλυμμένο σήμερα πολιτικό πρόβλημα μπορεί να αναδειχθεί και να βιώσουμε καταστάσεις επικίνδυνες.

Γι’ αυτό, και επειδή κανείς δεν μπορεί να παίζει με τη χώρα, είναι κρίσιμο να αναπτυχθούν το ταχύτερο πολιτικές πρωτοβουλίες, ικανές να διαμορφώσουν έγκαιρα περιβάλλον εθνικής συνεννόησης. Οι στιγμές είναι ιστορικές και δεν χωρούν αναστολές και αναβολές. Ο κ. Παπανδρέου οφείλει να αναλάβει δράση προς αυτή την κατεύθυνση με όποιο τίμημα.

Οι περιστάσεις είναι εθνικές, απαιτούν τολμηρές αποφάσεις και επιλογές που θα ξεφεύγουν από την πεπατημένη. Η Ελλάδα πρέπει να είναι έτοιμη για όλα και η ηγεσία της είναι υποχρεωμένη να κάνει τα πάντα προκειμένου να την θωρακίσει κατά το δυνατόν.

Δημοσιεύθηκε TOVIMA.gr, 5.10.2011

Εξελισσόμενος από έναν πανίσχυρο παράγοντα των αγορών, ο οποίος πλούτισε στοιχηματίζοντας εναντίον της στερλίνας, σε έναν οργανικό διανοούμενο με διεθνές πολιτικό εκτόπισμα, είχε δηλώσει πρόσφατα τα εξής: “Γνώμονάς μου ήταν η επιδίωξη του ατομικού συμφέροντος στη δουλειά μου υπό τους περιορισμούς του νόμου και της ηθικής. Στην πορεία μου ως φιλάνθρωπου και διανοούμενου με καθοδηγούσε το κοινό καλό”. Και πρόσθεσε: “Οταν επέρχεται σύγκρουση ανάμεσα στα δύο, πρέπει να υπερτερεί το δημόσιο συμφέρον”.

Η αντιστάθμιση ρίσκου

Οι ομότεχνοί του στις αγορές θεωρούν τη στροφή του κυρίως συμβολική παρά ουσιαστική. O όμιλός του, Soros Fund Management, των 25,5 δισ. δολ. θα επιστρέψει μεν σχεδόν 1 δισ. δολ. στους επενδυτές και θα επικεντρωθεί αποκλειστικά στη διαχείριση της οικογενειακής περιουσίας, αλλά ο Τζορτζ Σόρος θα παραμείνει ενεργός στην επένδυση των ιδίων του κεφαλαίων. Πρόσφατα, μάλιστα, εκείνος και ο επενδυτικός οίκος Anderson επώλησαν διαπραγματεύσιμα αμοιβαία κεφάλαια σε χρυσό αξίας σχεδόν 800 εκατ. δολ.

Τον τελευταίο καιρό, λόγω της εκτεταμένης αστάθειας στις αγορές, οι αποδόσεις του ομίλου δεν ήταν ικανοποιητικές. To πρώτο εξάμηνο του 2011 εμφάνισε ζημίες 6% και το 2010 είχε αποδόσεις μόλις 2,5% έναντι του συνήθους μέσου όρου του 20%. Επιπλέον, στην απόφαση του ιδίου και των δύο υιών του για τη δημιουργία ενός ομίλου με έμφαση στην οικογενειακή περιουσία βάρυνε και η νομοθετική αλλαγή στις ΗΠΑ. Τα κεφάλαια αντιστάθμισης κινδύνου πλέον υπάγονται στην εποπτεία της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς (SEC). Με την αλλαγή αυτή η SEC θα έχει μια εις βάθος γνώση αυτού του διαβόητου για τη μυστικοπάθεια και αδιαφάνεια κλάδου. Αντιθέτως, στην περίπτωση των οικογενειακών επενδυτικών οίκων, η νέα νομοθεσία αποδεικνύεται λιγότερο αυστηρή.

Η στήριξη στις ιδέες της ελεύθερης αγοράς, της ανοιχτής κοινωνίας και της ελευθερίας του λόγου μέσω των εβδομήντα ιδρυμάτων του Open Society Fund σε όλο τον κόσμο, αναδεικνύει τον Τζορτζ Σόρος σε έναν πεφωτισμένο πολέμιο των απανταχού συντηρητικών και στενόμυαλων.

“Θα δωρίσω το ήμισυ των όσων κέρδισα και τα υπόλοιπα θα δοθούν μετά τον θάνατό μου”, είχε δηλώσει, εκφράζοντας τη σημασία που έχει για εκείνον το φιλανθρωπικό του έργο. Το 1992, βέβαια, είχε στοιχηματίσει πως η Τράπεζα της Αγγλίας θα αναγκαστεί να υποτιμήσει τη στερλίνα. Κέρδισε τότε 1 δισ. δολ. Το 1997 αποκόμισε 750 εκατ. δολ., στοιχηματίζοντας ότι το μπαχτ Ταϊλάνδης θα υποχωρήσει, “εξαναγκάζοντας” τη χώρα να υπαχθεί στο ΔΝΤ. Την ίδια χρονιά, με φιλανθρωπικό κριτήριο, ο Τζορτζ Σόρος τοποθέτησε κεφάλαια στη Ρωσία. Συνέστησε, μάλιστα, στη ρωσική κυβέρνηση να υποτιμήσει 15% το ρούβλι και μερικές ημέρες αργότερα εισακούστηκε. Παρέμεινε ως επενδυτής στη χώρα, θεωρώντας ότι θα δώσει το καλό παράδειγμα και σε άλλους.

Ο εβραϊκής καταγωγής Ούγγρος διέφυγε από τους ναζί, εγκαταλείποντας τη χώρα του το 1944, για να μετεγκατασταθεί στο Λονδίνο. “Ο πατέρας μου εξασφάλισε πλαστά διαβατήρια για την οικογένεια και τους φίλους μας”, αφηγείται ο Τζορτζ Σόρος. “Αντί να υποταχθούμε στη μοίρα, αντισταθήκαμε στη δύναμη του κακού. Επιβιώσαμε, όμως, και βοηθήσαμε και άλλους. Το βίωμα αυτό με σημάδεψε ανεξίτηλα. Η οριακή μου εμπειρία ζωής και θανάτου μετασχηματίστηκε σε μια ευφορική περιπέτεια”. Μεγαλώνοντας, βρέθηκε στη Νέα Υόρκη. Ηθελε να εργαστεί πέντε χρόνια εκεί ως χρηματιστής, να αποταμιεύσει 500.000 δολάρια και να σπουδάσει φιλοσοφία στην Αγγλία. Τελικώς η ακαταμάχητη έλξη της αγοράς τον κέρδισε διά παντός.

