Στα έργα του ο Μοντεσκιέ επιχειρεί να βρει και να αναλύσει τις θεμελιώδεις αρχές και τη λογική διαφόρων πολιτικών θεσμών με την μελέτη των νόμων· προτείνει νέες μεθόδους διακυβέρνησης και νέες αντιλήψεις για το κράτος. Οι πρωτοποριακές και φιλελεύθερες ιδέες του Μοντεσκιέ συνοψίζονται στο Σύγγραμμα του «Το Πνεύμα των Νόμων», που αποτελεί για αρκετούς τη «Βίβλο» της Πολιτικής Επιστήμης.

Το κριτήριο του Μοντεσκιέ

Ο Μοντεσκιέ αναγνωρίζει τρεις τύπους πολιτευμάτων: Το Δεσποτισμό, τη Μοναρχία και τη Δημοκρατία.

Δεσποτισμός είναι το πολίτευμα στο οποίο ο Μονάρχης/ Δεσπότης ασκεί εξουσία η οποία ούτε περιορίζεται ούτε ελέγχεται από ανθρώπινους θεσμούς. Ο όρος Δεσπότης είναι Ελληνικός και χρησιμοποιείται για τον χαρακτηρισμό Μοναρχών που θεωρούνται οι ίδιοι Θεοί, ή εκπρόσωποι του Θεού, καθώς και για τον χαρακτηρισμό των θρησκευτικών ηγετών.

Μοναρχία είναι το πολίτευμα στο οποίο η εξουσία ασκείται από ένα μόνο άτομο, αλλά περιορίζεται από κάποιους θεμελιώδεις θεσμούς (πχ το Σύνταγμα). Συνταγματική Μοναρχία.

Δημοκρατία είναι το πολίτευμα στο οποίο η εξουσία ασκείται από τους πολίτες· είναι η Δημοκρατία του αρχαιοελληνικού πνεύματος και όχι ο Κοινοβουλευτισμός του Αγγλοσαξονικού πνεύματος στο οποίο η εξουσία ασκείται από αιρετούς και μη αιρετούς (αυθαίρετους), κληρονομικούς αντιπροσώπους.

Ένα από τα σημαντικά συμπεράσματα του Μοντεσκιέ είναι ότι το κατάλληλο, το βέλτιστο, για κάθε Χώρα πολίτευμα εξαρτάται από την έκταση και τον πληθυσμό της Χώρας. Συγκεκριμένα θεωρεί ότι:

1. Ο Δεσποτισμός είναι το περισσότερο κατάλληλο πολίτευμα για χώρες πολύ μεγάλες σε έκταση και πληθυσμό.

2. Η Συνταγματική Μοναρχία για χώρες μέτριας έκτασης και πληθυσμού και

3. Η Δημοκρατία είναι κατάλληλη για Χώρες μικρής έκτασης και πληθυσμού.

Συμπεράσματα, όπως το παρόν, στα οποία η βελτιστοποίηση ενός Συστήματος εκφράζεται ως συνάρτηση κάποιου άλλου ή άλλων μετρήσιμων μεγεθών , στα Μαθηματικά και στις Θετικές Επιστήμες ονομάζονται Κριτήρια. Δεν γνωρίζουμε αν οι Πολιτικοί Επιστήμονες θεωρούν σημαντικό αυτό το συμπέρασμα, ούτε αν το ονομάζουν Κριτήριο του Μοντεσκιέ. Πιστεύουμε όμως πως το συμπέρασμα αυτό έχει ορθολογισμό, διαχρονική ισχύ και συμβατότητα με τα ιστορικά γεγονότα· ότι μπορεί να βοηθήσει τους ανθρώπους της σημερινής «Κοινωνίας της Πληροφορίας» να επιλέξουν και να θεσμοθετήσουν το βέλτιστο Πολίτευμα (1) , το βέλτιστο Σύνταγμα, που θα υπηρετεί τα συμφέροντα του συνόλου (Set) των πολιτών της Χώρας.

Η λογική του Κριτηρίου του Μοντεσκιέ

Το κριτήριο στηρίζεται στη λογική ανάλυση των αρχών των βασικών πολιτευμάτων, αλλά και στην ιστορική εμπειρία για τις χώρες που λειτούργησε η Δημοκρατία. Από τα στοιχεία αυτά εύκολα συνάγεται ότι βασικές προϋποθέσεις ανάπτυξης και λειτουργίας της Δημοκρατίας είναι:

1. Η ύπαρξη καλών συνθηκών επικοινωνίας των ανθρώπων ώστε να διασφαλίζεται αμφι-ενεργή (interactive) επικοινωνία/ενημέρωση των πολιτών, και

2. η ύπαρξη εμπειρίας και κατ’ επέκταση ικανότητας των πολιτών να λαμβάνουν αποφάσεις με τη δύναμη της λογικής και όχι με τη δύναμη των ενστίκτων και των κινήτρων με την οποία λαμβάνουν αποφάσεις τα άλογα όντα. Η ύπαρξη αυτού που οι αρχαίοι Έλληνες ονόμαζαν Παιδεία.

Αντίθετα, βασική προϋπόθεση ανάπτυξης και λειτουργίας των πολιτευμάτων της Δεσποτείας και Μοναρχίας είναι οι άνθρωποι να πιστεύουν· να πιστεύουν στη σοφία των ηγετών / μεσσιών που μόνο αυτοί και όχι το σύνολο των πολιτών, μπορεί να λαμβάνει τις μείζονες πολιτικές αποφάσεις. Να θυμίσουμε ότι η πληθώρα των ελασσόνων αποφάσεων, που επάγονται και περιορίζονται από τις μείζονες, λαμβάνονται και υλοποιούνται πάντοτε από τους υπηρέτες/ διακόνους των μεσσιών.

Τέτοιοι μεσσίες / ηγέτες είχαν, στις διάφορες εποχές, το στάτους: του Θεού ( οι Φαραώ της Αιγύπτου), του αντιπροσώπου του Θεού (οι ελαίου Θεού Βασιλείς) , ή του μεγαλοφυούς προστάτη των πολιτών ο οποίος είναι αιρετός, άλλα αρκετές φορές είναι κατά βάθος αυθαίρετος, (αυτό-αιρετός, μη αιρετός).

Τα προηγούμενα οδηγούν στο στέρεο συμπέρασμα ότι: (1) Στις μεγάλες χώρες, στις οποίες οι πολίτες είναι πρακτικά αδύνατο να έχουν τη λειτουργική και οικονομική δυνατότητα να αλληλοενημερώνονται, να διαβουλεύονται και να λαμβάνουν αποφάσεις με δημοψηφίσματα, τα βέλτιστα στην πράξη πολιτεύματα είναι η Απόλυτη ή η Συνταγματική Μοναρχία και η δημιουργία στους πολίτες δογματικής νοοτροπίας. Νοοτροπίας δηλαδή στην οποία η αλήθεια βρίσκεται στη λογική των μεσσιών και όχι στη λογική του κάθε ανθρώπου. (2) Στις μικρές χώρες στις οποίες υπάρχει η λειτουργική και οικονομική δυνατότητα πραγματοποίησης των προαναφερθεισών λειτουργιών, το βέλτιστο στην πράξη πολίτευμα είναι η Δημοκρατία, που αποτελεί άσκηση για την ισότητα και ελευθερία των ανθρώπων· που αποτελεί άσκηση ανάπτυξης της λογικής και της ευθύνης· που αποτελεί την Παιδεία της Παιδείας (2). (3) Η δογματική αντίληψη αποτελεί το θεμέλιο του Δεσποτισμού και της Μοναρχίας, ενώ η λογική αντίληψη αποτελεί το θεμέλιο της αληθινής, της Άμεσης Δημοκρατίας.

Μέχρι τα τέλη του 20ού αιώνα η πραγματοποίηση των προαναφερθεισών λειτουργιών απαιτούσε τη φυσική παρουσία των ανθρώπων σε «κοινό χώρο και χρόνο», γεγονός που έκανε κατάλληλες για το πολίτευμα της Δημοκρατίας, μόνο τις μικρές σε έκταση και πληθυσμό Χώρες. Το συμπέρασμα αυτό ενισχύεται και από το ιστορικό γεγονός σύμφωνα με το οποίο το πολίτευμα της Δημοκρατίας λειτούργησε μόνο στα μικρά κράτη-πόλεις της αρχαίας Ελλάδας. Όταν τα κράτη-πόλεις πέθαναν, πέθανε και η Δημοκρατία.

