«Θυμήθηκα κάποιο πρωί, που είχα πετύχει σ’ ένα πεύκο ένα κουκούλι πεταλούδας, τη στιγμή που έσκαζε το τσόφλι κι ετοιμάζουνταν η μέσα ψυχή να προβάλει.

Περίμενα, περίμενα, αργούσε, κι εγώ βιαζούμουν. Έσκυψα τότε απάνω της κι άρχισα να τη ζεσταίνω με την ανάσα μου. Τη ζέσταινα ανυπόμονα, και το θάμα άρχισε να ξετυλίγεται μπροστά μου, με γοργό παρά φύση ρυθμό. Το τσόφλι άνοιξε όλο, η πεταλούδα πρόβαλε. Μα ποτέ δεν θα ξεχάσω τη φρίκη μου, τα φτερά της έμεναν σγουρά, αξεδίπλωτα, όλο της το κορμάκι έτρεμε και μάχουνταν να τα ξετυλίξει, μα δεν μπορούσε. Μάχουμουν κι εγώ με την ανάσα μου να τη βοηθήσω. Του κάκου. Είχε ανάγκη από υπομονετικό ωρίμασμα και ξετύλιγμα μέσα στον ήλιο, και τώρα πια ήταν αργά. Η πνοή μου είχε ζορίσει την πεταλούδα να ξεπροβάλει πριν της ώρας, ζαρωμένη κι εφταμηνίτικη. Βγήκε αμέστωτη, κουνήθηκε απελπισμένη, και σε λίγο πέθανε στην απαλάμη μου.

Το πουπουλένιο κουφάρι αυτό της πεταλούδας θαρρώ πως είναι το μεγαλύτερο βάρος, που έχω στη συνείδηση μου. Και να σήμερα κατάλαβα βαθιά: είναι θανάσιμο αμάρτημα να βιάζεις τους αιώνιους νόμους. Έχεις χρέος ν’ ακολουθάς τον αθάνατο ρυθμό μ’ εμπιστοσύνη.

Κούρνιασα σ’ ένα βράχο ν’ αφομοιώσω ήσυχα τον πρωτοχρονιάτικο ετούτον στοχασμό. Α! να μπορούσα, έλεγα, τον καινούριο ετούτον χρόνο, να ρύθμιζα έτσι, χωρίς υστερικές ανυπομονησίες, τη ζωή μου! Η μικρή ετούτη πεταλουδίτσα, που σκότωσα γιατί παραβιάστηκα να την αναστήσω, ας ήταν να πετούσε πάντα μπροστά μου και να μου δείχνει το δρόμο! Κι έτσι μια πεταλούδα, που πρόωρα πέθανε, να βοηθήσει μιαν αδερφή της, μιαν ανθρώπινη ψυχή, να μη βιάζεται και να προφτάσει να ξετυλίξει μ’ αργό ρυθμό της φτερούγες.»

Δε χορταίνω να το διαβάζω τούτο το μικρό κείμενο. Το βαθύ νόημα που μεταφέρει δεν θα μπορούσε να ειπωθεί πιο περιεκτικά. Μιλάει ταυτόχρονα στην καρδιά και στο νου και κάτι τέτοιο είναι γνώρισμα μόνο των μεγάλων δημιουργών.

Αυτό που θα ήθελα να αναρωτηθούμε, είναι πώς βιάζουμε, όλοι εμείς οι απλοί άνθρωποι, τον αιώνιο ρυθμό του κόσμου μέσα στην κάθε μας μέρα; Στη δουλειά μας, στην οικογένειά μας, στις σχέσεις μας, στα παιδιά μας.

To χαρακτηριστικό της εποχής μας είναι οι μεγάλες ταχύτητες. Γρήγορα αυτοκίνητα, γρήγορο φαγητό, γρήγορο σεξ, γρήγορα οτιδήποτε! Σημασία έχει πια μόνο ο στόχος. Να φτάσουμε! Η πορεία προς της Ιθάκη, που είναι το πιο σημαντικό, δεν μας απασχολεί. Κλασικό σύμπτωμα ναρκισσισμού. Μήπως όμως κι ολόκληρη η κοινωνία μας δεν είναι ναρκισσιστική; Αυτό που μετράει πια είναι η ποσότητα (για την ποιότητα ούτε λόγος). Η εικόνα… Πόσο επιτυχημένος είσαι; Πόσα βγάζεις;

Σκεφτείτε τα παιδιά μας. Βιαζόμαστε να μεγαλώσουν. Συχνά τους απαγορεύουμε την παιδικότητα. Και συνεχώς τα φορτώνουμε με γνώσεις – αλλά όχι με αληθινές εμπειρίες. Πολλές ξένες γλώσσες, αθλήματα, χορός, δραστηριότητες. Δραστηριότητες… Πολύ της μόδας αυτή η λέξη ε; Τη Δευτέρα γαλλικά και μπαλέτο, την Τρίτη στίβο και φλάουτο, κ.λ.π. Και την Κυριακή; Α! θα πάμε στην Πάρνηθα για πικ-νικ, τέσσερις ωρίτσες είναι εντάξει. Αρκετή φύση πήραμε, πίσω τώρα.

Καθίστε να σκεφτώ ένα ακόμη παράδειγμα… Λοιπόν, φανταστείτε το μπαμπά που πηγαίνει το δεκάχρονο υιό του να μάθει καράτε. Όσο ο μικρός προπονείται ο πατέρας περιμένει απ’ έξω πίνοντας φραπέ και διαβάζοντας εφημερίδα. Όταν το μάθημα τελειώσει, παίρνει το παιδί σα σίφουνας και τρέχουν να προλάβουν το υπόλοιπο πρόγραμμα της μέρας. Τι νομίζεται πως θα συμβεί; Ο πιτσιρίκος θέλει απλά να γίνει σαν το μπαμπά του. Το καράτε του είναι ξένο. Ανυπομονεί να μεγαλώσει ώστε να μπορεί κι αυτός να πίνει φραπέ χαζεύοντας τις αθλητικές εφημερίδες. Μόνο αν ο πατέρας μπει στο ντότζο και προπονηθούν μαζί, μπορεί να εμφυσήσει στο παιδί του αληθινή αγάπη για το άθλημα.