Χέρι βοήθειας στην ελληνική κρίση

Μπορεί να μην έγινε φιλόσοφος ο Τζορτζ Σόρος, όπως ονειρευότανε, αλλά σήμερα πλέον μπορεί να αποθησαυρίσει τις πολυποίκιλες εμπειρίες του και να τις μοιραστεί με όλον τον κόσμο. Αφήνοντας στο παρελθόν τις ακραιφνώς κερδοσκοπικές του τάσεις –όπως τις χαρακτηρίζουν τα ειδησεογραφικά πρακτορεία–, προσπάθησε με τις παρεμβάσεις του να συμβάλει στην ισόρροπη αντιμετώπιση της κρίσης χρέους στην Eλλάδα και την Ευρωζώνη, τονίζοντας την ανάγκη ενδυνάμωσης του ευρώ και επινόησης νέων θεσμών. “Οι ευρωπαϊκές ελίτ χρειάζεται να επιστρέψουν στις θεμελιώδεις αρχές, που υπαγόρευσαν τη συγκρότηση της Ε.Ε.”, υπογράμμισε σε άρθρο του στους Financial Times. “Θα πρέπει να αναγνωρίσουν ότι η κατανόηση της πραγματικότητας από μας είναι εγγενώς ατελής, ότι οι εντυπώσεις μας για τα πράγματα υπόκεινται σε προκαταλήψεις και ότι οι θεσμοί έχουν ψεγάδια. Μια κοινωνία ανοιχτή δεν πρέπει να αντιμετωπίζει τις επικρατούσες ρυθμίσεις σαν κάτι το ιερό και όσιο. Οταν οι υφιστάμενες δομές αδυνατούν να ανταποκριθούν στα αιτήματα της εποχής, τότε η ανοιχτή κοινωνία θα πρέπει να επιτρέπει εναλλακτικά σχήματα”.

Δημοσιεύθηκε στην “Καθημερινή”, 31.7.2011

Τα ερωτήματα λοιπόν που τίθενται είναι: Πόσο καιρό μπορούμε ακόμα να ζούμε με την ψευδαίσθηση ότι τίποτε δεν αλλάζει; Πόσο θα αντέξει η δημοκρατία, στο μέτρο που ο παγκοσμιοποιημένος καπιταλισμός δεν μπορεί να ρυθμιστεί; Τελικά, μήπως η κρίση που βιώνουμε σήμερα είναι αυτή της ανάδυσης ενός νέου τύπου καπιταλισμού, προσαρμοσμένου στις νέες προκλήσεις της εποχής μας; Στα ερωτήματα αυτά επεχείρησαν να δώσουν απαντήσεις τρεις διαπρεπείς οικονομολόγοι, που βρέθηκαν στις Βρυξέλλες προσκεκλημένοι του Ιδρύματος Μανταριάγκα-Κολλέγιο της Ευρώπης. Πρόκειται για τον Βέλγο καθηγητή Ζαν-Ζακ Λαμπέν, που διδάσκει στα πανεπιστήμια της Λουβαίν στο Βέλγιο και του Μιλάνου-Μπικόκα, τον Γάλλο οικονομολόγο-ανθρωπολόγο Πωλ Ζοριόν και τον Αμερικανό καθηγητή Μικροοικονομίας Ζόλταν Τζ. Ακς που διδάσκει, μεταξύ άλλων, και στο Γερμανικό Ινστιτούτο Ερευνών “Μαξ Πλανκ”.

Στην εναρκτήρια εισήγησή του, ο Ζαν-Ζακ Λαμπέν τόνισε ευθύς εξ αρχής ότι η δαιμονοποίηση του καπιταλισμού αποτελεί σοβαρό λάθος, γιατί αρνητικά φαινόμενα –τα οποία κάποιοι συνδέουν με τον καπιταλισμό– προϋπήρχαν αυτού. “Για παράδειγμα, η Ιστορία έχει καταγράψει σοβαρές καταστροφές του φυσικού μας περιβάλλοντος πολύ πριν την βιομηχανική επανάσταση και την έλευση του βιομηχανικού καπιταλισμού”, είπε ο Βέλγος καθηγητής. Στην συνέχεια, αναλύοντας την φύση του καπιταλισμού της αγοράς, είπε ότι το σύστημα αυτό το συνθέτουν πέντε τύποι κεφαλαίου: το ανθρώπινο κεφάλαιο (εργασία), το φυσικό κεφάλαιο (υποδομές), το χρηματοοικονομικό κεφάλαιο, το περιβάλλον και η γνώση. Η τελευταία, είναι μία νέα και ανερχόμενη κεφαλαιακή δύναμη που επηρεάζει αισθητά και τους λοιπούς τύπους κεφαλαίου. “Δυστυχώς, ο παραδοσιακός καπιταλισμός υποτίμησε το φυσικό και το ανθρώπινο κεφάλαιο, ρίχνοντας βάρος στις άλλες τρεις μορφές, που σήμερα έχουν δημιουργήσει προβλήματα”, ανέφερε. “Ο παραδοσιακός καπιταλισμός μπορεί να βοηθήσει στην καταπολέμηση της απόλυτης φτώχειας σε χώρες όπως η Κίνα, η Ινδία και η Βραζιλία, εντούτοις δημιούργησε νέα προβλήματα, ποιοτικού περιεχομένου, στην αναπτυγμένη Δύση, η οποία σήμερα είναι και η πηγή της κρίσης”, τόνισε ο Ζαν-Ζακ Λαμπέν.

Γιατί όμως η Δύση είναι πηγή της κρίσης; Δύο είναι οι λόγοι, υποστήριξαν και οι τρεις ομιλητές της εκδήλωσης. Πρώτον, είπε ο καθηγητής Ζόλταν Ακς, στον δυτικό οικονομικό κόσμο άλλαξε η έννοια της αξίας. Η τελευταία, από μέσο κοινωνικής ανέλιξης, έγινε εργαλείο ικανοποίησης των μετόχων. Έχασε, δηλαδή, μεγάλο μέρος του κοινωνικού της περιεχομένου, με αποτέλεσμα οι ηγέτες των επιχειρήσεων να νοιάζονται περισσότερο για τις χρηματιστηριακές εξελίξεις παρά για την λειτουργία της πραγματικής οικονομίας. “Παρατηρήθηκε σοβαρή μετάλλαξη των καταστατικών παραμέτρων του οικονομικού κοσμοσυστήματος, που δεν είναι άνευ σημασίας”, τόνισε ο Πωλ Ζοριόν. Στο πλαίσιο αυτό, ο χρηματοοικονομικός καπιταλισμός, αντί να δημιουργεί πραγματική αξία μέσω παραγωγικών επενδύσεων, δημιούργησε αξίες προϊόντα της κερδοσκοπίας, που διχοτόμησαν τον καπιταλισμό σε παραγωγικό και μη.