Αντίθετα, στα κράτη μεγάλης έκτασης και πληθυσμού, που η επικοινωνία με την παρουσία των ανθρώπων σε «κοινό χώρο και χρόνο» ήταν πρακτικά ανέφικτη, ουδέποτε λειτούργησε αληθινή Δημοκρατία. Αντί της Δημοκρατίας λειτούργησαν, κατ’ ανάγκη, ολιγαρχικά πολιτεύματα, ή πολιτεύματα «σαν τη Δημοκρατία», στα οποία την εξουσία δεν ασκούσαν οι ίδιοι οι πολίτες αλλά οι αντιπρόσωποι των πολιτών .

Από τα τέλη όμως του 20ου αιώνα, η ενημέρωση και επικοινωνία των ανθρώπων πραγματοποιείται με συστήματα της τεχνολογίας (Συστήματα τηλεφωνίας, Ραδιοφωνίας, Τηλεόρασης, Πληροφορικής) , τα οποία δεν απαιτούν την παρουσία των ανθρώπων σε «κοινό χώρο και χρόνο». Είναι τα συστήματα Τηλε – Επικοινωνιών/ Ενημέρωσης/ Πληροφορικής. Σήμερα το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος της πληροφορίας διακινείται με τεχνολογικά συστήματα και όχι με την παραδοσιακή μέθοδο της φυσικής παρουσίας.

Τεχνολογικά μέσα επικοινωνίας και πολιτεύματα

Στην ανάπτυξη και λειτουργία των διαφόρων πολιτευμάτων, ισχυρά συνέβαλαν τα τεχνολογικά συστήματα επικοινωνιών που ονομάζονται Μέσα Μαζικών Επικοινωνιών, ΜΜΕ, (εφημερίδες, περιοδικά, ραδιοφωνία, τηλεόραση).

Στα ΜΜΕ ένα μεγάλο πλήθος ανθρώπων μπορεί να λαμβάνει τις πληροφορίες που αποστέλλουν κάποιοι λίγοι, χωρίς αυτοί που λαμβάνουν την πληροφορία να έχουν τη δυνατότητα αποστολής. Όπως ήταν αναμενόμενο οι λίγοι άνθρωποι, που είχαν αυτό το προνόμιο, απέκτησαν μεγάλη ισχύ, ίση και πολλές φόρες μεγαλύτερη από την ισχύ των τριών θεσμικών εξουσιών· της Νομοθετικής, της Εκτελεστικής και της Δικαστικής εξουσίας. Δικαίως οι άνθρωποι αυτοί ονομάσθηκαν 4η εξουσία. Η αιτία αυτού του φαινομένου βρίσκεται κατά βάθος στα τεχνικοοικονομικά χαρακτηριστικά των ΜΜΕ.

Από τα προηγούμενα προκύπτει ότι τα ΜΜΕ είναι μία «ολιγαρχική τεχνολογία» γιατί σε αυτήν έχουν δυνατότητα αποστολής μαζικής πληροφορίας, μόνο οι άνθρωποι που διαθέτουν χρήματα και τον εν ανεπαρκεία φυσικό πόρο των συχνοτήτων.

Η συμβολή των ΜΜΕ και συγκεκριμένα της Ραδιοφωνίας στην ανάπτυξη ολιγαρχικών πολιτευμάτων προκύπτει και από τα ακόλουθα ιστορικά γεγονότα: (1) Η επιδημία δικτατορικών πολιτευμάτων στην Ευρώπη (Γερμανία /Ναζισμός, Ιταλία / Φασισμός, Ισπανία /Φασισμός, ….), συμπίπτει χρονικά με την απογείωση της τεχνολογίας της Ραδιοφωνίας των ηλεκτρονικών λυχνιών. (2) Η Ναζιστική Γερμανία κατανοώντας τη μεγάλη δύναμη της Ραδιοφωνίας στην προώθηση των στόχων της, ανέπτυξε ένα απλό και χαμηλού κόστους ραδιόφωνο το οποίο οι Γερμανοί μπορούσαν να προμηθευτούν με …γραμματόσημα. Οι λόγοι αυτής της προσφοράς του Ναζιστικού καθεστώτος ευνόητοι.

Στα χρόνια της Τηλεόρασης δεν εμφανίστηκαν επιδημίες δικτατοριών, εμφανίστηκαν όμως φαινόμενα κατάργησης του πνεύματος των Νόμων με ταυτόχρονη διατήρηση του «γράμματος» τους. Η δύναμη της τηλεόρασης, που εκπέμπει πληροφορίες σε μορφή: ομιλίας, κειμένου, εικόνας, και βίντεο, είναι τόσο μεγάλη που νίκησε το πνεύμα των Νόμων. Σε αυτή τη «νίκη» προφανώς σημαντικά βοήθησε και η ιδιοτέλεια των αρχόντων/ αντιπροσώπων.

Όνειρο των ουμανιστών αλλά και επιδίωξη των αρμοδίων επιστημόνων ήταν να αναπτυχτεί μία τεχνολογία που θα διασφάλιζε σε όλους τους πολίτες – πλούσιους και φτωχούς, της ανώτατης και στοιχειώδους εκπαίδευσης – τη λειτουργική και οικονομική δυνατότητα αποστολής και λήψης μαζικής πληροφορίας. Μια τέτοια τεχνολογία προφανώς θα ήταν κατάλληλη για δημοκρατικά και ακατάλληλη για ολιγαρχικά πολιτεύματα.

Αυτή η τεχνολογία, που αναπτύχθηκε την τελευταία 10ετια του 20ου αιώνα, είναι η τεχνολογία των Αμφι – Ενεργών Δικτύων· είναι η τεχνολογία του INTERNET (INTERactive NETwork), η οποία, ως προς τις δυνατότητες επικοινωνίας, « έκανε όλο τον κόσμο ένα μικρό χωριό».

Το κριτήριο του Μοντεσκιέ στην ψηφιακή εποχή

Λαμβάνοντας υπόψη: (1) Τις νέες δυνατότητες επικοινωνίας, διακίνησης και διαχείρισης των πληροφοριών, (2) ότι αυτές οι φανταστικά μεγάλες δυνατότητες, γίνονται επικίνδυνες εάν χρησιμοποιηθούν στον τομέα άσκησης της εξουσίας από τους ολίγους και όχι από το σύνολο των πολιτών, (3) ότι η ψηφιακή τεχνολογία ήδη χρησιμοποιείται και θα χρησιμοποιηθεί σε μεγαλύτερο βαθμό, στην άσκησης της εξουσίας, ανεξάρτητα αν οι θεσμοί που υπηρετούνται από αυτή είναι ολιγαρχικοί ή ψευδοδημοκρατικοί, (4) ότι το Υπουργείο Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης έχει σαν στόχο την χρήση της τεχνολογίας στα πλαίσια του ισχύοντος Συντάγματος/ Πολιτεύματος, μπορούμε σήμερα, στην Κοινωνία της Πληροφορίας, να διατυπώσουμε το κριτήριο του Μοντεσκιέ ως ακολούθως:

«Οι χώρες στις οποίες η διείσδυση της ψηφιακής/ ιντερνετικής τεχνολογίας είναι επαρκής, μπορούν και πρέπει να έχουν το πολίτευμα της αρχαιοελληνικής της Άμεσης Δημοκρατίας, με προσαρμογή των αρχών και των πρακτικών της στα οικονομικά, κοινωνικά και ιδίως τεχνολογικά δεδομένα του 21ου αιώνα.»

Σημαντικό στοιχείο αυτής της διατύπωσης αποτελεί η άποψη ότι η αλλαγή του Συντάγματος/ Πολιτεύματος προς τις αρχές της Άμεσης Δημοκρατίας, είναι όχι απλά δυνατή, αλλά αναγκαία και επείγουσα. Η ανάγκη αυτή δημιουργείται από τους ακόλουθους δύο λόγους: (1) Η νέα τεχνολογία ήδη χρησιμοποιείται και θα χρησιμοποιηθεί σε μεγαλύτερο βαθμό, σαν εργαλείο άσκησης της εξουσίας, ανεξάρτητα από τη μορφή του πολιτεύματος . (2) Η χρήση της πολύ μεγάλης δύναμης της νέας τεχνολογίας στην άσκηση της εξουσίας από τους ολίγους – έστω και αν αυτοί είναι εκλεγμένοι αντιπρόσωποι – θα οδηγήσει με νομοτελειακή βεβαιότητα σε πολιτεύματα αυξημένης εντροπίας· θα οδηγήσει στα πολιτεύματα των Μεγάλων Αδελφών που περιγράφει ο Τζωρτζ Όργουελ στο βιβλίο του 1984.