Η ποιότητα δυστυχώς δεν συνάδει με την ποσότητα. Η αυξημένη ταχύτητα δράσης αποστερεί τη ζωή μας από το βάθος της εμπειρίας. Κάποιες φορές που κάνω ορειβασία, παρατηρώ τους υπόλοιπους ορειβάτες. Οι περισσότεροι προχωρούν όσο πιο γρήγορα μπορούν. Αυτό που τους ενδιαφέρει είναι να φτάσουν στην κορυφή. Ίσως και να τραβήξουν μια φωτογραφία από την κορυφογραμμή, να την έχουν τρόπαιο στην επιστροφή. Θέλουν να γυμνάσουν τους μυς τους, να κάψουν θερμίδες και μετά να κάτσουν για ένα γερό τσιμπούσι στην ταβέρνα της περιοχής. Πόσοι από αυτούς όμως θα ασχοληθούν με ένα μικρό αγριολούλουδο στη σχισμάδα του βράχου; Το πολύ – πολύ να το φωτογραφήσουν (η εικόνα πάλι). Το μικρό λουλούδι όμως, έχει περισσότερα να προσφέρει. Μπορούμε να σκύψουμε και να παρατηρήσουμε με το πάσο μας τους ιριδισμούς των χρωμάτων του στην πρωινή δροσιά. Μπορούμε να το μυρίζουμε με τις ώρες. Να ξαπλώσουμε δίπλα του και να δούμε τον ουρανό από τη δική του γωνία. Τότε όμως δε θα φτάσουμε ποτέ στην κορυφή… Θα χάσουμε τον «πολύτιμο» στόχο! Θα έχουμε βέβαια κερδίσει μια βαθιά και αυθεντική εμπειρία. Αλλά που χρόνος για τέτοια;

Γιατί να υπάρχει όμως αυτή η διπολική μορφή σκέψης στην κοινωνία μας? Θα σας πω μια ιδέα που γυροφέρνει στο μυαλό μου τον τελευταίο καιρό. Νομίζω πως όλα ξεκινούν από ένα συγκεκριμένο ζευγάρι αντιθέτων: το «Καλό» και το «Κακό». Επί αιώνες, τα εκπαιδευτικά συστήματα της Δύσης έχουν έναν ορισμένο προσανατολισμό. Η προτεσταντική ηθική και κοσμοαντίληψη – ας μην το κρύβουμε – έχει καθορίσει την ανατροφή πολλών γενεών. Οι άνθρωποι υπό το βάρος των επιταγών αυτής της ηθικής προσπαθούν απεγνωσμένα να εξοβελίσουν το κακό από μέσα τους. Ταυτόχρονα, η θεώρηση του καλού και του κακού προκαλεί βαθύτατο φόβο, που εύκολα θολώνει συγκινησιακά τη νόηση και την ικανότητα της γνώσης. Ας ρίξουμε όμως μια ματιά και στα συστήματα γνώσεις του υπόλοιπου πλανήτη.

Το Σαντοκάι, ένα από τα βασικότερα κείμενα του Ζεν, αναφέρει:

Φως και Σκότος

Βρίσκονται αντιμέτωπα.

Αλλά το ένα

Εξαρτάται από το άλλο

Όπως το βήμα του δεξιού ποδιού

Από εκείνο του αριστερού

Αυτό σημαίνει ότι στο επίπεδο που βρίσκεται η ανθρωπότητα αυτή τη στιγμή δεν είναι δυνατή η εξάλειψη του κακού. Η παρουσία του φαίνεται να είναι απαραίτητη για την ύπαρξη του καλού. Η Δύση προσελκύεται τόσο πολύ από μια επιφανειακή λογική, ώστε δεν αντιλαμβάνεται ότι ο ευγενής στόχος της αποτυγχάνει, γιατί το κακό δεν μπορεί να ξεριζωθεί. Σύμφωνα με το νόμο της πολικότητας συμπεραίνουμε ότι το καλό και το κακό είναι οι δυο όψεις μιας και μόνης ενότητας κι επομένως εξαρτώνται το ένα από το άλλο. Όποιος εσκεμμένα εκτρέφει το καλό, κάνει ασυνείδητα το ίδιο και για το κακό. Γνωρίζω ότι αυτή η φράση ακούγεται εκ πρώτης όψεως τρομακτική, αλλά ας την αντιμετωπίσουμε.

Ο Νίτσε στην «Αυγή» του, σε ένα χωρίο με τίτλο: οι αρνητές της ηθικότητας, υποστηρίζει ότι οι ηθικές κρίσεις δεν στηρίζονται σε αλήθειες!

Δε χρειάζεται άλλωστε να είναι κανείς σοφός για να αντιληφθεί ότι κάτι που θεωρείται ηθικό και αποδεκτό σε μια κοινωνία, μπορεί να είναι απαράδεκτο σε κάποια άλλη.

Ο Αδάμ –θυμηθείτε– πριν φάει από το δένδρο της γνώσης δεν μπορούσε να ξεχωρίσει το καλό από το κακό. Ο πρώτος μακάριος άνθρωπος δεν είχε μπει τον κόσμο των αντιθέτων. Ζούσε σε άλλο επίπεδο, όπου καλό και κακό δεν είχαν νόημα.

Επιτρέψτε μου να χρησιμοποιήσω ένα πεζό παράδειγμα: εάν δώσουμε ένα κουτί σπίρτα σε ένα παιδί ποτέ δεν θα μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι δεν θα συμβεί κάποιο ατύχημα. Ακόμη κι αν προσπαθήσουμε να του επιβάλουμε μια σκληρή απαγόρευση δεν θα είμαστε ήσυχοι. Το παιδί ωθούμενο από μια πανίσχυρη φυσική περιέργεια και έχοντας άγνοια των κινδύνων είναι πιθανόν να βάλει φωτιά. Δεν συνειδητοποιεί ότι αυτό είναι «κακό». Κατά συνέπεια δεν μπορούμε και να κατηγορήσουμε το παιδί για κακία. Ωστόσο το κακό έχει λάβει χώρα. Εάν αντίθετα δώσουμε τα ίδια σπίρτα σε έναν ενήλικα δεν χρειάζεται καν να τον προειδοποιήσουμε. Αυτός ξέρει από μόνος του την ουσία των σπίρτων, την αξία τους, τη λειτουργία τους και την προσοχή που απαιτείται κατά τη χρήση τους.

Για το παιδί λοιπόν υπάρχει σωστό και λάθος (όσον αφορά στα σπίρτα πάντα). Εάν κάνει ότι του λέμε είναι καλό παιδί, εάν μας παρακούσει είναι κακό. Για τον ενήλικα όμως που στέκεται σε ένα άλλο επίπεδο (ο προπτωτικός Αδάμ για το παράδειγμά μας) δεν έχει καν νόημα η χρήση των λέξεων καλό και κακό σε σχέση με ένα κουτί σπίρτα.