“Σήμερα λοιπόν η κατάσταση αυτή πρέπει να αλλάξει, γιατί ο ανερχόμενος παραδοσιακός καπιταλισμός στις αναπτυσσόμενες χώρες θα διαλύσει κάθε παραγωγικό ιστό στην Δύση. Το φαινόμενο αυτό είναι ήδη ορατό και, μέχρι να ξεσπάσει η κρίση του 2007, είχε συσκοτισθεί από την εντυπωσιακή άνοδο των πιστώσεων”, τονίζει ο Πωλ Ζοριόν. Κατά την άποψή του, η κρίση που βιώνουμε σήμερα συνδέεται άμεσα με την πίστωση. Τα θεαματικά κέρδη παραγωγικότητας που σημειώθηκαν χάρη στην ανάπτυξη της μικροπληροφορικής, της ρομποτικής και των τηλεπικοινωνιών, ναι μεν, μεταξύ άλλων, κατήργησαν θέσεις εργασίας, πλην όμως ωφέλησαν τους καταναλωτές γιατί αύξησαν την αγοραστική τους δύναμη μέσω της πτώσεως των τιμών. Από την άλλη πλευρά, ωφελήθηκαν και οι μέτοχοι / επενδυτές, οι οποίοι είδαν τις αποδόσεις τους να ανεβαίνουν. Έτσι, το κεφάλαιο που ανταμείφθηκε από τα επιτόκια, ευνόησε την συγκέντρωση περιουσιών αλλά τα κέρδη της παραγωγικότητας, αντί να ανεβάσουν τους μισθούς, τους κατέβασαν.

“Συνεπώς, το καπιταλιστικό σύστημα, για να αντισταθμίσει αυτή την κατάσταση ανισορροπίας, διευκόλυνε την πρόσβαση στις πιστώσεις, ήτοι υποθήκευσε τις μελλοντικές αμοιβές εργασίας των εργαζομένων”, είπε ο Πωλ Ζοριόν. Δημιουργήθηκε έτσι μία δομική ανισορροπία, με αποτέλεσμα το άθροισμα των διαθεσίμων κεφαλαίων να μην επενδύεται στην παραγωγή αγαθών, εφόσον οι καταναλωτές αδυνατούν, λόγω μισθολογικής στασιμότητας, να τα απορροφήσουν. Αυτά τα κεφάλαια τοποθετούνται έτσι στον χρηματοοικονομικό τομέα, κύρια δραστηριότητα του οποίου είναι η κερδοσκοπία, που σήμερα στρέφεται προς τις πρώτες ύλες. Στο φαινόμενο αυτό, όμως, ήλθε να προστεθεί η ανισορροπία του διεθνούς νομισματικού συστήματος και η πολιτική ανόδου του δημοσίου χρέους τους που ακολούθησαν αρκετές χώρες, με ιδιαίτερα εντυπωσιακή την περίπτωση της Ελλάδας.

Στο επίπεδο αυτό, ο καθηγητής Ζόλταν Ακς επέρριψε σοβαρές ευθύνες στις ΗΠΑ και τόνισε ότι η εγκατάλειψη της μετατρεψιμότητας του δολλαρίου σε χρυσό το 1971 νόθευσε τις κεϋνσιανές πρακτικές που είχαν υιοθετηθεί μετά την κρίση του 1930. “Το δολλάριο παραμένει το διεθνές νόμισμα αναφοράς, το οποίο, όμως, επειδή δεν στηρίζεται σε μηχανισμούς μετατρεψιμότητας, επιτρέπει στην Αμερική να τυπώνει χρήμα και έτσι να εξάγει τις δομικές οικονομικές της ανισορροπίες στον υπόλοιπο κόσμο…”, υπογράμμισε ο Αμερικανός καθηγητής. Κατά την άποψή του, η σημερινή κρίση είναι, σε σημαντικό βαθμό, το προϊόν της ασταθούς αμερικανικής νομισματικής πολιτικής, η οποία, στηριζόμενη στην χειραγώγηση των επιτοκίων, δημιούργησε απίστευτες χρηματοοικονομικές φούσκες, εισάγοντας τον παράγοντα της χρηματοοικονομικής ανισορροπίας στις αγορές.

Στο πλαίσιο αυτής της διεθνούς νομισματικής πραγματικότητας, το αμερικανικό δολλάριο χρησίμευσε ως το κύριο διεθνές αποθεματικό νόμισμα και όλες οι κεντρικές τράπεζες του κόσμου το δέχονταν εύκολα. Συνεπώς, οι ΗΠΑ μπορούσαν να εφαρμόζουν αντικυκλικές πολιτικές, ενώ οι αναπτυσσόμενες χώρες –και, σε μικρότερο βαθμό, άλλες αναπτυγμένες χώρες– ήταν υποχρεωμένες να ζουν υπό περιορισμό. Το γεγονός αυτό είχε ως αποτέλεσμα να είναι ασφαλέστερο να διατηρούνται τα χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία στο κέντρο, παρά στην περιφέρεια. Καθώς καταργούνταν τα εμπόδια στις μετακινήσεις κεφαλαίων, οι παγκόσμιες αποταμιεύσεις απορροφώνταν από το κέντρο και αναδιανέμονταν από εκεί. Δεν είναι λοιπόν ούτε παράδοξο, ούτε συμπτωματικό ότι οι ΗΠΑ απέκτησαν ένα χρόνιο έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών, το οποίο στα χρόνια της προεδρίας Τζωρτζ Μπους πλησίασε το 10% του ΑΕΠ –με αποτέλεσμα ο υπερχρεωμένος Αμερικανός καταναλωτής να είναι και η κινητήρια δύναμη της παγκόσμιας οικονομίας.

Η ασυμμετρία αυτή, σε συνδυασμό με τα ασύμμετρα κίνητρα για την επέκταση της πίστωσης στις αναπτυγμένες χώρες σήμερα αποτελεί το μεγάλο πρόβλημα της παγκόσμιας οικονομίας. Μία οικονομία, όμως, κατέληξαν και οι τρεις εισηγητές στην εκδήλωση των Βρυξελλών, η οποία, για να επανέλθει εκ νέου σε κατάσταση ισορροπίας, θα πρέπει Αμερική και Ευρώπη να αναδείξουν και να προωθήσουν παγκοσμίως νέες μορφές βιώσιμης επιχειρηματικότητας. “Έχουμε ανάγκη από έναν άλλον καπιταλισμό, αλλά και από τον επαναπροσδιορισμό της πολιτικής σε συνάρτηση με την κρατική εξουσία”, είπε ο Βέλγος καθηγητής Ζαν-Ζακ Λαμπέν.

“Για μένα, η οικονομική δραστηριότητα πρέπει να απομακρυνθεί από τις χρηματοοικονομικές ψευδαισθήσεις και την πολυπλοκότητα των προϊόντων που αυτές δημιουργούν. Απέναντι στον ασιατικό καπιταλισμό, που ήδη αποκτά και αυτός καταναλωτικό χαρακτήρα, το μέλλον της Αμερικής και της Ευρώπης δεν βρίσκεται στον ανταγωνισμό για χαμηλότερους μισθούς ή στον περιορισμό του εμπορίου για εισαγόμενα αγαθά, αλλά στην εξισορρόπηση των επιπέδων κατανάλωσης μέσω υψηλότερων επιπέδων εξαγωγών αγαθών και υπηρεσιών υψηλής προστιθέμενης αξίας προς τον υπόλοιπο κόσμο. Η απάντηση δεν είναι μία οικονομία που βασίζεται στις χαμηλές αμοιβές ή σε περιορισμένο –και άρα μικρότερο– εμπόριο, αλλά σε αναπτυγμένες δεξιότητες. Η ανισόμετρη ανάπτυξη της παγκόσμιας οικονομίας δεν μπορεί να αποδοθεί σε μία χώρα ή μία ήπειρο και προφανώς δεν υπάρχουν απλές εθνικές λύσεις σε ένα παγκόσμιο πρόβλημα. Ενώ κάθε χώρα έχει τις δικές της προκλήσεις και επιλογές, τις δικές της προτεραιότητες και σχέδια, η παγκοσμιοποίηση δημιουργεί κοινά προβλήματα που μόνον με διεθνή συντονισμένη δράση μπορούν να αντιμετωπισθούν”, πρόσθεσε ο Πωλ Ζοριόν.