Συμπέρασμα

Η διείσδυση (penetration) της ιντερνετικής τεχνολογίας μιας χώρας εκφράζεται, με το ποσοστό των ανθρώπων που έχουν, πρόσβαση στο Ιντερνέτ και εξοικείωση με τη χρήση του. Στη χώρα μας, το 60% περίπου των νοικοκυριών διαθέτει σταθερές ευρυζωνικές συνδέσεις, στις οποίες πρέπει να προστεθούν και οι ευρυζωνικές συνδέσεις των δικτύων κινητής τηλεφωνίας. Παράλληλα με αυτή την αύξηση, έχει βελτιωθεί, τόσο η ποιότητα των εφαρμογών όσο και η εξοικείωση των πολιτών με τη χρήση της νέας τεχνολογίας. Τα στοιχεία αυτά οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η κρίσιμη δραστηριότητα για τη διεύρυνση της Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας προς τις αρχές της Άμεσης Δημοκρατίας, είναι οι Συνταγματικές/ Νομοθετικές αλλαγές και όχι η ωριμότητα της τεχνολογίας.

Μακάρι η χρήση της νέας τεχνολογίας, που με τόλμη γίνεται σήμερα σε τόσους προβληματικούς τομείς της χώρας – εφορία, υγεία, κοινωνική ασφάλεια, δημόσια ασφάλεια,.. – δημιουργώντας βάσιμες ελπίδες για το αύριο, να επεκταθεί και στον τομέα άσκησης της εξουσίας· μακάρι η Ελλάδα να γίνει ξανά το Λίκνο της Δημοκρατίας, το Λίκνο της Ψηφιακής Άμεσης Δημοκρατίας.

Σημειώσεις

(1)  Κατά τον αείμνηστο καθηγητή του Συνταγματικού Δικαίου Αριστόβουλο Μάνεση,  ”Η βαθύτερη έννοια του πολιτεύματος συμπίπτει με την έννοια του Συντάγματος”. Αυτό στη γλώσσα των μαθηματικών  διατυπώνεται με την εξίσωση: Πολίτευμα = Σύνταγμα.

(2)  http://www.dd-democracy.gr/article.asp?Id=19

As the doors to freedom and democracy swing open in the wake of the Syrian Uprising, citizen journalists have taken smartphones in their hands, Tweeted about protests, and journalists followed their prerogative. “In repressive regimes, journalism has become a form of activism,” said Courtney Radsch, a former reporter with al Arabiya who is now programme manager for the Global Freedom of Expression Campaign at Freedom House.

After decades of media oppression, Syrian journalists inside Syria and in exile have gathered to announce the establishment of the Syrian Journalists Association (SJA) on February 20. “The establishment of the Syrian Journalists Union as a professional and independent union has been undertaken as a response to the revolution of freedom and honor that started last year according to Nouri AL Jarrah in an interview with Reuters.  He describes it as an act in solidarity with the Syrian people “taking part in the revolution against the oppressive regime.” The founding statement of the union criticized the existing journalist union, describing it as “a bureaucratic organization aiming to control the workers in the media field and pushing them under the control and service of the regime… siding with the oppression the regime continues for the peaceful demonstrations.” The new union criticized the “negative role of the existing journalist union and its silence against the ban of satellite channels from entering Syria, the oppression of journalists, and the extreme difficulty of carrying out their job under such circumstances.”

In Syria, the media is primarily owned and controlled by the government and the ruling Baath party, which assumed power in 1963. Over two hundred websites are banned by the regime for everyone, but a closed tight circle of the ruling elite. Criticism of the president and his family is not allowed, journalists practice self-censorship, and foreign reporters rarely get accreditation.  Though there have been developments in Syrian press freedom since Bashar al-Assad became president in 2000, the state continues to use the unending state of emergency law, suppressing freedom of expression and free access to information, to arrest media workers. Journalists and political activists risk arrest at any time for virtually any reason and are. According to the annual census by the Committee to Protect Journalists (CPJ) annual census of imprisoned journalists, Syria ranks as one of the world’s top jailers with 8 Syrian journalists behind bars with Iran being first.

Επιμέλεια: JJ
Photo: ology.com

“Τα μέσα ενημέρωσης αποτελούν ασφαλώς ισχυρή εξουσία (τη λεγόμενη τέταρτη) σε κάθε χώρα και η συμπεριφορά τους ενσταλάζει στο κοινό τους κοινωνικές αξίες, νοοτροπίες και συμπεριφορές που διαμορφώνουν καταλυτικά την κοινωνική και πολιτική ζωή. Παντού στον κόσμο, τα Μέσα έχουν σχεδόν αναπόφευκτες αδυναμίες. Η συνεισφορά τους όμως στην σημερινή ελληνική καταστροφή ξεπερνά τα συνήθη μέτρα και τις ευθύνες που θα τους καταλογίζονταν σε οποιαδήποτε άλλη δημοκρατική χώρα.

“Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα με την σειρά. Ποιες είναι οι κύριες ελληνικές ιδιαιτερότητες του χώρου των ΜΜΕ; Η πιο σημαντική ίσως είναι η εξόχως προνομιακή θέση και μεταχείριση που είχαν επί δεκαετίες από το ελληνικό πολιτικό σύστημα. Φθηνό χαρτί, υποχρεωτικές δημοσιεύσεις ισολογισμών, επιδότηση των ασφαλιστικών εισφορών των εργαζομένων τους εις βάρος τρίτων, δάνεια χωρίς τήρηση των τραπεζικών κριτηρίων, νόμιμη δυνατότητα “μαύρων” αφορολόγητων δαπανών, κ.α. Επιπλέον, ιδιαίτερη μεταχείριση προνομιούχων εργαζομένων σε αυτά, με ηγεμονικούς μισθούς και μεγάλη πολιτική επιρροή, κατά κανόνα “αγωνιστών” και “αντιιμπεριαλιστών” με πολλαπλές θέσεις σε δημόσιο και ιδιωτικό τομέα, δημιουργία πλήθους αργομισθιών στα κρατικά και κρατικοδίαιτα ΜΜΕ (κρατική τηλεόραση και ραδιόφωνα, δημοτικά ραδιόφωνα, κομματικά ραδιόφωνα που χρηματοδοτούνταν μέσω των τεράστιων κομματικών επιχορηγήσεων και των θαλασσοδανείων των κομμάτων, κλπ.), έως δε και την διάθεση δωρεάν αστυνομικής προστασίας. Και φυσικά στον χώρο δεσπόζει το μέγα και διαρκές σκάνδαλο που ονομάζεται Κρατική Ραδιοτηλεόραση.

“Όλα αυτά όμως δεν έφταναν. Διότι η ανθρώπινη φύση έχει ισχυρή και τη βουλιμική πλευρά της. Στο τρίγωνο επιχειρηματίες-κομματικό κράτος-ΜΜΕ (αφεντικά και επιφανή “στελέχη”) κυκλοφόρησε και πολύ σκοτεινό και μαύρο χρήμα, που αφορούσε είτε την προώθηση πολιτικών προσώπων, είτε (κυρίως) τη δημοσιοποίηση ή αποσιώπηση υποθέσεων διαφθοράς (ανάλογα με τα συμφέροντα του κινούντος τα νήματα) –με το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος του μαύρου αυτού χρήματος να καταλήγει, βεβαίως, ως αμοιβή για την αποσιώπηση μάλλον παρά για τη δημοσιοποίηση. Δεν είναι τυχαίο ότι η συγκάλυψη όλων των μεγάλων υποθέσεων διαφθοράς που ήρθαν στο φως της δημοσιότητας έγινε και με την ανοχή των ισχυρών ΜΜΕ, οι σχέσεις των οποίων με τα κυκλώματα αυτά ουδέποτε έχουν διερευνηθεί σε βάθος από κανέναν.