Περαιτέρω, εάν παρατηρήσουμε τον εαυτό μας με περισσό θάρρος και κοφτερή ματιά, θα αντιληφθούμε ότι όταν κάνουμε μια καλή πράξη δεν είναι απαραίτητα καλό και το κίνητρό μας. Μπορεί για παράδειγμα, να βοηθήσω έναν συνάνθρωπό μου που έχει ανάγκη, αλλά σε ασυνείδητο επίπεδο αυτό να το έκανα επειδή θέλω να είμαι αποδεκτός, αγαπητός και να με θαυμάζουν. Το καλό και το κακό είναι τόσο μπλεγμένα μέσα στον άνθρωπο που δεν είναι εύκολο να τα αναγνωρίσουμε.

Στην Αποκάλυψη του Ιωάννη, ο Ιησούς εκφωνεί τη μυστηριώδη ρήση: «Να είστε είτε καλοί είτε κακοί. Τους χλιαρούς θα τους ξεράσω από το στόμα μου». Η φράση αυτή γίνεται ίσως πιο κατανοητή υπό το πρίσμα των όσων συζητούμε εδώ. Γιατί ο Ιησούς γνώριζε ότι στο παρόν επίπεδο ο άνθρωπος δεν είναι σε θέση να ξεχωρίσει το καλό από το κακό. Αυτό που μας ζητά να αποφύγουμε είναι τη χλιαρότητα, δηλαδή τη μη εμπλοκή, την αδιαφορία! Οι αρχαίοι Έλληνες αποκαλούσαν με περιφρόνηση «ιδιώτη» (πρβ, idiot), αυτόν που έβγαζε την ουρά του απ’ έξω και δεν ελάμβανε μέρος στα κοινά! Η ουσία του ανθρωπίνου όντος είναι οι διαρκείς επιλογές. Πρέπει να επιλέγουμε διαρκώς. Να μην μένουμε αμέτοχοι μπροστά στα διλλήματα που μας φέρνει η ζωή. Και μάλιστα πρέπει την ώρα της επιλογής μας να έχουμε συναίσθηση τόσο του καλού όσο και του κακού που εμπεριέχει η απόφασή μας.

Η μελέτη και η παρατήρηση των φαινομένων είναι πιστεύω το πρώτο βήμα της κατανόησης. «Κοιτάζω» είναι η μεγάλη μαγική λέξη στην πορεία της αυτογνωσίας. Ο Σωκράτης με την επιταγή του «Γνώθι Σ’ αυτόν» ήταν σοφότερος ημών. Η παρατήρηση μετατρέπει την ποιότητα του αντικειμένου που κοιτάζουμε, γιατί εισάγει φως, δηλαδή συνείδηση, στο σκοτάδι. Αυτό που έχει σημασία σε τελική ανάλυση δεν είναι το Τί κάνουμε, αλλά το Πώς το κάνουμε! Δρούμε συνειδητά ή απλά παρασυρόμαστε από το κύμα? Είναι προτιμότερο να επιλέξω συνειδητά το κακό, παρά να κάνω ασυνείδητα το καλό. Ας πάψουμε επιτέλους να φοβόμαστε το συγκρουσιακό χαρακτήρα της ύπαρξής μας. Παρακαλώ μην με παρανοήσετε. Δεν προτείνω την ανηθικότητα! Δεν δίνω άλλοθι για τις κατεργαριές μας! Προτείνω όμως να αφήσουμε στην άκρη την συνεχή κριτική. Προτείνω να ξεκολλήσουμε από τη διελκυστίνδα ανάμεσα στο μαύρο και στο άσπρο και να παρατηρήσουμε με θάρρος τον εαυτό μας και τις πράξεις μας. Μόνο όταν θα καταστούμε συνειδητοί θα έχει πραγματική αξία η επιλογή του καλού.

Κατά τα μέσα του 4ου π.Χ. αιώνος η πολιτική θέση των Αθηνών εντός του ελληνικού κόσμου ήταν ριζικά διαφορετική εκείνης της περιόδου των Μηδικών και του Πελοποννησιακού Πολέμου. Ο Δημοσθένης στα γραπτά του προσφέρει παραστατικές εικόνες της μεταβολής αυτής, θρηνώντας και κατακεραυνώνοντας περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον. (…) Επίσης, για να αντιληφθεί κανείς την πολιτική και ηθική κατάπτωση στην οποία είχε περιέλθει η Αθήνα περί τα μέσα του 4ου αιώνα, αρκεί να ρίξει μια ματιά τις σχετικές περιγραφές του Αισχίνη στον “Κατά Τιμάρχου” λόγο.

Αντιγράφουμε από το κεφάλαιο “Πολιτική και ηθική παρακμή της Αθηναϊκής Δημοκρατίας” από το σύγγραμμα “Συμπληρώματα Αρχαίας Ιστορίας”, του αειμνήστου Απ. Β. Δασκαλάκη, Καθηγητού της Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ιστορικού συγγραφέα και δημοσιογράφου, το οποίο σύγγραμμα συμπληρώνει το δίτομο έργο του μεγάλου ιστορικού Κων. Παπαρρηγόπουλου “Επίτομος Ιστορία του Ελληνικού Έθνους”:

“Το μέγιστον μέρος της πολιτικής και εν μέρει ηθικής ταύτης παρακμής των Αθηνών της 4ης εκατονταετηρίδος ωφείλετο εις εσωτερικούς λόγους:

Ο πληθυσμός των Αθηνών έχει ελαττωθή σημαντικώς κατά την εποχήν αυτήν, γίνεται δε συμπλήρωσης του κενού των πολιτών δια μετοίκων και απελευθέρων. (…) Οι νέοι αυτοί πολίται είχον παραμορφώσει όχι μόνον την πολιτικήν, αλλά και την ηθικήν σύνθεσιν της αθηναϊκής πολιτείας. Ούτως εις μεγάλας μάζας λαού το ένδοξον παρελθόν της πόλεως είχε παύσει να είναι η ζωογόνος δύναμις πολιτικής κατευθύνσεως και πνευματικής δημιουργίας, το δε συναίσθημα των προς την πατρίδα υποχρεώσεων του πολίτου είχε καταπέσει. Το παλαιόν λοιπόν πατριωτικόν συναίσθημα του Αθηναίου πολίτου, εις το οποίο ωφείλοντο τα μεγαλουργήματα του παρελθόντος και η όλη ακμή της πόλεως, όπως έδωκεν εις ημάς περί αυτής εικόνα περίλαμπρον ο Περικλής εις τον ‘Επιτάφιον’, είχεν εις πλείστα ατονήσει.

Οι πλούσιοι έκτιζον μεγαλοπρεπείς οικίας, μεγαλοπρεπεστέρας και αυτών των ενδόξων μνημείων, τα οποία ενέκλειον τα ιερά και όσια του παρελθόντος της πόλεως. Εκεί διήγον ζωήν απολαύσεων, αδιαφορούσαν διά τα κοινά και προσεπάθουν διά παντός τρόπου να διαφύγουν τας φορολογικάς επιβαρύνσεις. Αι κυριώτεραι τάξεις απέβλεπον μόνον εις υλικά και πολιτικά ωφελήματα διά την κομματικήν εξυπηρέτησιν των διαφόρων πολιτικών μερίδων.