“Έφθασε ίσως η ώρα να επανακεφαλαιοποιήσουμε τους πιο φτωχούς, μέσα από την δημιουργία μιας επιχειρούσας κοινωνίας, στην οποίαν όλοι ανεξαιρέτως θα πρέπει να έχουν άμεση πρόσβαση στην γνώση, άρα στην παιδεία. Υπό αυτή την έννοια, η βιώσιμη επιχειρηματικότητα είναι ίσως ο τρίτος δρόμος του καπιταλισμού”, κατέληξε ο Ζόλταν Ακς.

Αφού ελεεινολογήσαμε επαρκώς τους Ελληνες πολιτικούς, ήρθε και η σειρά των ξένων. Κανείς πολιτικός πλέον δεν είναι ηγέτης όπως παλιά. Η Μέρκελ μάς μυρίζει, ο Σαρκοζί δεν μπορεί, μέχρι και ο Ομπάμα δεν τα καταφέρνει. Κι αυτό δεν είναι μόνο πεποίθηση των κατ’ εξοχήν δύσπιστων Ελλήνων. Τα ίδια γράφονται πλέον σε όλο τον ξένο Τύπο “Μας κυβερνούν παιδάκια, δεν υπάρχουν ηγέτες”, έγραφε πρωτοσέλιδα η “Μοντ”. Η καθυστερημένη αντίδραση του Κάμερον στα γεγονότα του Λονδίνου, τα κύματα δυσαρέσκειας κατά των πολιτικών σε όλες τις χώρες το πιστοποιούν.

Πολλοί εξηγούν το έλλειμμα ηγεσίας στους δεσμούς χρήματος που έχει πλέον η πολιτική με το κεφάλαιο. Αυτό είναι εν μέρει αληθές, αλλά δεν είναι επαρκές. Οι πολιτικοί εκτός από λεφτά χρειάζονται και ψήφους. Θα ήταν πολύ ευχάριστο γι’ αυτούς να ξοδεύουν για να έχουν την αγάπη του κόσμου. Επίσης, θα ήταν σχετικά εύκολο γι’ αυτούς να κάνουν την πολιτική του Φραγκλίνου Ντελάνο Ρούσβελτ αν είχαν εθνικά σύνορα για να την επιβάλλουν. Το μεγαλύτερο πρόβλημα της πολιτικής είναι η εθνικοποίησή της. Η οικονομία, η πληροφορία, ακόμη και η εργασία παγκοσμιοποιήθηκαν, η πολιτική παραμένει σε ένα πολύ μεγάλο βαθμό εθνική. Είναι δε από τη φύση της αργή. Η δημοκρατία θέλει χρόνο για διαβούλευση, συγκρούσεις απόψεων, συμβιβασμούς. Τα κεφάλαια ταξιδεύουν με την ταχύτητα του φωτός.

Σ’ αυτό λοιπόν το νέο τοπίο όλοι περιμένουν τους πολιτικούς να πάρουν γρήγορες και ριζικές αποφάσεις, ξεχνώντας ότι προς το παρόν η δημοκρατία α) είναι προς το παρόν εθνική υπόθεση, β) δημιουργήθηκε για να επιτυγχάνονται συμβιβασμοί και να αποφεύγονται οι “ριζικές λύσεις”, που συνήθως είναι “λύσεις” ενός μόνο μέρους των αντικρουόμενων συμφερόντων που συνυπάρχουν σε μια κοινωνία, γ) φτιάχτηκε έτσι ώστε να χρονοτριβεί θέτοντας διαρκώς όλο και περισσότερους ενδιάμεσους στη διαδικασία για να εξασφαλιστεί το δικαιότερο των αποφάσεων.

Τα αδιέξοδα της εθνικής πολιτικής πλέον ορατά παντού, στη ρύπανση, στο έγκλημα, στη μετανάστευση, στην οικονομία. Ειδικά σε ό,τι αφορά το τελευταίο απαιτείται μια Νέα -παγκόσμια- Συμφωνία. Υπάρχει πολύ χρήμα που διακινείται διεθνικά χωρίς να φορολογείται, υπάρχουν μαύρες τρύπες που ευφημίζονται ως φορολογικοί παράδεισοι κ.ά. που πρέπει να ρυθμιστούν.

Αυτό που ζούμε τώρα είναι η άτεχνη -λόγω πολλών εθνικών περιορισμών- προσπάθεια της πολιτικής να παγκοσμιοποιηθεί και να ρυθμίσει την οικονομία σε παγκόσμια κλίμακα. Η δημιουργία των G-20 πριν από τρία χρόνια είναι ένα πρώτο βήμα. Η άρνηση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας να λαμβάνει υπόψη της τις αξιολογήσεις των ιδιωτικών οίκων αξιολόγησης στις αποφάσεις για χρηματοδότηση τραπεζικών συστημάτων είναι μια μικρή νίκη της πολιτικής επί των αγορών. Οι διεργασίες για εμβάθυνση της ΟΝΕ είναι ένα μεγαλύτερο βήμα.

Σ’ αυτή τη διεργασία παγκοσμιοποίησης της πολιτικής υπάρχουν δύο προβλήματα. Ενα συγκυριακό κι ένα δομικό. Το συγκυριακό είναι ότι γίνεται σε μια περίοδο που πάνω από τον κόσμο βρίσκεται μια τεράστια φούσκα χρέους. Αν αυτή δεν εκτονωθεί σταδιακά και σκάσει απότομα, οι δευτερογενείς επιπτώσεις θα είναι κατακλυσμικές. Αρκεί να σκεφτούμε τι θα συνέβαινε στην Ελλάδα, αν δεν υπήρχε η πολιτική παρέμβαση διά του Μνημονίου, και η χώρα ακολουθούσε τον ορθό οικονομικά δρόμο της χρεοκοπίας κι έπρεπε να κόψει διαμιάς το πρωτογενές έλλειμμα του κρατικού προϋπολογισμού που το 2009 ήταν 24 δισ.

Το δομικό πρόβλημα είναι οι εθνικές ιδιαιτερότητες, ευαισθησίες ή αγκυλώσεις. Στην Ελλάδα γενικώς είμαστε υπέρ της βαθύτερης οικονομικής ενοποίησης, επειδή σκεφτόμαστε μόνο το ευρωομόλογο. Ενοποίηση όμως δεν σημαίνει μόνο ότι θα εισπράττουμε σαν Γερμανοί, αλλά να φορολογούμαστε και να ελεγχόμαστε σαν Γερμανοί κ.ά. Το αντέχει αυτό η πλειοψηφία του 60% των αδούλωτων Ελλήνων που δεν πληρώνουν ούτε ένα ευρώ στην εφορία;

Οπως και να έχει το πράγμα όμως, η παγκοσμιοποίηση της πολιτικής έχει πολύ δρόμο ακόμη και πολλά εμπόδια.