“Τέλος, για λόγους πληρότητας δεν θα πρέπει βέβαια να ξεχνούμε μια παλαιότερη πηγή χρηματισμού: την “ένδοξη” εποχή του Χρηματιστηρίου, όταν δημοσιογραφικώς προωθούνταν επιχειρηματικές φενάκες (τα περιβόητα “σαπάκια”) για να αποσπαστούν χρήματα των –εξίσου βουλιμικών– “παικτών” που αναζητούσαν εύκολους τρόπους ακαριαίου και χωρίς κόπο πλουτισμού. Υπήρξε μάλιστα ολόκληρη “σχολή” εντύπων που προπαγάνδιζαν την κοινωνία της υπερκατανάλωσης και της πολυτελούς διαβίωσης, απευθυνόμενα κυρίως σε κομματικούς αξιωματούχους, σε λογής τυχοδιώκτες και σε πρόσκαιρα νεόπλουτους του Χρηματιστηρίου.

“Μια τρίτη ενδιαφέρουσα πλευρά των ελληνικών ΜΜΕ είναι ότι το χρήμα το οποίο έβγαινε από όλες αυτές τις δραστηριότητες δεν κρυβόταν, όπως ο βήχας και ο έρωτας. Οι μεγαλοπαράγοντες του χώρου, με τα θηριώδη “άσπρα” (της τάξεως των πολλών δεκάδων, σε ορισμένες περιπτώσεις και εκατοντάδων χιλιάδων ευρώ τον μήνα) και τα κολλαριστά “μαύρα” χρήματα, δεν έκαναν μόνον κάθε είδους μπίζνα ζούσαν επιπροσθέτως και βίο προκλητικά πολυτελή. Σπίτια φαντασμαγορικά, πολυτελή αυτοκίνητα, διακοπές στα ακριβότερα μέρη του κόσμου, ζωή χαρισάμενη, την ώρα που προπαγάνδιζαν είτε την ηθική αξία της ισότητας και του σοσιαλισμού (οι περισσότεροι), είτε τις παραδοσιακές εθνικές αξίες της πτωχής πλην τιμίας Ελλάδος (η άλλη πλευρά).

“Με τα δεδομένα αυτά δεν είναι περίεργο ότι, στη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών, η ποιότητα της δημοσιογραφίας στην χώρα μας απαξιώθηκε και υποβαθμίστηκε σε εξοργιστικό βαθμό. Ανεπίτρεπτη προχειρότητα, ακόμη και ρεπορτάζ ανύπαρκτων γεγονότων σε μεγάλες και “έγκυρες” εφημερίδες, έμειναν χωρίς καμμία κύρωση. Ταυτόχρονα, στον δημοσιογραφικό λόγο (ιδίως τον ραδιοτηλεοπτικό), παρεισέφρησε μία βάναυση και ξύλινη γλώσσα που είχε ως βασικά χαρακτηριστικά τον χονδροειδή λαϊκισμό, τον εύκολο εντυπωσιασμό, την αναζήτηση και έξαψη των κατωτέρων ενστίκτων του κοινού, παράλληλα με την ανάδειξη των “προσωπικοτήτων” που θα ανταποκρίνονταν στις προδιαγραφές αυτές. Δεν είναι τυχαίο ότι χρεοκοπήσαμε δαπανώντας και σπαταλώντας αμύθητα ποσά, την ίδια ώρα που σε όλα τα κανάλια οι προϋπολογισμοί και απολογισμοί της καταστροφικής σπατάλης εμφανίζονταν δήθεν ως προϋπολογισμοί και απολογισμοί “λιτότητας”.

“Πού βρισκόμαστε σήμερα; Καθώς το ελληνικό δράμα πλησιάζει στην κορύφωσή του και η ασωτία και ο μεγαλεπήβολος επιχειρηματικός παραγοντισμός έχουν εξανεμίσει τα νόμιμα και άνομα κέρδη δεκαετιών, το σύστημα που κυριάρχησε όλα αυτά τα χρόνια καταρρέει. Με τα περισσότερα θύματα βέβαια να προέρχονται από την μεγάλη μάζα όσων δεν είχαν μερίδιο συμμετοχής στο “πάρτι”, όπως συμβαίνει άλλωστε και στην ευρύτατη κοινωνία, στην οποία απευθύνεται ο σπίλος “μαζί τα φάγαμε”. Τα απομεινάρια του συστήματος προσπαθούν με νύχια και με δόντια να επιβιώσουν χρησιμοποιώντας όλες τις παλιές μεθόδους που καλά γνωρίζουν και προωθώντας έναν δημόσιο λόγο που ενθαρρύνει τον πιο ακραίο λαϊκισμό. Αυτό δε με την ελπίδα να συμπορευθούν με το λαϊκό αίσθημα και να προωθήσουν στην εξουσία πιόνια που θα τους επιτρέψουν να επιβιώσουν οι ίδιοι (την ώρα που η χώρα καταστρέφεται), πραγματοποιώντας την τελευταία λεηλασία τους κατά της Ελλάδας.

“Η ζωή όμως πορεύεται με τη δική της νομοτέλεια. Τα σχέδιά τους αποδεικνύονται και ατελή και ατελέσφορα. Είναι οι προσπάθειές τους, των συφοριασμένων, σαν των Τρώων: καταδικασμένες. Η κρίση κινείται με ρυθμούς μανιώδεις και ανεξέλεγκτους, σε δρόμους απρόβλεπτους κα ανεξερεύνητους, απαξιώντας και καταβροχθίζοντας τους γεννήτορές της, εκτός από τον χώρο του πολιτικού συστήματος εξουσίας, και εκείνους στον χώρο των ΜΜΕ”.

Το ερώτημα, όμως, που τίθεται είναι μήπως οι πρωτεργάτες της κατάρρευσης, πριν καταποντισθούν οι ίδιοι, προλάβουν να γκρεμίσουν ό,τι απομένει και από τα ερείπια…

Η τύχη στα χέρια σου

Μιλώντας στο πρόσφατο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός, παρακινούσε τις γυναίκες να αναλάβουν με περισσότερο δυναμισμό την καριέρα τους και να μην κατηγορούν τους άντρες ότι τις κρατούν στα μετόπισθεν. Η τοποθέτηση είναι σωστή εν μέρει, καθώς η Σέριλ Σάντμπεργκ διαθέτει εξαιρετικά ταλέντα και πρωτοφανείς δεξιότητες, αναλαμβάνοντας και εκτελώντας πολλά καθήκοντα παράλληλα. “Θεωρώ πολύ σημαντικά τα επιτεύγματά της, αλλά πιστεύω ότι ασκεί υπερβολική κριτική στις γυναίκες, γιατί υπαινίσσεται ότι δεν διαθέτουν την ορμή να διεκδικήσουν τον στόχο τους”, επισημαίνει η Σίλβια Χιούλιετ, επικεφαλής του προγράμματος Φύλου και Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια. “Είχε ένα δρόμο επιτυχιών και δεν μπορεί εύκολα να αντιληφθεί πως η ουσιώδης μάχη είναι το δίλημμα παιδιά ή καριέρα. Στην πραγματικότητα, οι γυναίκες έχουν υψηλές φιλοδοξίες, εντούτοις, άλλα πράγματα τις εκτρέπουν από την πορεία τους, όπως το ότι δεν έχουν ένα υποστηρικτικό πλαίσιο”.

Στις μεταπτυχιακές της σπουδές στο Χάρβαρντ είχε επόπτη καθηγητή τον Λόρενς Σάμερς. Το θέμα του μεταπτυχιακού της ήταν οι στατιστικοί συσχετισμοί μεταξύ του φαινομένου της ενδοικογενειακής βίας και της πρόσβασης των γυναικών στην οικονομική αυτονομία. Ο καθηγητής της την προσέλαβε ως βοηθό του οικονομολόγο στην Παγκόσμια Τράπεζα και μετά ως επικεφαλής του γραφείου του, όταν εκείνος ανέλαβε υπουργός Οικονομικών στην κυβέρνηση Κλίντον – τότε η κ. Σάντμπεργκ ήταν μόλις 29 ετών. Το επόμενο βήμα ήταν η Google και το Facebook. Με την οξύνοια και τις ικανότητές της, “προσέφερε ένα πειθαρχημένο ‘σχέδιο παιχνιδιού’ στον Λόρενς Σάμερς, το οποίο σε προηγούμενες εποχές δεν το είχε”, επισημαίνει ο παλαίμαχος Αμερικανός πολιτικός συντάκτης Στιβ Κλέμονς. “Επιπλέον, συνιστά μια τεράστια δύναμη στο άνοιγμα οριζόντων για τις γυναίκες. Μέσα σε 42 μήνες αφότου ανέλαβε το Facebook, διείσδυσε στην κλειστή λέσχη των ανδρών δισεκατομμυριούχων στη Σίλικον Βάλεϊ και επένδυσε χωρίς χρονοτριβή στην καρδιά και στο μυαλό των άλλων”.