Εις την Εκκλησίαν του Δήμου δεν προσήρχοντο όπως άλλοτε προς συζήτησιν των κοινών οι εύποροι και οι ευπαίδευτοι, οι οποίοι απέφευγον την οχλαγωγίαν και δεν ενδιεφέροντο πλέον διά τας δημοσίας υπηρεσίας, αλλ’ οι των λαϊκών τάξεων. Η συμμετοχή εις τα κοινά, ιδίως εις τας συνελεύσεις, δεν θεωρείται πλέον καθήκον παντός καλού πολίτου. Αφ’ ότου ιδίως καθιερώθη ο εκκλησιαστικός μισθός, το μεγαλύτερον μέρος των τακτικών θαμώνων της Εκκλησίας του Δήμου απετελείτο μονίμως εξ αέργων και εν γένει προσώπων κατωτέρας κοινωνικής και πνευματικής καταστάσεως. Οι ‘πολίται’ αυτοί δεν ήσαν εις θέσιν να κατανοήσουν τα μεγάλα πολιτικά προβλήματα της εποχής, ουδέ να κατευθύνουν εις υψηλοτέρας ηθικάς αρχάς την πολιτικήν του κράτους. Ως επί το πλείστον παρεσύροντο εις αποφάσεις είτε από υλικά ωφελήματα, είτε από την γοητείαν επιτηδείων λόγων των δημαγωγών.

Άλλοτε, η ισχύς των Αθηνών εστηρίζετο εις την γενναιότητα και τας θυσίας των τέκνων αυτής. Οι Μαραθωνομάχοι και οι Σαλαμινομάχοι απετέλεσαν τον θεμέλιον λίθον όχι μόνον της πολιτικής παντοδυναμίας των Αθηνών επί του ελληνικού κόσμου, αλλά και της πνευματικής λάμψεως του ‘χρυσού αιώνος’. (…) Αλλά κατά τα μέσα της τετάρτης εκατονταετηρίδος οι πολίτες των Αθηνών δεν κατείχοντο πλέον από τον ίδιον ενθουσιασμόν διά την εκτέλεσιν των προς την πατρίδα καθηκόντων. Εις τας λαϊκάς μάζας η στρατιωτική υπηρεσία όχι μόνον δεν επεζητείτο, όπως άλλοτε, αλλά τουναντίον απεφεύγετο κατά σύστημα. Διά να αντιμετωπίσουν πολεμικάς ανάγκας οι Αθηναίοι ήσαν υποχρεωμένοι να προσφεύγουν εις μισθοφόρους, οίτινες και εστοίχιζον πολλά, αλλά και στερούμενοι του πατριωτικού φρονήματος της θυσίας απετέλουν δύναμιν ελάχιστα αξιόμαχον.

Αι Αθήναι εστήριξαν πάντοτε την επί του ελληνικού κόσμου ηγεμονίαν εις την διατήρησιν ισχυράς ναυτικής δυνάμεως. Και ενώ οι πολίται εξηντλούντο με καταθλιπτικάς φορολογίας και υποχρεωτικάς εισφοράς χάριν των πολεμικών αναγκών της πόλεως, ο δήμος διεσπάθιζε το χάριν των πολεμικών αναγκών δημόσιο χρήμα, διά να πληρώνη τους αργόσχολους που ήθελαν να παρακολουθούν τα δημόσια θεάματα. Οι δημαγωγοί διά να κολακεύσουν τον όχλον, ο οποίος απετέλει τον όγκον της Εκκλησίας του δήμου και να εξασφαλίσουν δι’ αυτού πολιτικήν δύναμιν, συνηγωνίζοντο εις προτάσεις και παραχωρήσεις αντιθέτους προς τας υψηλάς ιδέας της πολιτικής ηθικής του παρελθόντος και επί ζημία πάντοτε του κοινού συμφέροντος.

Οι πολιτικοί ηγέται των Αθηνών του 4ου αιώνος, εξαιρέσει ελαχίστων, ως ο Φωκίων, δεν είχον τίποτε το κοινόν προς ένα Κίμωνα, ένα Περικλήν, έναν Μιλτιάδην ή έναν Αριστείδην, προς τους μεγάλους δηλαδή πολιτικούς άνδρες του 5ου αιώνος, των οποίων η υψηλή ηθική και ο άψογος πατριωτισμός ευρίσκοντο εις αρμονίαν προς τας ικανότητας ηγεσίας και επιβολής επί των μαζών. Πλήν ελαχίστων εξαιρέσεων, οι νέοι πολιτικοί ανήκον εις την χορείαν των δημαγωγών της αγοράς. Οι δημαγωγοί αυτοί, κάτω από μίαν συχνά υψηλήν τέχνην σαγηνευτικής ευγλωττίας, εκάλυπτον ταπεινά αισθήματα και καιροσκοπικάς επιδιώξεις. Η φαυλοκρατική λογοκοπία με κίνητρα την ικανοποίησιν προσωπικών παθών παρέσυρεν εις συκοφαντίας, έτρεφε δε τα πλέον ταπεινά ένστικτα του όχλου. Αι ασυνέπειαι αποφάσεων, αι δωροδοκίαι, η διαφθορά συνειδήσεων είχον καταστή συνήθη εις τον δήμον, όπου κυριαρχούσαν στοιχεία είτε οχλοκρατικά, είτε άξεστα και αδιάφορα, μεταβαίνοντα μόνον χάριν της μισθοδοσίας ή από προσωπικήν αφοσίωσιν προς ένα δημαγωγόν εκ του οποίου ανέμενον ωφελήματα.

Υπήρχον βεβαίως ακόμη εις τας Αθήνας αρκετοί πολίται, ιδία δε πνευματικοί και πολιτικοί άνδρες, εμποτισμένοι με τα ιδεώδη του αθηναϊκού παρελθόντος. Οι άνδρες αυτοί έμεναν μετά φανατισμού προσηλωμένοι εις την ιδέαν της ηγεμονίας των Αθηνών επί του ελληνικού κόσμου και εκυριαρχούντο από ιεράν αγανάκτησιν ακόμη και από την σκέψιν, ότι η πόλις η ενσαρκώσασα πάσαν δόξαν και πάν μεγαλείον της ελληνικής φυλής, θα ήταν δυνατόν να περιπέση πολιτικώς και οριστικώς εις δευτερεύουσαν θέσιν. Αλλ’ οι άνδρες αυτοί ήσαν εκτός τόπου και χρόνου, ανίκανοι να συλλάβουν την νέαν στυγνήν και αμείλικτον πραγματικότητα. Ματαίως κατεκεραύνωνον την ηθικήν και πολιτικήν κατάπτωσιν της εποχής αυτών, και ωνειροπόλουν την επάνοδον εις τους ‘παλαιούς καιρούς’, των οποίων γνώρισμα μεν ήτο το καθήκον και η αυτοθυσία, αποτέλεσμα δε η ισχύς και η δόξα της αθηναϊκής δημοκρατίας.