Καπιταλισμός: μια ιστορία αέναων κρίσεων

Ο καπιταλισμός τρέφεται από τις κρίσεις του. Αυτό το έχουν πει όλοι οι μεγάλοι θεωρητικοί του· από τον Καρλ Μαρξ μέχρι το Γιόσεφ Σουμπέτερ. Διά των κρίσεων ο καπιταλισμός αποβάλλει, καταστρέφει παραγωγικές δομές που είναι άχρηστες στην οικονομία για να δημιουργηθούν νέες. Είναι ένα σύστημα που γεννά διαρκώς κρίσεις και γι’ αυτό επιβιώνει στον χρόνο. Δεν αναφερόμαστε μόνο στις μεγάλες κρίσεις που γράφονται στα βιβλία. Ακόμη και σε περιόδους ευφορίας καταστρέφονται κλάδοι, γεννιούνται νέοι, κλείνουν επιχειρήσεις, ανοίγουν άλλες, χάνονται και δημιουργούνται θέσεις εργασίας. Είναι ένα σύστημα που βρίσκεται διαρκώς σε μια κατάσταση αναβρασμού. Υπάρχει μια διαρκής αλληλεπίδραση μεταξύ των αναγκών ή προτιμήσεων των ανθρώπων και των παραγωγικών δομών. Οταν οι πρώτες αλλάζουν, αλλάζουν αναγκαστικά και οι δεύτερες. Αυτές οι κρίσεις είναι το μυστικό της επιτυχίας του. Η ευελιξία του να προσαρμόζεται είναι το ελιξίριο της διαρκούς ανανέωσής του.

Ενα τέλειο καπιταλιστικό σύστημα προσαρμόζει κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο τους παραγωγικούς πόρους στις ανάγκες των ανθρώπων. Οταν οι ανάγκες ήταν οι ιππήλατες άμαξες, οι άνθρωποι δημιούργησαν χωρίς κανένα κεντρικό προγραμματισμό χιλιάδες επιχειρήσεις τροχών, χαλινών κ.λπ. Οταν οι άνθρωποι προτίμησαν τα αυτοκίνητα ο κλάδος αυτός καταστράφηκε και δημιουργήθηκαν νέοι κλάδοι παραγωγής, εμπορίας, επισκευής κ.λπ. αυτοκινήτων. Αυτά είναι τόσο αυτονόητα που σχεδόν μοιάζουν μεταφυσικά. Οταν τα κοιτάμε από “απόσταση” μπορούμε να θαυμάζουμε τη “σοφία των αγορών” που προσάρμοσε την παραγωγική διαδικασία τόσο καλά στις ανάγκες των ανθρώπων, όταν τα ζούμε μοιάζουν τραγικά. Αρκεί να σκεφθούμε την απελπισία ενός τσαγκάρη την εποχή που τα έτοιμα υποδήματα άρχιζαν να κατακλύζουν την αγορά.

Μακροπρόθεσμα λοιπόν ο καπιταλισμός παράγει τα καλύτερα δυνατά αποτελέσματα για να καλύψει τις ανάγκες ή τις επιθυμίες των ανθρώπων. Το μακροπρόθεσμα τέλειο όμως αυτό σύστημα έχει μια ατέλεια, τον άνθρωπο. Αυτός, ως γνωστόν, μακροπρόθεσμα είναι νεκρός. Βραχυπρόθεσμα αυτός πεινάει, εξεγείρεται, νιώθει ανασφαλής και γενικώς δεν προσαρμόζεται αυτόματα στον οικονομικό κύκλο, που οι ανάγκες άλλων ανθρώπων δημιουργούν.

Εκεί ακριβώς μπαίνει η πολιτική με δύο τρόπους. Ο πρώτος, που εφαρμόστηκε μεταπολεμικά ήταν να κάνει τα σκαμπανεβάσματα του καπιταλισμού πιο ήπια. Ρύθμισε την οικονομία μέχρι εκεί που δεν έπαιρνε άλλο και κρατικοποίησε ολόκληρους κλάδους της οικονομίας. Ετσι όμως κατέστρεψε τη δημιουργική δυναμική του καπιταλισμού που ανανεώνει τις παραγωγικές δομές μέσα από κρίσεις. Στη δεκαετία του ’70 αυτή η συνταγή έφτασε σε αδιέξοδο. Οι οικονομίες της Δύσης σώρευαν επί δεκαετίες άχρηστες παραγωγικές δομές (αυτές που ο καπιταλισμός καταστρέφει με τις μικρές ή μεγάλες κρίσεις του) και το σύστημα παρήγαγε αρνητικά οικονομικά αποτελέσματα. Η οικονομία δεν είχε μεν επώδυνους κύκλους, αλλά ταυτοχρόνως δεν εξελισσόταν.

Ο δεύτερος τρόπος που δευτερευόντως εφαρμόστηκε μεταπολεμικά ήταν το κράτος-πρόνοιας. Αυτό, στην ιδεατή κατασκευή του, επιτρέπει στον καπιταλισμό να ανανεώνει τις παραγωγικές δομές διά των κρίσεων, αλλά προστατεύει τους ανθρώπους από τις επιπτώσεις αυτών των κρίσεων. Τους προσφέρει επιδόματα ανεργίας, μετεκπαίδευση για τη δημιουργία νέων δεξιοτήτων, υπηρεσίες υγείας κ.λπ. Για τη χρηματοδότηση αυτών χρειάζονται φόροι…

Η μεγάλη επανάσταση των Ρέιγκαν και Θάτσερ στη δεκαετία του 1980 (αν και είχαν διαφορετικά χαρακτηριστικά), απελευθέρωσε τις παραγωγικές δυνάμεις του καπιταλισμού, που εξαπλώθηκαν σε όλο τον κόσμο (και λόγω των τεχνολογικών δυνατοτήτων που είχαν αναπτυχθεί). Η ίδια όμως επανάσταση δημιούργησε αντίστροφες ανισορροπίες. Μείωσε τους φορολογικούς συντελεστές (αναλογικώς, αλλά ποσοτικά ήταν μεγαλύτερες στα εύπορα τμήματα του πληθυσμού), περιέκοψε τις δαπάνες του κοινωνικού κράτους (το μαξιλάρι ώστε να μην γίνονται οι οικονομικές κρίσεις κοινωνικές), αλλά ειδικά στις ΗΠΑ οι κυβερνήσεις Ρέιγκαν και Μπους αύξησαν τις αντιπαραγωγικές στρατιωτικές δαπάνες δημιουργώντας ελλείμματα και χρέη. Στις ΗΠΑ τα τεράστια δημοσιονομικά προβλήματα δεν δημιουργήθηκαν από σπατάλες ή “σπατάλες” στο κοινωνικό κράτος. Δημιουργήθηκαν από τη χρηματοδότηση μιας τεράστιας πολεμική μηχανής που καίει λεφτά σε κάθε γωνιά του κόσμου.