Ισχυρός αντίκτυπος

Η στόχευσή της στην ενδυνάμωση των γυναικών είναι διττή. Αρχικά, θηρεύει τα γυναικεία ταλέντα -αλλά και τα ανδρικά- και διαμορφώνει ευνοϊκές συνθήκες στον χώρο εργασίας, ώστε να εξισορροπεί την οικογενειακή τους ζωή και να αντλεί το μάξιμουμ των δυνατοτήτων και από τα δύο φύλα. Ξεκινώντας από την Goοgle, η Σέριλ Σάντμπεργκ πρότεινε πρωτοποριακά προγράμματα φύλαξης παιδιών, άδειες μητρότητας, ακόμα και επιλεγμένες θέσεις στάθμευσης για ετοιμόγεννες εργαζόμενες, αναγκάζοντας και άλλες εταιρείες στη Σίλικον Βάλεϊ να την ακολουθήσουν. Στο Facebook, έφερε στην αρένα της τεχνολογίας και άλλες αξιόλογες γυναίκες, όπως τη Λόρι Γκόλερ, επικεφαλής του ανθρωπίνου δυναμικού, και την Κάιτι Μίτικ, στο μάρκετινγκ κινητής τηλεφωνίας. Δεύτερον, αναγνωρίζει ότι οι γυναίκες είναι πολύ πιο αφοσιωμένες ως κοινό στο Facebook από ό,τι oι άνδρες. Η καθημερινή ενημέρωση των σελίδων είναι γυναικεία σε ποσοστό 62%, οι γυναίκες έχουν 8% περισσότερους φίλους και δαπανούν σε αυτό περισσότερο χρόνο κατά μέσον όρο.

Πριν τη γνωρίσει, ο ιδρυτής του Facebook, Μαρκ Ζάκερμπεργκ, θεωρούσε ότι θα έφτιαχνε έναν “κουλ ιστότοπο” και τα κέρδη θα έπονταν. Η συνάντησή του με τη Σέριλ Σάντμπεργκ, όταν είχε απογοητευθεί πως θα βρει κατάλληλο άνθρωπο για τη διεύθυνση της εταιρείας του, σήμαινε στροφή 180 μοιρών.

Ενα ακόμα προσόν της είναι η τόλμη της, εφόσον όπως λέει η ίδια, “αυτό που οφείλω να κάνω στη ζωή είναι να λέω την αλήθεια στους ανθρώπους”. Οσο βεβαρημένο και αν είναι το πρόγραμμά της, δεν έπαψε να οργανώνει χαλαρές ημι-επαγγελματικές συγκεντρώσεις στο σπίτι της με ενδιαφέροντες ομιλητές, κάτι σαν εναλλακτικό δίκτυο γνωριμιών για τις γυναίκες στελέχη – οι άντρες το κάνουν παίζοντας ποδόσφαιρο ή κάνοντας ποδήλατο. “Μακάρι να είχα τη δυνατότητα να καλύψω το 50% της αποτελεσματικότητάς της και της συνέπειάς της”, λέει η αδελφή της Μισέλ, η οποία είναι παιδίατρος. “Στη λίστα των προτεραιοτήτων της βρίσκονται πάντα οι συγγενείς και φίλοι της, ανεξαρτήτως του πού βρίσκεται ή πόσες ώρες δουλεύει”. Ισως γι’ αυτό η Σέριλ Σάντμπεργκ απογείωσε το Facebook, την πιο μεγάλη παγκόσμια παρέα.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 12.2.2012

During the Christmas holidays the only discussion topic at gatherings among friends and meals with relatives was the state of our country. Even more, what really seemed to bother everyone was the continuous dispersion of negative outlooks on behalf of the majority of the country’ s Media.

Obviously things are out of control. It appears as if the Greek state is rapidly deteriorating.

My point is that it doesn’ t pay to overinflate the situation. In short, what’ s the use of terrorizing people through the prime time news or through tragic headlines.

On the contrary, I sincerely believe that a constructive Media, offering solutions instead of mayhem can make a difference.

This country will not become scorched earth. There is talent, will and courage in our people. The country is blessed in a number of ways ranging from climate to physical beauty and agriculture to raw material.

I remember my grandparents’ stories from the German occupation during World War II. There was something present then that has evaporated nowadays. There was hope that it would be over.

Hope can be restored if ‘published opinion’ reduces negative coverage. That would be Agenda-setting for the common good.

Ανοιχτό μυαλό

Συνδέοντας το απώτατο παρελθόν με το παρόν, ο αντιπρόεδρος της Οgilvy υπογράμμισε πως η νέα οικονομία θεμελιώνεται σήμερα πάνω στο ανθρώπινο και το πνευματικό κεφάλαιο, το κεφάλαιο των ιδεών, της καινοτομίας και της επινοητικότητας. “Με εφευρετικότητα, δίψα για νέες ιδέες και ανοιχτό μυαλό οι άνθρωποι της Ogilvy στην Ελλάδα σε εποχές με πολύ περιορισμένη διείσδυση του Διαδικτύου είχαν σαφώς καλύτερες ψηφιακές επιδόσεις συγκριτικά με άλλα γραφεία μας στην Ευρώπη”, υπογράμμισε ο κ. Σάδερλαντ. Επιπλέον, αξιόλογα περιουσιακά στοιχεία μας θεωρεί αφενός τη γλώσσα, η οποία επιτρέπει την αντίληψη της αμφισημίας, της πολυπλοκότητας και των λεπτών αποχρώσεων στη σκέψη και την έκφραση, αφετέρου το κλίμα. “Η ηλιόλουστη Ελλάδα έχει μια πολύ καθαρή ταυτότητα”, συμπλήρωσε ο αντιπρόεδρος του διαφημιστικού κολοσσού.

Αρκεί, φυσικά, να μπορέσουμε να την αντιληφθούμε ως τέτοια και να την αξιοποιήσουμε. Κατά τον Ρόρι Σάδερλαντ, η αλλαγή της αντίληψης / της “αντιληπτής αξίας” μπορεί να είναι τόσο ικανοποιητική όσο και της “πραγματικής” αξίας. “Οι οικονομολόγοι πιστεύουν εσφαλμένα πως το χρήμα είναι απλώς χρήμα”, εξηγεί. “Ωστόσο, το χρήμα διαφοροποιείται ποιοτικά ανά περίσταση. Θα πλήρωνες με μεγαλύτερη ευχαρίστηση τα διόδια, εάν γνώριζες πως ένα μέρος τους κατευθυνόταν σε έναν καλό σκοπό, ή εάν η εισφορά σου στην κρατική τηλεόραση μπορούσε να διοχετευθεί σε ένα πρόγραμμα άξιο λόγου”, υπογραμμίζει εύστοχα.

Οι άνθρωποι χρειάζεται να έχουν το αίσθημα ελέγχου των χρημάτων τους, τη δυνατότητα επιλογής σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής τους και αυτό λειτουργεί ανακλαστικά και στην ψυχολογική τους κατάσταση. Πολλά προβλήματα, πάντως, πέραν της ουσιαστικής οικονομικής και υλικής τους διάστασης δημιουργούνται και από την αντίληψή μας γι’ αυτά, από την προσδιδόμενη αξία και απαξία τους. “Στη Βρετανία θεωρείται ενάρετο να καταναλώνεις ακίνητα, δηλαδή να επενδύεις άνευ φορολόγησης σε αυτά, όταν οι νέοι στο Λονδίνο δυσκολεύονται να βρουν στέγη. Αντιθέτως, ένα άλλο είδος κατανάλωσης, η επένδυση στα ψώνια, είναι αμφισβητήσιμη”, επισημαίνει ο Ρόρι Σάδερλαντ. “Επιτρέψτε μου ένα ακόμη παράδειγμα: συνταξιούχοι και άνεργοι. Οι πρώτοι αισθάνονται ευτυχείς, διότι αντιλαμβάνονται ως επιλογή την κατάστασή τους, ακόμα και αν έχουν λιγότερα χρήματα από τους ανέργους. Οι δεύτεροι βυθίζονται στην κατάθλιψη, επιδεινώνοντας τις προοπτικές εξεύρεσης εργασίας”.