Αι παλαιαί ένδοξοι παραδόσεις της πόλεως δεν συνεκίνουν πλέον τας μάζας, παρά τας συγκινητικάς, ενίοτε δραματικάς, εκκλήσεις ωρισμένων εμμενόντων εις τα πάτρια ρητόρων. Το πατριωτικόν συναίσθημα είχε φθαρή, η έννοια των δημοκρατικών δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των πολιτών είχε παραμορφωθή. Το πανελλήνιον φρόνημα, το οποίον επήγαζεν από την υπερήφανον συνείδησιν υπεροχής του Έλληνος έναντι των άλλων λαών και το οποίον έτρεφον τόσον επιμελώς οι Αθηναίοι σοφοί και ποιηταί του 5ου αιώνος, δεν υφίστατο πλέον παρά εις την σκέψιν ολίγων πνευματικών ανθρώπων. (…)

Ούτως αι Αθήναι κατά την εποχήν αυτήν είχον φθάσει εις στρατιωτικήν, εις οικονομικήν, αλλά και εις ηθικήν παρακμήν, η οποία περιώριζε μοιραίως το πνεύμα ακόμη και αξίων ηγετών της εις στενούς ορίζοντες μικροπολιτικής. Δεν ήτο πλέον δυνατή η ανασύστασις μιάς ισχυρής αθηναϊκής ηγεμονίας, η οποία θα επέτρεπεν εις την περιώνυμον πόλιν να ηγηθή και πάλιν ολοκλήρου του ελληνικού κόσμου”.

Με αφορμή έτσι αυτή την αντιφιλελεύθερη στην ουσία υστερία, αποφασίσαμε να ξαναδιαβάσουμε κάποιες από τις απόψεις του Φρήντριχ Αουγκούστους φον Χάγιεκ (1899-1992), ενός από τους μεγαλύτερους φιλοσόφους-οικονομολόγους του 20^ου αιώνα, ο οποίος το 1974 είχε τιμηθεί και με το βραβείο Νομπέλ της Οικονομίας “για τις πρωτοποριακές εργασίες του στην θεωρία των νομισμάτων και των οικονομικών διακυμάνσεων, καθώς και για τις διαπεραστικές αναλύσεις του της αλληλεξάρτησης των οικονομικών, κοινωνικών και θεσμικών φαινομένων”. Την εποχή εκείνη, η επιτροπή του βραβείου Νομπέλ της Οικονομίας χαιρέτισε την βαθειά αναλυτική ικανότητα του Φ.Α. Χάγιεκ, “ο οποίος, με τις εργασίες του απεδείκνυε πως η νομισματική επέκταση, όταν συνοδεύεται από πιστώσεις που ξεπερνούν κατά πολύ την θεληματική αποταμίευση, οδηγεί σε κάκιστη χρησιμοποίηση των πόρων, που με την σειρά της πλήττει σοβαρά την δομή του κεφαλαίου”.

Με άλλα λόγια, ο μεγάλος φιλόσοφος και οικονομολόγος –που είχε διατυπώσει τις πιο πάνω απόψεις στο βιβλίο του The Pure Theory of Capital (1941)– ανέπτυσσε την θεωρία της αυστριακής οικονομικής σχολής σκέψεως, σύμφωνα με την οποίαν η οικονομική κρίση προκαλείται από μία επεκτατική νομισματική πολιτική της κεντρικής τράπεζας, η οποία νοθεύει το σύστημα των σχετικών τιμών στην δομή της παραγωγής. Έτσι, οι πιστωτικές καταχρήσεις αναπτύσσουν καθ’ υπερβολήν τους ορόφους αυτής της δομής που είναι οι περισσότερο απομακρυσμένοι από την τελική κατανάλωση, όπου στην συνέχεια οι αυξήσεις των τιμών αποκαλύπτουν ότι οι επενδύσεις δεν ήσαν αποδοτικές. Υπό παρόμοιες συνθήκες, μία εξισορροπητική πολιτική θα έπρεπε να επιτρέψει στις τιμές να πέσουν σε επίπεδα ισορροπίας, εγκαταλείποντας τις πιστωτικές καταχρήσεις και –σε αντίθεση με τον Κέϋνς– ενθαρρύνοντας την αποταμίευση για να μειωθεί το ταχύτερον η παρέκκλιση μεταξύ της επενδύσεως και της χρηματοδοτήσεώς της, όπως αυτή απεκαλύφθη από την κρίση.

Αυτά έγραφε πριν 70 ακριβώς χρόνια ο Φ.Α.Χάγιεκ και το 2007 οι απόψεις του επιβεβαιώθηκαν μέχρι κεραίας, με τον πλέον δραματικό τρόπο. Διότι, γι αυτά που σήμερα πολλοί οικονομολόγοι κατηγορούν την οικονομία της αγοράς, που ουδέποτε υπήρξε σε γνήσια μορφή στην ανθρώπινη ιστορία, στην ουσία είναι μια βαθειά κρίση του κεϋνσιανού νομισματικού μοντέλου, το οποίο, μέσα από την νομισματική και πιστωτική επέκτασή του, κυρίως στις ΗΠΑ, αποσταθεροποίησε το παγκόσμιο νομισματικό σύστημα. Έτσι, αν ζούσε σήμερα ο φον Χάγιεκ, σίγουρα θα έγραφε ότι ο κρατικός παρεμβατισμός στα νομισματικά και χρηματοοικονομικά συστήματα δημιούργησε σε παγκόσμιο επίπεδο τις ευνοϊκότερες δυνατές συνθήκες για πληθωριστικές ή νομισματικές κρίσεις που κατεγράφησαν ποτέ στην ανθρώπινη οικονομική ιστορία. Διότι, ανεξαρτήτως του νομικού καθεστώτος τους, οι κεντρικές τράπεζες συνιστούν ένα δημοσίου χαρακτήρος  νομισματικό μονοπώλιο, το οποίο συνδέεται άμεσα και στενά με την πολιτική εξουσία.

Στο βιβλίο του Ο Δρόμος προς την Δουλεία (1944) –το μοναδικό που έχει κυκλοφορήσει στην Ελλάδα, το 1983, με πρωτοβουλία του τότε ιδρυτή του Κέντρου Πολιτικής Έρευνας και Επιμόρφωσης Τιμ. Λούη– ο φον Χάγιεκ επισημαίνει τα εξής ενδιαφέροντα στην σχέση πολιτικής εξουσίας και νομισματικής πολιτικής: Εξηγεί ότι στις μεν κεντρικά σχεδιασμένες οικονομίες η πολιτική δικτατορία είναι αναπόφευκτη, διότι το πολιτικο-κομματικό κράτος πρέπει απαραιτήτως να επεμβαίνει σε αυτά που κάνουμε, σε αυτά που μας αρέσουν και σε αυτά που βιώνουμε. Είναι έτσι αυτονόητο ότι ο οικονομικός έλεγχος του κράτους συνεπάγεται και τον πολιτικό έλεγχο της ατομικής ζωής, με αποτέλεσμα η όποια πολιτική αντίθεση να είναι αδιανόητη χωρίς την έγκριση της κρατικής εξουσίας.

Ακόμα, όμως, έγραψε ο Αυστριακός φιλόσοφος-οικονομολόγος, όταν τα κράτος επεμβαίνει μερικώς στην οικονομία, στο όνομα του “δημοσίου συμφέροντος”, γίνεται αναπόφευκτη η διαφθορά αυτών που ασκούν την εξουσία. Διότι, απλώς, οι γραφειοκρατικές εξουσίες δεν προσελκύουν ανθρώπους αγγελικά πλασμένους. Προσελκύουν άτομα που κατά κανόνα θέλουν να εξουσιάζουν τις ζωές των άλλων. Γι αυτό στις επιλογές τους προτεραιότητα έχουν πάντα οι φίλοι τους. Διψούν για εξουσία. Πρόκειται για το φαινόμενο του πελατειακού καπιταλισμού, που δεν πρέπει να τον συγχέουμε με τον πραγματικό καπιταλισμό.

Διαβάζοντας κανείς τον “Δρόμο προς την Δουλεία” ανακαλύπτει πολλές από τις πτυχές της σημερινής ελληνικής οικονομικής κρίσεως, η οποία, σε πολιτικό επίπεδο είναι μια οξύτατη κρίση τουη πολιτικού πελατειακού συστήματος που κυριάρχησε στην χώρα και της παρωδίας κράτους δικαίου που αναπτύχθηκε γύρω από το σύστημα αυτό. Κατά τον Φ.Α. Χάγιεκ, στον πελατειακό καπιταλισμό η τάξη αναδύεται μόνον από πάνω προς τα κάτω και όχι από κάτω προς τα πάνω.  Έτσι, η πολιτική εξουσία έχει τον σχεδόν απόλυτο έλεγχο της διαθέσεως των πόρων, γεγονός που πλήττει άμεσα τις δυνατότητες ελεύθερων ατομικών αποφάσεων. Ακόμα χειρότερα, εμποδίζεται η ελεύθερη επιλογή και η δυνατότητα συνεργασιών εν ελευθερία.

Επειδή στην Ελλάδα οι ανωτέρω –συνοπτικές, κατ’ ανάγκην– απόψεις θεωρούνται “αντιδραστικές”, γεγονός που εξηγεί γιατί ποτέ δεν κυκλοφόρησε στα ελληνικά και κανένα έργο του Αυστριακού φιλοσόφου, είμεθα πολύ περίεργοι να πληροφορηθούμε ποιος είναι ο “προοδευτικός” αντίλογος σε αυτές.

Την εποχή εκείνη οι πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες που επικρατούσαν στο κλεινόν άστυ ήταν άθλιες, με κύρια χαρακτηριστικά την ασυγκράτητη δημαγωγία, τον νεοπλουτισμό και την κραυγαλέα οικονομική ανισότητα. Οι ηθικές και εθνικές αξίες δεν ενέπνεαν πλέον τους Αθηναίους πολίτες και ο καθένας ζούσε μόνον για τον εαυτό του. Τίποτα δεν εκτιμούσαν περισσότερο από το χρήμα και τις απολαύσεις που αυτό μπορούσε να προσφέρει και έκαναν ό,τι περνούσε από το χέρι τους για να το αποκτήσουν.

Η ισχύς και ο πλούτος είχαν περιέλθει στα χέρια ολίγων ασυνείδητων πολιτικών που κολάκευαν τα πιο ταπεινά ένστικτα του αθηναϊκού λαού για να τον απατήσουν και να αναρριχηθούν στην εξουσία ή για να παραμείνουν σ’ αυτήν. Και μαζί με αυτούς, στα χέρια των ευνοουμένων τους: κολάκων, τυχοδιωκτών, ραδιούργων, τοκογλύφων, συκοφαντών και άλλων του ιδίου φυράματος πολιτών. Αντίθετα, ήταν πολύ δύσκολο για τους αγαθούς, τίμιους και εργατικούς πολίτες να επιζήσουν με τη δουλειά τους. Δεν ήταν δε λίγοι αυτοί που εύχονταν τη συνέχιση του πολέμου για να μην χάσουν τον στρατιωτικό μισθό που ήταν ο μόνος τρόπος για να εξασφαλίσουν την επιβίωση των ίδιων και των οικογενειών τους. Ενώ η αδιαφορία της πλειονότητας των πολιτών για τα κοινά τούς κρατούσε μακριά από την εκκλησία του δήμου, με συνέπεια να καταστεί αναγκαία η καθιέρωση επιμίσθιου ενός οβολού για κάθε παρουσία τους, το οποίο αυξήθηκε αργότερα σε τρεις οβολούς.

Έτσι είχαν τα πράγματα στην Αθηναϊκή Πολιτεία όταν (σύμφωνα με τον “Πλούτο” του Αριστοφάνη) ο Χρωμύλος, ένας αγαθός, τίμιος και εργατικός Αθηναίος πολίτης, διερωτάται για το τι πρέπει να κάνει με τον γιο του: να τον προτρέψει να ακολουθήσει το παράδειγμα του πατέρα του και να φυτοζωεί δουλεύοντας σκληρά και μένοντας τίμιος ή να τον παροτρύνει να γίνει κι αυτός ένας ασυνείδητος και αδίστακτος κατεργάρης, ώστε με τον τρόπο αυτόν να κατορθώσει ν’ αποκτήσει γρήγορα και εύκολα πλούτο κι έτσι να ζει άνετα και χωρίς κόπο;

Μην μπορώντας ο ίδιος να δώσει απάντηση στο ερώτημα αυτό, αποφασίζει να προσφύγει στο Μαντείο για να πάρει τη γνώμη του Απόλλωνα. Και ο Απόλλων, αντί να του δώσει ευθεία απάντηση, τον συμβούλεψε να ακολουθήσει τον πρώτο άνθρωπο που θα βρει μπροστά του βγαίνοντας από τον ναό. Έτυχε δε ο πρώτος άνθρωπος που αντίκρισε να είναι ένας τυφλός γέρος, ο οποίος αρνήθηκε στην αρχή να πει το όνομά του, αλλά μετά από έντονη πίεση του Χρωμύλου και του δούλου του, αναγκάστηκε να τους αποκαλύψει ότι είναι ο Πλούτος, ο θεός της Ευπορίας, γιος της Δήμητρας (σύμβολο της καλλιέργειας της γης) και του Ιασίωνα (σύμβολο της βροχής που κάνει τη γη να καρπίζει). Και πρόσθεσε, ότι, επειδή όταν είχε το φως του ευνοούσε τους τίμιους και εργατικούς ανθρώπους, η συμπεριφορά του αυτή εξόργισε τον Δία, ο οποίος δεν ήθελε να συμβαδίζει πάντοτε η ευπορία με την αξία του ανθρώπου και γι’ αυτό τον τύφλωσε. Από τότε περιέρχεται τη γη και μοιράζει ασύνετα τα πλούτη σε όποιους τον πλησιάζουν, αδιακρίτως αν είναι εργατικοί ή τεμπέληδες, δίκαιοι ή άδικοι, τίμιοι ή απατεώνες.

Ο Χρωμύλος, ακούγοντάς τα λόγια του Πλούτου, του υποσχέθηκε πως θα φρόντιζε να θεραπεύσει την τύφλα του, αρκεί αυτός να δεχόταν να φιλοξενηθεί στο σπίτι του, όπου θα είχε την ευκαιρία να συναντήσει πολλούς δίκαιους και εργατικούς αλλά πάμφτωχους ανθρώπους και να τους κάνει ευτυχισμένους. Ο Πλούτος δέχτηκε. Όταν το καλό νέο διαδόθηκε, δεν άργησαν να καταφθάσουν όλοι οι αδικημένοι πολίτες στο σπίτι του Χρωμύλου. Στην αρχή ήταν δύσπιστοι, αλλά μετά ξέσπασαν σε ασυγκράτητους πανηγυρισμούς. Εκεί όμως που δεν το περίμεναν, καταφθάνει μαινόμενη η Πενία, η οποία τούς μέμφεται διότι, όπως λέει, δεν καταλαβαίνουν πως η φτώχεια είναι η ευεργέτιδα των ανθρώπων επειδή αυτή είναι που τους παρακινεί να εργάζονται και να αποκτούν άνεση και ευτυχία με τίμιο τρόπο, ενώ ο εύκολος πλουτισμός φέρνει την οκνηρία, αποχαυνώνει το πνεύμα και εξασθενίζει το σώμα. Αυτοί όμως ούτε θέλουν να την ακούσουν. Πεπεισμένοι ότι τα λόγια της Πενίας έρχονται από μια άλλη εποχή, οπότε τα πράγματα ήταν διαφορετικά, την ειρωνεύονται και τη διώχνουν. Και αμέσως μετά ο Χρωμύλος οδηγεί τον Πλούτο στον Ασκληπιό για θεραπεία και αυτός ξαναβρίσκει το φως του. Έτσι δημιουργείται μια νέα τάξη πραγμάτων, που έχει ως κύριο χαρακτηριστικό την οργή αυτών που είχαν καταφέρει να πλουτίσουν εκμεταλλευόμενοι την τύφλα του θεού Πλούτου, αλλά ταυτόχρονα και τη γελοιοποίησή τους. Ακόμα και ο Ερμής, ο θεός των κλεφτών και των επιόρκων, αναγκάζεται τώρα να εργάζεται τίμια και σκληρά, καθαρίζοντας το πηγάδι του Χρωμύλου.

Ο αλληγορικός τρόπος (άλλα λέει και άλλα εννοεί) με τον οποίο o ποιητής περιγράφει τις πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες που επικρατούσαν στην Αθηναϊκή Δημοκρατία στις αρχές του 4ου π.Χ. αιώνα και την αιτία ανισοκατανομής του πλούτου, θα μπορούσε να εμπνεύσει και ποιητές της σημερινής εποχής. Αλλά αυτό δεν είναι απαραίτητο. Το φαινόμενο της προκλητικής ανισοκατανομής του εισοδήματος στη σύγχρονη Ελλάδα είναι σε όλους γνωστό, όπως γνωστοί είναι και μηχανισμοί που το έχουν δημιουργήσει, το συντηρούν και το οξύνουν. Και υπεύθυνος για το φαινόμενο αυτό δεν είναι κανένας τυφλός θεός, αλλά οι πολιτικοί άρχοντες.

Αλλά το κρίσιμο ερώτημα που τίθεται (σύμφωνα με την Αριστοφάνειο λογική), δεν είναι η ανισοκατανομή του πλούτου αυτή καθεαυτή, αλλά αν αυτή συμβαδίζει με το ποιόν του ανθρώπου. Δηλαδή, πιο παραστατικά, αν, στον σχετικό δείκτη ανισοκατανομής (εισοδηματική σχέση μεταξύ πλουσίων και φτωχών πολιτών), αυτοί που βρίσκονται στον αριθμητή (οι πλουσιότεροι) είναι οι δίκαιοι, έντιμοι και εργατικοί και αυτοί που βρίσκονται στον παρονομαστή (οι φτωχότεροι) είναι οι άδικοι, απατεώνες και τεμπέληδες.

Επ’ αυτού, κρίνοντας από όσα έχουν δει το φως της δημοσιότητος και όσα καθημερινώς αποκαλύπτονται, θα πρέπει να συμπεράνει κανείς ότι μάλλον το αντίστροφο συμβαίνει, και μάλιστα σε πρωτόγνωρες για την ελληνική κοινωνία διαστάσεις. Επιβεβαιώνεται έτσι η υποψία ότι, μολονότι ο θεός Πλούτος έπαψε πια να είναι τυφλός, οι σύγχρονοι κατεργάρηδες και απατεώνες έχουν εφεύρει κατάλληλους μηχανισμούς για να τον παραπλανούν και να τον προσεγγίζουν χωρίς αυτός να υποπτεύεται το ποιόν τους. Ένας τέτοιος μηχανισμός είναι η αδιαφανής διαπλοκή μεταξύ πολιτικών από το ένα μέρος και επιχειρηματικών ή φατριαρχικών συμφερόντων από το άλλο. Ήτοι, μεγαλοεργολάβων και προμηθευτών του δημοσίου-κατόχων ΜΜΕ και πανίσχυρων συνδικαλιστικών ενώσεων κρατικοδίαιτων πολιτών, αντίστοιχα.

Έτσι, ο ιός της διαπλοκής φαίνεται να έχει σήμερα προσβάλει ολόκληρο τον κρατικό τομέα, σπέρνοντας τη διαφθορά (κόρη της διαπλοκής) σε καίριες για το Δημόσιο δραστηριότητες και εις βάρος του ανυπεράσπιστου κοινωνικού συνόλου. Και το χειρότερο είναι, όπως έχει πολλές φορές αποδειχθεί, ότι η ανίχνευση της διαπλοκής και της διαφθοράς έχει καταστεί ένα πολύ δύσκολο εγχείρημα, με συνέπεια οι υπεύθυνοι να μένουν ατιμώρητοι και ο πλούτος που αποκομίζουν να θεωρείται νόμιμος.

Τὸ Ἔθνος ἀφανίστη ὅλως διόλου καὶ ἡ θρησκεία ἐκκλησία εἰς τὴν πρωτεύουσα δὲν εἶναι καὶ μᾶς γελᾶνε ὅλος ὁ κόσμος. … Ὅ,τι τοῦ λὲς ἡ θρησκεία δὲν εἶναι τίποτας! Ἀλλοίμονο ῾σ ἐκείνους ὁποῦ χύσανε τὸ αἷμα τους καὶ θυσιάσανε τὸ δικόν τους νὰ ἰδοῦνε τὴν πατρίδα τους νὰ εἶναι τὸ γέλασμα ὅλου τοῦ κόσμου καὶ νὰ καταφρονιῶνται τ᾿ ἀθῷα αἵματα ὁποῦ χύθηκαν!

Ὅταν μοῦ πειράζουν τὴν πατρίδα μου καὶ θρησκεία μου, θὰ μιλήσω, θὰ ῾νεργήσω κι᾿ ὅ,τι θέλουν ἂς μοῦ κάμουν.

Μοῦ λέγει (ὁ Ὄθων): «Τί θέλεις νὰ μοῦ εἰπῆς τώρα;» «Ψέματα θέλεις νὰ σοῦ εἰπῶ ἢ ἀλήθεια;» «Ἐγώ», μοῦ λέγει, «ποτὲς δὲν ἀκῶ ψεύματα· ὅλο ἀλήθειες». Τοῦ λέγω, «ἐγὼ ἔχω γιομάτες δυὸ τζέπες μίαν μὲ ψέματα, τὴν ἄλλη μ᾿ ἀλήθειες. Τώρα τί ἀγαπᾶς;» «Ἀλήθεια» μοῦ λέγει. Γυρίζω τὰ μάτια μου εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ ὁρκίζομαι εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ νὰ εἰπῶ τὴν ἀλήθεια γυμνὴ ἐμπροστά του. Τοῦ λέγω «Ἡ ἀλήθεια εἶναι πικρὴ καὶ θὰ μὲ πάρης πίσου εἰς τὴν ὀργή σου. Ὅμως διὰ πάντα νὰ εἶμαι εἰς τὴν ὀργή σου, τὴν ἀλήθεια θὰ σοῦ λέγω, ὅτ᾿ εἶναι τοῦ Θεοῦ· τὸ ψέμα τοῦ διαβόλου. Καὶ δὲν εἶναι καιρὸς νὰ κρύβεται ἡ ἀλήθεια.”

Στρατηγός Μακρυγιάννης, Απομνημονεύματα

Πηγή: Στρατηγού Μακρυγιάννη Απομνημονεύματα.

Today, the fate and prospects of humanity are under the influence of technology. Technology represents a mode of means-ends thinking that allows us to direct material to a given end and these conditions apply to the contemporary age.

Although in ancient times scientific and technological knowledge was often presented in form of poetry, modern scientists, engineers, and writers tend to think of their enterprises as fundamentally different and perhaps even diametrically opposed.

In contrast to the modern tendency to place in opposition to one another two dominant spheres of knowledge, science and technology over against the humanities and the arts, the Greek notion of techne suggests that technique and art need not be viewed as exclusive poles.

There are five virtues of thought: technê, episteme, phronêsis, sophia, and nous. Various translations have been offered for each of these terms. Most often, technê is translated as craft or art. While epistêmê is generally rendered as knowledge, in this context, where it is used in its precise sense, it is sometimes translated as scientific knowledge Techne means both art (literature) and craft (i.e. technique). For the Greeks the artist was a craftsman, shoemaking was an art, and sculpture was a technique. For Plato no distinction existed between the fine and mechanical arts.

This connection is widely characteristic in the pre-modern world. It is well-known in drawing and painting, where perspective, anatomy, and geometrical proportions assumed great significance; as a result for Leonardo da Vinci art and science were one and the same. A shift occurs in isolated cases in the sixteenth century, then it was boosted by the scientific revolution in the 17century and became widespread by the end of the 18th cent. Art and technique no longer serve the same purpose but develop independently and autonomously. Technology becomes aligned with science and industry, while art develops stronger ties to the humanities.

Technology in a broader sense is the elevation of technical reason, and overemphasis on the technical and especially the instrumental creates an imbalance in relation to other values and relations toward other human beings.

In the age where use of technology empowers us to control others, we need the experience with something that is not purposive in a quite the same way. When we appreciate the object of beauty, we do not desire to posses it or transform it, to consume it or use it; we leave it free as it is. As something aesthetic, the object is a combination of the affective and the spiritual, as it fits for thought. This preservation of the aesthetic as what is essentially valuable neither to be consumed nor to be left behind makes it valuable as the counter-force to the instrumental, giving it a privileged position within the organic field of human activity in general and especially today.

Art works are unique. Already Kant recognized that simple understanding is not capable of exhausting the essence of art or humanity. Too much technology and too little art make the transfer of technical categories to humanity all too dangerous.

Science and technology are universal; their laws are precise and firm; arts and literature are diverse, variable, and singular. Technology is primarily oriented toward the general, not the individual, toward mass production, not uniqueness; technology is not especially culturally bound, nor do the laws of efficiency normally allow it to generate unique products. In arts, on the other hand, we gain greater sensitivity to what is singular, not only the art work and the human being but also, by analogy, the unrepeatable nature of the world which is trust, not something we own eventually in our private subjectivity or something we can destroy.

The coming of computer-based information technologies with their emphasis upon process, system, and code has enabled artists to perceive that they function as forms or subsets of information technology.

Creativity is in fact possible in any activity that engages our intelligence, because intelligence itself is essentially creative. Creative processes are rooted in the imagination and our lives are shaped by the ideas we use to give them meaning. We all have creative capacities but in many instances we don’t know what they are or how to draw upon them.

Technology is creative, as well as arts and literature. Commonalities exist between them, as ancient and medieval thinkers believed, and the spheres are enriched when interaction and reflection surface in both directions.