Η μείωση των φορολογικών συντελεστών δημιουργεί κίνητρα για επενδύσεις. Αυτές έγιναν αλλά πρωτίστως στην Ανατολή, όπου τα μεροκάματα είναι φθηνά. Στη Δύση περίσσεψαν οι υπηρεσίες. Αλλες παραγωγικές κι άλλες… χρηματοπιστωτικός αέρας. Το επιπλέον διαθέσιμο εισόδημα λόγω χαμηλότερης φορολογίας των υψηλότερων εισοδηματικά τάξεων επενδύθηκε σε χρηματοπιστωτικά προϊόντα τα οποία αρρύθμιστα γίνονταν πιο πολύπλοκα και, συνεπώς, συν τω χρόνω έπαψαν να αντικατοπτρίζουν πραγματικές αξίες. Οι σχετικά υψηλές αποδόσεις τους και η φαινομενική εξάλειψη του ρίσκου διά της τιτλοποίησης τα έκαναν όλο και πιο ελκυστικά, δημιουργώντας μια τεράστια χρηματοπιστωτική φούσκα που το 2007 άρχισε να σκάει.

Αποτυχία πολιτικής

Η αποτυχία της παγκοσμιοποίησης της πολιτικής δεν εμφανίζεται μόνο σε επίπεδο ηγεσίας, αλλά και βάσης. Παρά το γεγονός ότι διάφοροι αριστεροί ταγοί βλέπουν σε κάθε σπάραγμα της κοινωνίας (ακόμη και στο πλιάτσικο και στους εμπρησμούς του Λονδίνου) επαναστατικά προτάγματα και παρά το γεγονός ότι η τεχνολογία βοηθά στη διεθνοποίηση της διεκδίκησης, δεν υπάρχει ακόμη κάποιος παγκόσμιος συντονισμός για κοινή πολιτική πλατφόρμα.

Θα ήταν εξαίρεση το κίνημα των “Αγανακτισμένων”, αλλά αυτό πέρασε από την Ισπανία στην Ελλάδα (βασισμένο μάλιστα σε ένα ψευδές σύνθημα) και σταμάτησε εκεί.

Οι μαζικές διαδηλώσεις στο Ισραήλ έχουν κοινό υπόστρωμα, αλλά επίσης δεν είναι οργανωμένες σε ένα διεθνικό κίνημα. Τα αιτήματα -όσα, τέλος πάντων, είναι ευδιάκριτα στο συνονθύλευμα των κινητοποιούμενων- είναι κυρίως εθνικά χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τους τη διεθνή συγκυρία.

Βεβαίως, υπάρχουν σπέρματα διεθνών διεκδικήσεων (ειδικά από τους Ισπανούς indignatos), αλλά ακόμη και αυτού του τύπου η παγκοσμιοποίηση της πολιτικής έχει πολύ δρόμο και πολλά εμπόδια ακόμη. Πρώτο και κύριο η συνειδητοποίηση ότι τα προβλήματα πλέον δεν είναι παγκόσμια και συνεπώς οι λύσεις δεν μπορεί να είναι εθνικές.

Ανισορροπίες του συστήματος

Ο καπιταλισμός στηρίζεται σε δύο πόδια. Στην παραγωγή και στην κατανάλωση. Παραγωγή χωρίς κατανάλωση δημιουργεί τη συνηθέστερη κρίση του καπιταλισμού, την επονομαζόμενη “κρίση υπερπαραγωγής”. Αυτού του τύπου οι κρίσεις είναι γονιδιακές στο σύστημα. Κάθε επιχειρηματίας θέλοντας να αυξήσει το ποσοστό κέρδους, προσπαθεί να συμπιέσει το κόστος παραγωγής μειώνοντας ή εξαλείφοντας (με νέες τεχνολογίες) μισθούς. Οταν οι περισσότεροι επιχειρηματίες το επιτύχουν αυτό, λίγοι έχουν λεφτά να αγοράσουν τα προϊόντα τους. Ετσι ξεκινά μια περίοδος καταστροφής παραγωγικών δομών και αποθεμάτων μέχρι να ισορροπήσει ξανά το σύστημα, να δημιουργηθούν νέες προσδοκίες, νέες επενδύσεις κ.λπ.

Αυτού του τύπου οι κρίσεις είτε ξεπερνιούνται με τεχνητή διόγκωση της ζήτησης (κεϊνσιανές πολιτικές), είτε αναβάλλονται διά του δανεισμού. Το τελευταίο έγινε τα τριάντα τελευταία χρόνια. Οι μισθοί στο παγκόσμιο οικονομικό σύστημα συμπιέσθηκαν αφάνταστα (στη δύση παρέμειναν σταθεροί, αλλά στην παραγωγή μπήκαν Κινέζοι, Ινδοί κ.λπ. με εξαιρετικά χαμηλά μεροκάματα), η παραγωγικότητα της εργασίας αυξήθηκε ραγδαία και για ένα διάστημα το έλλειμμα της ζήτησης καλυπτόταν από τα δανεικά που έπαιρναν οι Δυτικοί με πρώτους τους Αμερικανούς.

Η πρώτη ανισορροπία του οικονομικού συστήματος, που καλύφθηκε για ένα διάστημα από τον δανεισμό, δημιουργήθηκε λόγω της διαφοράς προσφοράς και ζήτησης. Παράγονται πολλά περισσότερα προϊόντα απ’ όσα χωρίς δανεισμό μπορούν να αγοραστούν. Έτσι με την βοήθεια των τραπεζών και διάφορων χρηματοπιστωτικών οργανισμών δημιουργήθηκαν πολλές αλληλοκαλυπτόμενες φούσκες χρέους στην δύση. Σύμφωνα με τον Ζακ Ατταλί “ενώ το ΑΕΠ των ΗΠΑ πολλαπλασιάστηκε επί 8,75 σε ονομαστική αξία μεταξύ 1975 και 2007, το δυτικό χρέος εικοσαπλασιάστηκε και το δημόσιο τριπλασιάστηκε” (“Παγκόσμια κατάρρευση σε 10 χρόνια;”, εκδ. Παπαδόπουλος).

Η δεύτερη ανισορροπία, η οποία επίσης καλύπτεται από δανεισμό είναι γεωγραφική. Η Ανατολή παράγει, η Δύση καταναλώνει, τα πλεονάσματα της Ανατολής γίνονται δάνεια στη Δύση για επιπλέον κατανάλωση.

Η ταυτόχρονη απορρύθμιση του χρηματοπιστωτικού τομέα απλώς διόγκωσε αυτό το φαινόμενο, δεν το δημιούργησε. Οπως γράφει ο Γκόρντον Μπράουν στο βιβλίο του “Πέρα από το κραχ” (εκδ. Πεδίο) στην αρχή της τωρινής κρίσης “το παγκόσμιο απόθεμα των κύριων (σ.σ.: μόνο) χρηματοπιστωτικών προϊόντων έφτασε τα 140 τρισ. δολάρια, αριθμός διπλάσιος από το συνολικό μέγεθος της παγκόσμιας οικονομίας”. Μέχρι το 2008 οι ημερήσιες ροές κεφαλαίου έφταναν τα 180 δισ. αλλά “σύμφωνα με κάποιες εκτιμήσεις μόνο το 2% αυτών ήταν αναγκαίο για τη συντήρηση του διεθνούς εμπορίου και των παραγωγικών επενδύσεων”.