Στις σημερινές συνθήκες κρίσης τα διαχρονικά κοινωνικά προβλήματα ζητούν επιτακτικά λύση και μας στρέφουν σε αναζήτηση νέων εργαλείων. “Περιμένω προβλέψιμα πράγματα, διαβλέποντας, παράλληλα, πρόοδο στην κινητή τεχνολογία, την smart tv και τη βιντεοδιάσκεψη”, τόνισε ο κ. Σάδερλαντ, θιασώτης της τεχνολογίας από τις πολύ πρώιμες εποχές της. “Τα προηγούμενα 50 χρόνια σηματοδοτήθηκαν από την ψηφιακή εξέλιξη, τα επόμενα πενήντα θα ασχοληθούμε με την απορρόφηση των επιτευγμάτων της και την κατανόηση της ανθρώπινης ευτυχίας, των μοντέλων συμπεριφοράς και των συμπεριφοριστικών οικονομικών”.

Το περί δικαίου αίσθημα

Ενα χαρακτηριστικό της οικονομικής μας συμπεριφοράς έχει να κάνει με το περί δικαίου αίσθημα. “Οι άνθρωποι αντιδρούν στη θεσμοθετημένη αδικία, αλλά αποδέχονται ότι ένας ιδιαίτερα προικισμένος άνθρωπος αμείβεται πλουσιοπάροχα”, επισήμανε εν κατακλείδι ο αντιπρόεδρος της Ogilvy. “Οι άνθρωποι εξοργίζονται με τη ‘φυλή’ των τραπεζιτών, οι οποίοι, όταν πλουτίζουν, πλουτίζουν για τον εαυτό τους, και όταν χάνουν, διαλύουν την οικονομία. Θεωρώ ότι ο Στιβ Τζομπς της Apple είχε σκανδαλιστικά υψηλές αποδοχές, όπως και πολλοί διευθύνοντες σύμβουλοι εταιρειών. Εάν οι καταναλωτές είχαν την ίδια άποψη, θα μπορούσαν να κλείσουν την Apple σε ένα μήνα, θα την τιμωρούσαν. Πώς, όμως, να τιμωρήσουν τη Μerrill Lynch;”.

Οι πολίτες απέχουν από τους συνήθεις βερμπαλισμούς των πολιτικών, τον ξύλινο και στρογγυλεμένο λόγο, την αποφυγή ξεκάθαρων νοημάτων, που εξυπηρετούν την ασάφεια, που με τη σειρά της διευκολύνει τον δρόμο προς την κάλπη.

Οι πολίτες είναι ιδιαίτερα δραστήριοι στον χώρο του micro-blogging. Και εκδηλώνουν την προτίμησή τους, πατώντας το κουμπί ‘Follow’ όταν επισκέπτονται τους πολιτικούς στο twitter. Αυτό σημαίνει ότι επιλέγουν να λαμβάνουν απευθείας μήνυμα από τους πολιτικούς, κάθε φορά που αυτοί διατυπώνουν μία σκέψη, άποψη ή αντιδρούν στα δημόσια πράγματα.

Το Twitter απορρίπτει την φλυαρία, επιτρέποντας την πληκτρολόγηση φράσεων 140 χαρακτήρων (περίπου 25 λέξεις στα ελληνικά).  Ο περιορισμός αυτός είναι ιδιαίτερη δοκιμασία για την ουσία του πολιτικού λόγου. Από το άλλο μέρος, οι δημοσιογράφοι γνωρίζουν ότι κάπου εκεί εξαντλείται -ποσοτικά- και η υποχρέωσή τους να ανακοινώσουν την είδηση. Συνήθως, ο ναρκισσισμός, που συνοδεύει την (πρώην) τέταρτη εξουσία δεν τούς αφήνει να το πράξουν. Εκπέμπουν περισσότερα λόγια, θολώνουν το μήνυμα, προσπαθώνας να δώσουν αξία στον διαμεσολαβητικό τους ρόλο, ο οποίος χάνεται. Και αυτό διότι, οι ‘πηγές’ έχουν τη δυνατότητα να επικοινωνούν απευθείας με τους πολίτες.

Σε πρόσφατη έρευνα του Pew Research Center των ΗΠΑ, διαπιστώθηκαν οι μεγάλες διαφορές περιεχομένου μεταξύ των μηνυμάτων του Twitter και των παραδοσιακών Μέσων, ακόμη και σε σε σχέση με το νεότερο περιβάλλον πολιτικού λόγου που δημουργεί η ραγδαία ανάπτυξη των blogs.

Λεπτομερής εξέταση πάνω από 20 εκατ. μηνυμάτων του Twitter (Tweets) σχετικά με την προεκλογική κούρσα για την προεδρία των ΗΠΑ διαπιστώνει ότι η πολιτική συζήτηση στο Twitter είναι διαφορετική από εκείνη που απαντάται στα blogs: είναι πιο έντονη, ευμετάβλητη και ακόμη λιγότερο ουδέτερη. Και οι δύο νέες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης διαφέρουν αισθητά από την πολιτική αφήγηση που οι πολίτες λαμβάνουν από την ειδησεογραφική κάλυψη των κατεστημένων Μέσων Ενημέρωσης.

Το φαινόμενο αυτό επιδέχεται πολλές ερμηνείες. Αναδεικνύει την σταδιακή επιστροφή της επικοινωνιακής εξουσίας πίσω στην κοινωνία των πολιτών (με αδόμητο και χαοτικό τρόπο, χαρακτηριστικά στα οποία στηρίχθηκε και αυτή καθεαυτή η έκρηξη του διαδικτύου), ενώ από την πλευρά των παλαιών Μέσων Ενημέρωσης, ίσως να αποτελεί ευκαιρία μεταστροφής τους προς πιο αντικειμενικό περιεχόμενο, με την αξιοποίηση της τεχνογνωσίας και της συσσωρευμένης εμπειρίας τους στον χώρο. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι να μπορέσουν να ακολουθήσουν τις νέες πλατφόρμες.

Παρόμοια είναι και τα πράγματα στον χώρο της πολιτικής. Άλλωστε στην Ελλάδα, ο στενός εναγκαλισμός των δύο χώρων έχει ως συνέπεια την παράλληλη πορεία τους από την άνοδο στην πτώση. Τις τελευταίες δύο δεκαετίες, η πολιτικο-επικοινωνιακή ελίτ “ανδρώθηκε” εν μέσω φαινομένων που προκάλεσαν την έντονη αμφισβήτηση της αξιοπιστίας και φερεγγυότητας πολιτικών και δημοσιογράφων, εντέλει υποσκάπτοντας τον δημόσιο ρόλο τους στα μάτια της ελληνικής κοινωνίας.

Η κρίση που ακολούθησε και η υποχρεωτική διαχείρισή της προκάλεσε και την πτώση των κομμάτων. Μία από τις συνέπειες είναι η πλήρης απομάκρυνση των νέων από την κατεστημένη πολιτική και η αναζήτηση εναλλακτικών καναλιών πολιτικού λόγου και κινητοποίησης. Στο πεδίο αυτό, τα κοινωνικά δίκτυα (social networks) αλλάζουν τα δεδομένα και διευκολύνουν την εκδήλωση των τάσεων.  Αυτό που ακολουθεί είναι η ψηφιακή ανάδειξη των προσώπων, έναντι των συλλογικών σχηματισμών. Το διαδίκτυο επιτρέπει τη διάκριση των προσωπικοτήτων από τον σωρό της πολιτικής, με την προϋπόθεση ότι τα χαρακτηριστικά τους τυγχάνουν της έγκρισης του διαδικτυακού κοινού. Με λίγα λόγια, το μέλλον των δημοσιογράφων και των πολιτικών στηρίζεται στο κατά πόσο θα γίνουν αποδεκτοί από το κοινό του Facebook, του Twitter και των υπόλοιπων ανερχόμενων κοινωνικών δικτύων, αλλά και αυτών που θα εμφανιστούν το επόμενο διάστημα.

Τα δεδομένα αλλάζουν με ταχύτητα που η παραδοσιακή θεώρηση αδυνατεί να ακολουθήσει. Η επικοινωνιακή απήχηση ακολουθεί νέα χαρακτηριστικά, τα οποία βρίσκονται υπό διαμόρφωση. Οι νέοι άνθρωποι οδηγούν τις εξελίξεις, αλλά δεν δείχνουν καμμία διάθεση να καθοδηγηθούν από τα πολιτικά κόμματα.

Η λειτουργία του Twitter είναι χαρακτηριστική της επίδρασης του ψηφιακού μηνύματος, το οποίο ταξιδεύει με τον ίδιο τρόπο που ένας ιός μεταδίδεται στον πληθυσμό. Κάθε μήνυμα (tweet) φθάνει στους αποδέκτες του, οι οποίοι μπορούν να το αναμεταδώσουν (re-tweet) και να επικοινωνήσουν με δεκάδες χιλιάδες χρήστες, οι οποίοι το μεταδίδουν σε χιλιάδες άλλους κ.ο.κ. Με τα δεδομένα του Twitter, ποιός άραγε θα είχε μεγαλύτερη επίδραση στη δημόσια σφαίρα των νέων ανθρώπων; Ο Αντώνης Σαμαράς με 6.000 followers, ο Γιώργος Παπανδρέου με 20.000, η Εύα Καϊλή με 14.000 ή ο Σάκης Ρουβάς με 100.000 followers; Τα συμπεράσματα δικά σας. Όπως και οι σκέψεις για τις αλλαγές που έρχονται στον χώρο της πολιτικής επικοινωνίας.

Αλλά οι “αγανακτισμένοι” ήταν παρόντες και μέσα στο βαγόνι. Τύπος τριανταπεντάρης, ανοιχτό πουκάμισο κλπ. ανέλυε – μέσω κινητού, φυσικά- σε φίλο του πώς… αθωώθηκε λίγη ώρα πριν στο δικαστήριο, για τα άσεμνα συνθήματα (με… τσολιάδες!) που φώναξε τις προάλλες στο Σύνταγμα. “Ποιοι με κατηγορούν, κύριε δικαστά;” έλεγε πως… έλεγε στο δικαστή, “αυτά τα λαμόγια εκεί μέσα; Δεν είναι εκπρόσωποί μου αυτοί, δε με εκπροσωπούν!”. Θα ήταν αστείο, αν δεν ήταν τόσο φασιστικό!

Το τηλεφώνημα δεν κράτησε πολύ. Ο “αγανακτισμένος” είχε δουλειά πρωινή. Επτά η ώρα σήμερα, καλώς -ή κακώς;- εχόντων των πραγμάτων, θα έπρεπε να βρίσκεται πάλι στο Σύνταγμα. “Δε θα αφήσουμε κανέναν να μπει μέσα. Να εύχεσαι να μη χτυπήσουμε και κανέναν!” είπε στο συνομιλητή του και έκλεισε την -ομολογουμένως αποκαλυπτική για όλο το βαγόνι- συνδιάλεξη με τη γνωστή, χιλιοειπωμένη επωδό: “Έχουμε ξοφλήσει, ρε. Είμαστε τελειωμένοι. Αλλά δε μας το λένε, για να μη γίνει ντου!” Θα ήταν αστείο, αν δεν ήταν τόσο επικίνδυνο!

Έξω στην Ομόνοια, ανεβαίνοντας την Εμμανουήλ Μπενάκη και τη Ζωοδόχου Πηγής, ήταν σα να περνούσα από το πλατό του Ζαν Ζακ Μπενέξ για το “Φεγγάρι στον υπόνομο”. Σκηνικό περίεργο, βρόμικο, ρημαγμένο, εγκαταλειμμένο. Για λίγα λεπτά της ώρας περπατούσα στο 2011 και ονειροβατούσα στο 1991 και το 2001: “Άμστερνταμ” και ζεστή σοκολάτα, “Κοπερτί” και αρωματικά τσάγια, βόλτες, έρωτες και παθιασμένα φιλιά, “Αίτνα” και “Συχνότητες”, ζωντανές μουσικές, ζωντανοί άνθρωποι. Οι -λιγοστοί- τωρινοί ζωντανοί μού φάνηκαν πεθαμένοι. Ζόμπι, αλλά κι αυτά άκακα… Θα ήταν απλά απόκοσμο, αν δεν ήταν τόσο θλιβερό και αποκαρδιωτικό!

Σήμερα, με τη χώρα σε βαθύ ίλιγγο από τη θέα του γκρεμού, που απλόχερα (έργο των ίδιων, των δικών μας χεριών) απλώνεται μπροστά της, άκουγα πρωί-πρωί σε παλιά, επετειακή εμπομπή του Σκάι 100,3, την αξέχαστη Μαλβίνα να αναφέρεται στην ξιπασιά, τη γελοιότητα και το χάλι της ελληνικής κοινωνίας του ’90, και πικράθηκα. Όχι για την κοινωνία, για την έλλειψη προσωπικοτήτων σαν τη Μαλβίνα, ανθρώπων που δε δίσταζαν να σκέφτονται και να μιλούν δημόσια – δυσεύρετα και τα δύο στην εποχή μας. Τη θυμήθηκα να λέει για τον “τάπερμαν” και το “μόγκολο” και συνέλαβα τον εαυτό μου να παγώνει: ποιος θα είχε, σήμερα, το θάρρος να πει ό,τι θέλει και να γράψει ό,τι θέλει; Ειδικά σήμερα, ανήμερα της “γενικής απεργίας”. Όταν ο ελβετός φιλέλληνας Ι. Μάγερ, την 1η Ιανουαρίου 1824, εξέδιδε στο Μεσολόγγι το πρώτο φύλλο των “Ελληνικών Χρονικών”, μετουσιώνοντας σε πράξη το ρηθέν υπό του ιδίου “Η δημοσίευσις είναι η ψυχή της δικαιοσύνης”, μάλλον δε φανταζόταν τι θα ακολουθούσε… 187 χρόνια αργότερα, όταν -για πολλοστή φορά- η Ένωση Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ) θα επέμενε να ορίζει μέρα απεργίας και… δημοσιογραφικής μούγκας την ημέρα που ίσως αλλάξει το μεταπολιτευτικό σκηνικό της Ελλάδας. Θα ήταν αστείο, αν δεν ήταν τόσο γελοίο!

All compete for people’s attention. Mainstream, off-stream, underground, blogs and old media, they stand one click away one from the other. Content is produced, copied, repurposed, even heedlessly stolen to serve a variety of needs.

Vested interests know the environment very well. They are investing a lot of money too; web production and representation as well as soc-nets capabilities are revisited, culturally and aesthetically, and most importantly, in terms of user-friendly structures, forms and applications. Soc-nets are expanding exponentially. They are already important tools of the communication process.

Is this a restart towards the “Unfinished Revolution”, in Michael Dertouzos’ words? Are social media the primary field for the exploration of the human-centric future of the digital media? In terms of interpersonal communication, it seems the place to be. Young people tend to wish on each other’s birthday more on Facebook, rather than in person or over the phone.

Nowadays, networking is the key for most of campaigns in politics, the corporate world and amongst peers. Messaging systems and persuasion undergo change as you read these lines. Twitter is one of them. And it is evolving quickly, reaching nearly 200 million users registered accounts, who post 110 million tweets per day in seven languages, most recently in Korean.

There are 30.2 million social media users in the Middle East, of which 5.5 million user of Twitter and 15 million users on Facebook. Saudi Arabia’s Twitter users increased by 240 % in 2010, according to IQPC data. Guardian’s Peter Beaumont, correspondent in the Middle East wrote that the defining moment that unites Egypt with Tunisia, Bahrain and Libya is a young woman or a young man with a smartphone. In Egypt, details of demonstrations were circulated by both Facebook and Twitter and the activists’ 12-page guide to confronting the regime was distributed by email.

During the Japan crisis, Twitter was used by people to communicate with each other, notify relatives, as well signal danger. BBC news utilized soc-net’s messages to supplement reporting and enhance the human aspect of stories.

In the Bin Laden execution, the first message out was that of a neighbor, who heard the choppers over Abbottabad suburbia. The act itself, a remote WH situation-room-style of elimination, has been digitally masterminded and executed by “faceless” SEa, Air, and Land commandoes. The online war-game culture was more than present in killing OBL. Upon arrival, a tweet left a neighboring house. “Helicopter hovering above Abbottabad at 1AM (is a rare event),” it wrote.

Far away from covert ops, celebrities tweet on a regular basis, or at least their publicists do it for them. Politicians do the same, although in a more proper manner than they probably wished for.

Micro-blogging is gaining ground amongst web-enabled public figures. Tweets are increasingly replacing soundbites in the subjective recording of timeliness. Regular news stories incorporate more and more of that. Special stories are written on tweeted reactions of prominent people to events and sayings of others.

Obama 2008 campaign relied a lot on the internet imagery and textualization. Analysis has shown that Obama’s use of the Internet targeted 18 to 29 years olds, the age group most reliant on new media for political information about the election. These guys now are heavily tweeting wherever they go. In 2012, things will be more sophisticated, less televised, even less news-papered.

Twitterization of politics does not only suggest the surrender of campaigning or spinning to the social media platform, culturally, and in terms of agenda-setting; it implies also the reduction of political speech into less than 140 characters, that is the max users can include in a tweet. The question is, do we need more than that? Daily mainstream partisan gibberish is sometimes less and you wouldn’t share it with your friends. Therefore, perhaps avoiding political jargon and circumstantial small talk can be a positive thing. Especially throughout the seasonality of agendas set by politicians and vested interests. On the other hand, narrowing our perception to the 140 characters of tweets can be a blasphemy towards culture itself. “Netspeak” is already challenging traditional structures. But again, lies in politics and the internet cannot be avoided. Perhaps they can become shorter. LOL!

Ωστόσο, πέρα από αυτά τα θεμελιώδη ερωτήματα, υπάρχει και ένα άλλο που από καιρό τώρα απασχολεί τον γράφοντα. Πού πάει η δημοσιογραφία, αφ’ ενός, και τί είναι αυτοί που την υπηρετούν, αφ’ ετέρου. Για παράδειγμα, κάποιες τηλεοπτικές “καλλονές” που σαλιαρίζουν είναι, όπως ισχυρίζονται, δημοσιογράφοι στο ίδιο επίπεδο με τον πολεμικό ανταποκριτή που παίζει την ζωή του κορώνα-γράμματα; Κάποιοι γελωτοποιοί που χλευάζουν και κατασυκοφαντούν είναι συνάδελφοι με τον ρεπόρτερ που κάθε ώρα βρίσκεται σε εγρήγορση για λίγα ευρώ; Κάποιοι εισαγγελείς που αποφαίνονται επί παντός του επιστητού είναι εξίσου δημοσιογράφοι με τον συνάδελφο που ξεσκονίζει την είδηση, μορφώνεται και συνεχώς ψάχνει να βρει την άκρη;

Στα ερωτήματα αυτά δεν θέλουμε να δώσουμε απαντήσεις. Πλην όμως, καταθέτουμε κάποιες σκέψεις γύρω από την σημερινή δημοσιογραφία και το αύριο της. Διότι το επάγγελμα που ξεκίνησε πριν 300 χρόνια και πλέον από τον Θεόφραστο Ρενοντώ στο Παρίσι, όντως βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Υπό την πίεση κολοσσιαίων τεχνολογικών εξελίξεων, τα πάντα σχεδόν ανατρέπονται και αλλάζουν στον χώρο των μέσων μαζικής επικοινωνίας (ΜΜΕ). Έτσι, μεγαλώνει συνεχώς και το χάσμα που χωρίζει την ηλεκτρονική δημοσιογραφία από την αντίστοιχη που ισχύει σε εφημερίδες και περιοδικά.

Όπως σημειώνουν κορυφαίοι θεωρητικοί αναλυτές των ΜΜΕ, ο τυπωμένος λόγος ευνοεί την σκέψη πριν την δράση ενώ, αντιθέτως, τα ραδιοτηλεοπτικά μέσα ωθούν προς την δράση πριν από την σκέψη. Και αυτή η διαφορά τα καθιστά επικίνδυνα για την ελευθερία και, κατ’ επέκτασιν, για την δημοκρατία. “Στην εποχή της τυπογραφίας”, γράφει ο Νιλ Πόστμαν, “είχαμε σοβαρή πολιτική. Οι άνθρωποι διάβαζαν βιβλία, εφημερίδες, περιοδικά, μπροσούρες, φυλλάδια. Είχαν να κάνουν με ιδέες και εναλλακτικές δυνατότητες ζωής. Σήμερα, στο πολιτισμό της εικόνας, έχεις στην τηλεόραση απομίμηση δημόσιας συζήτησης”.

Εξάλλου, όπως μάς έλεγε πριν λίγο καιρό στο Στρασβούργο ο Γάλλος πρώην πρωθυπουργός Μισέλ Ροκάρ, “αυτό είναι τρομακτικό. Με μοναδικό στόχο τον εντυπωσιασμό, τα ΜΜΕ στην ουσία παραμερίζουν την πληροφορία. Ικανοποιούνται με την αναπαραγωγή αντιδράσεων χωρίς να τις εντάσσουν και να τις αντιπαραθέτουν στην πραγματικότητα. Παρατηρείται έτσι ένα ρήγμα μεταξύ της πραγματικότητος της κοινωνίας, των πολιτικών δεδομένων και των υπεραπλουστεύσεων που παράγουν τα μέσα”. Από την πλευρά του, ο Βρεταννός καθηγητής δημοσιογραφίας Ίαν Χαιργκρήβς τονίζει: “Υπάρχουν συγκεκριμένες περιπτώσεις που τα ηλεκτρονικά ΜΜΕ καταδιώκουν την ευφυΐα. Και από την άποψη αυτή, μεγάλη είναι η ευθύνη των δημοσιογράφων. Στον πολιτικό τομέα ενθαρρύνουν την απλοποίηση και την καρικατούρα, παίζουν με τον εντυπωσιασμό και την ανεκδοτολογία, εξαχρειώνουν τον δημόσιο διάλογο και αναισθητοποιούν την κοινωνία των πολιτών. Από πολιτιστικής δε πλευράς, προκρίνουν το βασίλειο της ασημαντότητας και σε τελική ανάλυση καταργούν το άνοιγμα στον κόσμο…”.

Το κατηγορητήριο είναι βαρύ και σίγουρα οδυνηρό για τους δημοσιογράφους που θέλουν να ξεφύγουν από αυτή την μέγγενη της μετατροπής της δημοσιογραφίας σε ευτελές θέαμα. Υπάρχει όμως –είτε αυτό μάς αρέσει είτε όχι– η αμείλικτη πραγματικότητα. Εδώ και πολλά χρόνια, τα ΜΜΕ στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη έπαψαν να αποτελούν ρομαντική και ερασιτεχνική ενασχόληση για ρομαντικούς επαναστάτες ιδεολόγους και ασυμβίβαστους. Συνιστούν πλέον μία πραγματική “πολιτιστική βιομηχανία”, η οποία υπακούει στους ίδιους κανόνες που ισχύουν και σε κάθε άλλον οικονομικό κλάδο μιας χώρας. Βεβαίως, τα “δημοσιογραφικά προϊόντα” χαίρουν, έως κάποιον βαθμό, ιδιαίτερης μεταχείρισης, διότι θεωρείται ακόμη ότι οι δημοσιογράφοι ασκούν ένα “κοινωνικό λειτούργημα”, άρα τα “προϊόντα” που παράγουν –δηλαδή οι ειδήσεις, τα ρεπορτάζ, κλπ– δεν είναι ακριβώς ίδια με τα αντίστοιχα που κυκλοφορούν στον εμπορευματικό τομέα της οικονομίας.

Ακόμα, πολλοί είναι αυτοί που κάνουν λόγο για την “εξουσία των μέσων”, μία έννοια η οποία, κατά την γνώμη μας, είναι πολλαπλώς διφορούμενη. Διότι, ποιο είναι το περιεχόμενο αυτής της εξουσίας; Ποιους αφορά; Αναφέρεται στο σύνολο της κοινωνίας ή σε τμήματά της; Από ποιους παράγοντες εξαρτάται αυτή η εξουσία; Πρόκειται για λέξεις, για εικόνες, για σκίτσα, για φωτογραφίες ή για λόγια; Προκειμένου δε να ασκηθεί, πού στηρίζεται η εξουσία αυτή; Έχει στήριγμά της τον γραπτό λόγο ή τα οπτικοακουστικά μέσα;

Για να απαντήσει κανείς στα παραπάνω ερωτήματα θα πρέπει να ενδιαφερθεί για το περιβάλλον μέσα στο οποίο εξελίσσονται. Επίσης, είναι αναγκαία η μελέτη της παραγωγής του περιεχομένου και της αποδοχής των δημοσιογραφικών μηνυμάτων. Τέλος, στον βαθμό που το τοπίο των μέσων αλλάζει, σκόπιμον είναι να θέσουμε και ένα άλλο ερώτημα: αυτό της επιρροής των ΜΜΕ στην σημερινή αντιπροσωπευτική δημοκρατία και της συμμετοχής τους στην μεταμόρφωσή της για το καλύτερο ή για το χειρότερο.