Οσο οι προσδοκίες γι’ αυτό το διεθνές χρηματοπιστωτικό “αεροπλανάκι” ήταν υψηλές τα κρατικά και ιδιωτικά χρέη αυξάνονταν ανεξέλεγκτα (μέχρι και η Ελλάδα μπορούσε να δανειστεί με χαμηλά επιτόκια). Μέχρι που κάποιος φώναξε ότι τα στεγαστικά επιτόκια στις ΗΠΑ είναι γυμνά από εμπράγματες εγγυήσεις. Τότε άρχισε η σπειροειδής κρίση του χρέους. Αρχισαν όλοι να ψάχνουν ποιες τοποθετήσεις είναι επισφαλείς. Ολος ο κόσμος μαζί με τους οίκους αξιολόγησης σαν να ξύπνησαν από ένα όνειρο και βρέθηκαν σε εφιάλτη. Αυτά τα στοιχεία του ενεργητικού που ήταν δελεαστικές επενδύσεις, έγιναν ξαφνικά “τοξικά προϊόντα”. Διαπίστωσαν, για παράδειγμα, ότι χρηματοδοτούσαν το Ντουμπάι για να χτίζει παλάτια στην άμμο, ή την Ελλάδα για να “ζει πέρα από τις δυνατότητές της”. Μετά την Πορτογαλία, την Ιρλανδία, την Ιταλία και πάει λέγοντας. Στην ουσία έχουμε μόνο μία κρίση με διαφορετικά πρόσωπα. Είναι σαν εκείνους τους ιούς που χτυπά κάθε οργανισμό στο αδύνατό του σημείο. Στην Ελλάδα ήταν το κράτος, στην Ιρλανδία οι τράπεζες, στις ΗΠΑ το μεγάλο χρέος λόγω στρατιωτικών δαπανών κ.λπ.

Κανείς δεν ξέρει πώς θα τελειώσει αυτή η παγκόσμια κρίση χρέους. Υπάρχουν απαισιόδοξοι, όπως ο Ζακ Αταλί, που βλέπουν στο παρελθόν πολέμους σε κάθε κρίση χρέους. Τι θα γίνει, για παράδειγμα, αν η σημερινή κατάσταση συνεχιστεί και οι ΗΠΑ δηλώσουν ή πραγματικά δεν μπορούν να αποπληρώσουν τα τεράστια χρέη που αγοράζει η Κίνα; Θεωρητικά η αγορά λύνει το πρόβλημα και των χρεών. Χωρίς τη διά του Μνημονίου πολιτική παρέμβαση για το ελληνικό χρέος η Ελλάδα έπρεπε ήδη να είχε κηρύξει στάση πληρωμών. Οι δανειστές θα ετιμωρούντο για την απερισκεψία τους να δανείσουν μια χώρα σαν την Ελλάδα, κεφάλαιο (αέρας) θα καιγόταν και το οικονομικό σύστημα θα έφτανε σε μια νέα, πραγματική ισορροπία. Μόνο που σ’ αυτό το τέλειο θεωρητικό σχήμα υπάρχει η ατέλεια “άνθρωπος” που δεν μπορεί εύκολα να αποδεχθεί μια δραστική μείωση του βιοτικού του επιπέδου, που θα έφερνε η στάση πληρωμών. Αυτό θα σήμαινε κοινωνικές αναταραχές και πιθανώς τη δημιουργία μιας μαύρης τρύπας στον ευρωπαϊκό χώρο. Η λύση επομένως δεν μπορεί παρά να είναι πολιτική και το ξεφούσκωμα του παγκόσμιου χρέους συναινετικό και αργό. Αν δεν συμβεί κάτι στο ενδιάμεσο.

Η βαθμιαία αλλαγή

Σε περιόδους οικονομικής ευφορίας όλοι όσοι επενδύουν ή ποντάρουν σε μια φούσκα είναι σίγουροι ότι “αυτή τη φορά δεν είναι σαν τις προηγούμενες”, θα συνεχιστεί αέναα. Φυσικά διαψεύδονται. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και με την κρίση. Οσοι επενδύουν ή ποντάρουν πολιτικά σ’ αυτή είναι επίσης σίγουροι ότι “αυτή τη φορά δεν είναι σαν τις προηγούμενες” και έρχεται το τέλος του καπιταλισμού. Βέβαια κάθε άνοδος και κάθε κρίση του καπιταλισμού έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά, τα οποία εν τέλει τον διαμορφώνουν, αλλά όταν συντελείται αυτή η διαμόρφωση τα πράγματα γίνονται τόσο αργά που ποτέ δεν ικανοποιούν τους οπαδούς των ριζοσπαστικών λύσεων.

Σίγουρα αυτή η κρίση θα αλλάξει βαθιά τον καπιταλισμό των ελεύθερων αγορών, όπως τον ξέρουμε μέχρι τώρα. Αυτό δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην επιστροφή στις παλιές συνταγές του προστατευτισμού ή του κρατισμού. Δεν υπάρχει τρόπος επιστροφής στο παλιό μοντέλο για τον απλό λόγο ότι οι τεχνολογίες άλλαξαν ριζικά το τοπίο και υπονόμευσαν αυτό το μοντέλο.

Οπως συμβαίνει πάντα στην Ιστορία, τα προβλήματα και η συγκυρία στρώνουν το έδαφος για ένα νέο μείγμα διακρατικού παρεμβατισμού και ρυθμίσεων σε παγκόσμια κλίμακα. Δεν θα είναι ο σοσιαλισμός που ονειρεύονται πολλοί από τ’ αριστερά, αλλά ούτε ο ανεξέλεγκτος χρηματοοικονομικός καπιταλισμός που ζήσαμε στα πρώτα χρόνια της παγκοσμιοποίησης. Οι αναλογίες αυτού του μείγματος είναι ζήτημα πολιτικής και παγκόσμιων συσχετισμών, όχι μόνο εθνικών αλλά και κοινωνικών.

Η Ελλάδα, εκ των μεγεθών της (ως χώρα και ως… χρέος) μικρό ρόλο μπορεί να παίξει σ’ αυτό. Πρώτα και κύρια βέβαια πρέπει να τακτοποιήσει τα πολλαπλά ελλείμματα που έχει.

Δημοσιεύτηκε στην “Καθημερινή” στις 14.8.2011

Έτσι, πέρα από το γενικότερο ερώτημα για το μέλλον του ευρωπαϊκού οράματος, τις τελευταίες ημέρες οι αγορές δείχνουν να χάνουν σταδιακά την εμπιστοσύνη τους στην οικονομική και νομισματική ένωση (ΟΝΕ) της Ευρώπης, και άρα στο ευρώ, που είναι ωστόσο το δεύτερο αποταμιευτικό νόμισμα στον κόσμο, μετά το δολλάριο. Μετά την χρεοκοπημένη Ελλάδα και τις προβληματικές Ιρλανδία και Πορτογαλία, σφοδρές επιθέσεις από τις αγορές δέχθηκαν Ισπανία και Ιταλία, με τα επιτόκια των δεκαετών ομολόγων τους να φθάνουν στο 6,15%, ήτοι στα προ της υιοθετήσεως του ευρώ επίπεδα. Το αν η εξέλιξη αυτή είναι κερδοσκοπική ή όχι, καμμία απολύτως σημασία δεν έχει. Για την ώρα και μέχρι νεωτέρας έτσι λειτουργούν οι αγορές, κάτι που από χρόνια γνωρίζουν όλοι όσοι επωφελήθηκαν από αυτές.

Στο πλαίσιο των εξελίξεων αυτών, όπως επισημαίνουν έγκυροι οικονομικοί αναλυτές, ένας από τους βασικούς κανόνες της ΟΝΕ που προέβλεπε ότι η διαφορά του κόστους δανεισμού των χωρών μελών (spread) δεν πρέπει να υπερβαίνει τις 200 μ.β., έχει ντε φάκτο καταργηθεί, οδηγώντας χώρες και επιχειρήσεις σε πανάκριβο δανεισμό. Γίνεται, έτσι, ευρύτατα λόγος για υπαρξιακή κρίση της ΕΕ, διότι τα κόστη δανεισμού όχι μόνον μικρών και ευάλωτων οικονομιών, αλλά και αυτών που βρίσκονται στον πυρήνα της ευρωζώνης, έχουν πλέον εκτιναχθεί σε επίπεδα υπό ανάπτυξη χωρών της Αφρικής, της Ασίας και της Λατινικής Αμερικής.

Η εξέλιξη αυτή αναιρεί ένα από τα μεγάλα πλεονεκτήματα του ευρώ, αυτό της “φθηνής” ανάπτυξης –ένα πλεονέκτημα, εξάλλου, που η Ελλάδα μετέτρεψε σε κατά κόρον “φθηνή” κατανάλωση με δανεικά. Ακόμα χειρότερα, η ανοχή των κοινοτικών θεσμικών οργάνων στις ελληνικές παραβιάσεις συμφωνιών, κανόνων και κοινοτικής νομοθεσίας με την αιτιολογία ότι η ελληνική οικονομία ήταν μόνον το 2% της αντίστοιχης ευρωπαϊκής, σήμερα αποδεικνύεται πολύ υψηλού κόστους σε όλα τα επίπεδα. Κατά κύριο δε λόγο, η επέκταση του “ελληνικού ιού” στην ευρωζώνη αλλοιώνει επικινδύνως και τα χαρακτηριστικά της τελευταίας και, ταυτοχρόνως, υπονομεύει το αναπτυξιακό μέλλον της ΕΕ, το οποίο και πριν την κρίση δεν ήταν πολύ φωτεινό.

Για να υπάρξει ανάπτυξη, είναι γνωστό ότι χρειάζονται χαμηλά επιτόκια. Γι αυτό η σύγκλιση των επιτοκίων ήταν ένα από τα σημαντικά κριτήρια εντάξεως των χωρών στην ΟΝΕ. Η Συνθήκη του Μάαστριχτ, που προηγήθηκε της πρακτικής υλοποίησης της ΟΝΕ, απαιτούσε, πέραν των άλλων, τα επιτόκια των υποψηφίων προς ένταξη χωρών να απέχουν το πολύ 200 μονάδες βάσης από το επιτόκιο αναφοράς των δεκαετών γερμανικών ομολόγων. Έπρεπε δε να έχουν κατακτήσει τέτοιες ελάχιστες διαφορές τα τελευταία δύο χρόνια πριν την ένταξη. Αυτό σήμερα δεν ισχύει. Στην παρούσα φάση παρατηρούμε διπλάσιες διαφορές επιτοκίων για σημαντικές χώρες, όπως η Ιταλία και η Ισπανία, πράγμα που αναιρεί την ίδια την σύγκλιση των οικονομιών. Είναι σαν να έχουμε, σε περιβάλλον ευρώ, επιτόκια πεσέτας για την Ισπανία και λιρέτας για την Ιταλία –και δεν μιλάμε για την Ελλάδα, η οποία εδώ και καιρό δουλεύει με επιτόκια δραχμής. Συνεπώς, όπως παρατηρούν οι αναλυτές, αν διατηρηθούν επί μακρόν αυτές οι διαφορές επιτοκίων, τα χρέη πλούσιων ευρωπαϊκών χωρών καθίστανται μη βιώσιμα και επιπλέον αλλοιώνονται οι συνθήκες ανταγωνισμού στην ευρωζώνη και δημιουργούνται προϋποθέσεις φυγόκεντρων τάσεων στο περιβάλλον της.

Πρόκειται για μία πολύ δυσάρεστη κατάσταση διότι, σε μεσοπρόθεσμη βάση και στον βαθμό που η σημερινή ανισορροπία διατηρηθεί, τίθεται πλέον πολύ σοβαρό θέμα επιβιώσεως αυτής της ίδιας της ευρωζώνης. Με άλλα λόγια τίθεται ένα σοβαρότατο πολιτικό πρόβλημα, το οποίο η ΕΕ έως σήμερα δεν θέλει να δει κατάματα. Πρόκειται για δραματικό λάθος, που δείχνει και την απόσταση που χωρίζει πλέον την σύγχρονη οικονομία από την πολιτική.

Κορυφαίοι οικονομολόγοι επισημαίνουν επί καθημερινής πλέον βάσεως ότι, στην σημερινή εποχή της χρηματοοικονομική εκρήξεως, οι διεθνείς αγορές χρήματος κινούνται πλέον με μεγαλύτερη ταχύτητα από τις κυβερνήσεις, ήτοι από την πολιτική εξουσία. Ακόμα, έχουν ξεκάθαρους στόχους, διαθέτουν ισχυρή δύναμη πυρός και αριστεύουν σε επικοινωνιακό επίπεδο. Μπορούν έτσι να κτίζουν επιχειρήματα πριν εξελιχθούν τα γεγονότα –τα οποία και ελέγχουν. Σε μεγάλο λοιπόν βαθμό, στο σημερινό «μπρα ντε φερ» πολιτικής και αγορών οι τελευταίες αποδεικνύουν ότι είναι πιο δυνατές.

Η πρόκληση είναι πολύ μεγάλη για την Ευρώπη. Μια Ευρώπη η οποία, πέρα από τα σοβαρά χρηματοοικονομικά της προβλήματα, έχει να αντιμετωπίσει και σοβαρό πρόβλημα ταυτότητος. Και αυτό είναι επίσης ένα σοβαρότατο ζήτημα. Από οικονομικής πλευράς, πάντως, αν το κλίμα παραμείνει ως έχει και ο Ευρωπαίοι ηγέτες παραμείνουν διστακτικοί και επιφυλακτικοί στην λήψη δραστικών και οραματικών αποφάσεων, σύντομα θα τεθεί το δίλημμα της ενιαίας οικονομικής διακυβέρνησης ή της επιστροφής στα εθνικά νομίσματα. Στην δεύτερη περίπτωση, η ελληνική οκονομία θα πάει σίγουρα πενήντα χρόνια πίσω –και ας λέει ό,τι θέλει ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ).