Το ανακαινισμένο κτήριο, κτίσμα της οθωνικής εποχής, πρώην Μέγαρο Καντακουζηνού και μετέπειτα ‘μεταξοκλωστήριο’, από όπου πήρε και το όνομά της η περιοχή του Μεταξουργείου, άρχισε να οικοδομείται το 1834 με σχέδια του Δανού Αρχιτέκτονα Hans Christian Hansen.

Ο εύπορος Φαναριώτης αριστοκράτης επιχειρηματίας, πρίγκηπας της Βλαχίας, Γεώργιος Καντακουζηνός, αγόρασε το οικόπεδο με σκοπό την ανοικοδόμηση ενός μεγάλου γωνιακού κτηρίου με καταστήματα στο ισόγειο, ώστε να γίνει εμπορικό κέντρο στα πρότυπα των ευρωπαϊκών της εποχής και κοιτώνες στον όροφο. Οι παρεμβάσεις όμως του Καντακουζηνού στα αρχιτεκτονικά σχέδια του Hansen, δημιούργησαν τριβές στις σχέσεις τους (φαινόμενο που δυστυχώς επαναλαμβάνεται μέχρι σήμερα…). Ο Hansen δε δέχτηκε να αλλάξει τα αρχικά του σχέδια, σύμφωνα με τις ‘διορθώσεις’ του Καντακουζηνού και εξηγώντας και με επιστολή του στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Δανίας, την απογοήτευσή του, παραιτήθηκε. Η οικοδόμηση του κτηρίου εγκαταλείφθηκε μέχρι που το ημιτελές Μέγαρο Καντακουζηνού αγοράστηκε από την αγγλική εταιρεία A. Wrampe &Co το 1852 με σκοπό να γίνει εργοστάσιο μεταξιού, βάσει σχεδίων του Christian Siegel. Η εταιρεία όμως πτώχευσε και το κτήριο πέρασε στη ‘Σηρική Εταιρεία της Ελλάδος’ με επικεφαλής τον Αθανάσιο Δουρούτη.

Έτσι, λειτούργησε μέχρι το 1875, το πρώτο ατμοκίνητο εργοστάσιο μεταξιού της χώρας, μια από τις μεγαλύτερες μονάδες των Βαλκανίων. Έκτοτε δεν επαναλειτούργησε ως μεταξουργείο, αλλά ως συγκρότημα κατοικιών, αργότερα ως κατάλυμα προσφύγων και ως φρουραρχείο του ΕΛΑΣ (1944)

Το 1993 περιήλθε ως δωρεά, από τον εγγονό του ιδιοκτήτη ονομαζόμενο επίσης Δουρούτη, στον Δήμο Αθηναίων.

Το 2007, άρχισαν οι εργασίες αποκατάστασης που ολοκληρώθηκαν με την εποπτεία της Διεύθυνσης Κατασκευών του Δήμου, με σκοπό να οργανωθούν φιλόδοξες παρουσιάσεις, όπως η ‘παγκόσμια πρεμιέρα’ της συλλογής Γιώργου Οικονόμου.

Η δυναμική της συγκεκριμένης έκθεσης χαρακτηρίζεται από το είδος των έργων της, την ευρύτητα και την πολυμορφία τους, δίνοντας μια αγχολυτική ανάσα στον επισκέπτη που έχει την ευκαιρία να θαυμάσει έργα των Eugene Delacroix, Franz von Stuck, Raoul Dufy, Ernst Ludwig Kirchener, Pablo Picasso, Le Corbusier, Joan Miro, Lissitzky, Degas, Gaugin και πολλών άλλων δημιουργών που σηματοδότησαν τη διαδρομή από τον Ιμπρεσιονισμό στο φωβισμό και στην art nouveau, στον εξπρεσιονισμό, στον κυβισμό, ντανταϊσμό, στην action painting. Επίσης παρουσιάζονται έργα κορυφαίων Ελλήνων ζωγράφων, Γιώργου Ιακωβίδη, Νικόλαου Γύζη, Γιώργου Μπουζιάνη, Θάνου Τσίγκου, Μάριου Πράσινου, Θεόδωρου Στάμου.

…Και, η Πινακοθήκη ‘στα μετάξια’, συμβάλλει στη διαφοροποίηση και αναβάθμιση του προφίλ της περιοχής του Μεταξουργείου, υπενθυμίζοντας σε όλους πως, ‘ίσως η Τέχνη, είναι μια κάποια λύση’!

Η γρήγορη ανάγνωση του χώρου δείχνει τόπο τουριστικό, κόμβο κυκλοφοριακό και συγκοινωνιακό – είσοδος μετρό, στάσεις τραμ, σημείο συγκέντρωσης των κατοίκων και όχι μόνο, με αλόγιστα και απερίσκεπτα τοποθετημένα ‘παρτέρια’ νερού που καταλήγουν σε σχάρες συλλογής απορριμάτων. Εικόνα απαράδεκτη αυτή η τελευταία, για ένα από τα κύρια συστατικά στοιχεία του ευρωπαϊκού αστικού χώρου, την πλατεία. Εικόνα απαράδεκτη γενικά.

Η πλατεία Συντάγματος βρίσκεται στο κέντρο της δραστηριότητας του αθηναϊκού βίου, κόμβος που ενώνει την Πλάκα, την Ακρόπολη, τη Μητρόπολη, τον Εθνικό κήπο, την οδό Ερμού και το Κολωνάκι. Είναι η πλατεία που δεν κοιμάται ποτέ. Συνδεδεμένη με το κτήριο των ανακτόρων αρχικά, και του Kοινοβουλίου σήμερα, στα πόδια του μνημείου του Άγνωστου Στρατιώτη, είναι το κέντρο της σύγχρονης πόλης. Το πνεύμα και ο χαρακτήρας της προηγούμενης νεοκλασσικής πλατείας, τείνουν να χαθούν στη νέα πραγματικότητα. Ρακένδυτοι επαίτες κοιμούνται στα παγκάκια, που η φθορά και η έλλειψη συντήρησής τους είναι εμφανής. Η κακοποίηση είναι έκδηλη και από την απουσία τέχνης. Η πλατεία είναι εξ΄ορισμού ένας ανοικτός δημόσιος χώρος που πρέπει να υπηρετεί τις λειτουργικές ανάγκες της πόλης, να απαντά σε αξιώσεις γοήτρου και σε αφαιρετικούς κώδικες που την αναδεικνύουν.

Ο βασικός της χαρακτήρας είναι πολιτική πλατεία και χώρος διεκδικήσεων με υψηλό πολιτικό συμβολισμό, που ενίοτε φιλοξενεί εκδηλώσεις πολιτικής, κοινωνικής και πολιτισμικής διάθεσης και ύφους. Πρέπει λοιπόν να αντιμετωπιστεί ως έργο τέχνης και πολιτισμού που οφείλει να αντέξει στον χρόνο, να γίνει αποδεκτό και να βιώνεται από τους κατοίκους με ευπρέπεια και σεβασμό. Ψάχνουμε την αυθεντικότητα του ελεύθερου χώρου της πόλης που τα τελευταία χρόνια η αποπνικτική ατμόσφαιρα των χημικών ως απόηχος των διαφόρων διαδηλώσεων, την καταστρέφει. Η πλατεία Συντάγματος είναι τοπόσημο για την Αθήνα, ένα εντυπωσιακά αρχιτεκτονικό σύνολο που αυτή τη στιγμή κάνει έκκληση για παρεμβάσεις λιτές, αποτελεσματικές, ως προς τον ρόλο, την αίσθηση και την απόλαυσή της από τους κατοίκους της πόλης αλλά και από τους τουρίστες και τους διάφορους περαστικούς.

Έχω ήδη φτάσει στο κάτω μέρος της πλατείας και γυρίζω να κοιτάξω προς τη Βουλή. Δεσπόζει πάνω από τον ορίζοντά μου, με τη Σημαία να επιβάλλεται στον ιστό της και με το μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη που το φρουρούν μέρα νύχτα εύζωνοι με παραδοσιακή στολή, να προσελκύει Έλληνες και ξένους κατά τη διάρκεια της αλλαγής φρουράς. Η γοητευτική πατίνα του χρόνου έχει χαθεί μαζί με τα λόγια του Κωστή Παλαμά, που διάβασα πρόσφατα σε εισαγωγικό σημείωμα της έκθεσης ‘Συνέβη στην Αθήνα’: ‘Η Αθήνα δεν είναι για να την αγαπά κανείς και για να την ποθεί. Τουλάχιστον η Αθήνα του εξωτερικού κόσμου, η τωρινή, η επίγεια. Πόσο διαφέρει από την ιδέα της Αθήνας που έχουμε κλεισμένη μέσα μας, σοφοί και άσοφοι, και την λατρεύουμε. Πολυκοσμία, πανσπερμία, βαρβαροκοσμία, αυτοκινητοκρατορία, χαλασμός κόσμου, ακαθαρσία, βρώμα…’.

Ο δρόμος εκτείνεται μπροστά μου σαν ταινία του Αντρέι Ταρκόφσκι, ένα μωσαϊκό φτιαγμένο από χρόνο. Η Αθήνα μεταπολεμικά κτίστηκε πρόχειρα, χωρίς σχέδιο, με γνώμονα όχι τους κατοίκους της, αλλά αποκλειστικά το κέρδος. Έτσι, η αστική συνείδηση δεν αναπτύχθηκε ποτέ. Η συνεχής ανομοιόμορφη επιφάνεια της όψης των κτηρίων διακόπτεται στο νούμερο 50. Είναι το Μέγαρο Αθηνογένους με την αξιοσημείωτη νεοκλασσική σύνθεση που οικοδομήθηκε κάπου μεταξύ 1875-1880, κάηκε από τη φωτιά που έβαλαν κουκουλοφόροι το 2008, και έκτοτε καταρρέει με ακρωτηριασμένη την οροφή. Στέκομαι απέναντι σκεπτική και κοιτάζω προσεκτικά: εύκολα διακρίνει κανείς τις σκάλες που συνδέουν τα αιωρούμενα μέρη του κτηρίου και τα ξηλωμένα μαρμάρινα στοιχεία της όψης συνθέτουν την εικόνα των καταστροφών και των αλλοιώσεων που έφεραν οι βανδαλισμοί. Ένα μικρό μόνο μέρος του ορόφου έμεινε ανέπαφο. Η σκόνη έχει κατακαθίσει δηλώνοντας την απαξίωση και εγκατάλειψη, αλλά και την κακοποίηση από ανεξέλεγκτες παρεμβάσεις.

Προχωρώ προς την Ακαδημίας και τα χνάρια των καταστροφών επαναλαμβάνονται αέναα, προδίδοντας την απουσία της αρχιτεκτονικής υπόστασης στο δομημένο περιβάλλον. Ξανακατεβαίνω στη Σταδίου. Στο νούμερο 23, το τριώροφο εκλεκτικιστικό κτήριο που στέγαζε τη Marfin Bank, τα ίδια. Εκεί η τραγωδία επιτείνει την εντύπωση. Η αλήθεια του ματιού μπροστά στις μορφές των καμμένων όψεων δεν διατυπώνει τίποτα περισσότερο από το αυτονόητο, εγκατάλειψη και φθορά του χρόνου, με μία σχετικά σύντομη διαδικασία, μαρτυρούν τα επεισόδια που προηγήθηκαν.

Τα μη κτήρια που δημιούργησε η φωτιά δηλώνουν και την αδράνεια που επακολούθησε για τη λειτουργική επανένταξή τους στον ιστό της πόλης μέσα σε μια λογική αειφορίας και τη διατήρηση και προστασία τους, είτε συνολικά, είτε μεμονωμένα.

Φεύγοντας, στην οδό Φιλελλήνων στο νούμερο 5, η ίδια ακριβώς εικόνα, παρακάτω, το παλιό κτήριο της Ολυμπιακής, σε άθλια κατάσταση, μακάβρια ατραξιόν στους τουρίστες της πλατείας Συντάγματος!

Η αποκατάσταση είναι έργο φιλοσοφικό και εκείνοι που θα το αναλάβουν, θα πρέπει να το πιστεύουν, προκειμένου να ενταχθούν σοφά και αρμονικά τα κτήρια σε αυτό που προϋπήρχε. Μετασχηματισμοί με απλότητα, ειλικρίνεια και γεωμετρική αρμονία. Και φυσικά η ανάγκη είναι ευρύτερη των οικοδομημάτων. Είναι γενικότερη επιλογή κατεύθυνσης για πολιτική και κοινωνική ανάταση, που μέσω των αρχιτεκτονικών επεμβάσεων θα ανατρέψει τη σημερινή, προσβλητική κατάσταση και θα αλλάξει σημαντικά το τοπίο της πόλης αλλά και την ψυχολογία των κατοίκων. Αν θέλουμε να βγούμε από το average και να δώσουμε στις διαδρομές της Αθήνας την ξεχωριστή σημασία που τούς αρμόζει.

Απομακρύνομαι και κάποιοι περίεργοι συνειρμοί μου φέρνουν στο νου απόσπασμα από κείμενο του Άρη Κωνσταντινίδη ‘Αμαρτωλοί και κλέφτες. Που πάει να πει πως έχουμε να κάνουμε με μια ληστοσυμμορία που θέλει να ζει μέσα στην αμαρτία και γι΄ αυτό κλέβει και παραποιεί με ασύστολη αναίδεια ό,τι ανήκει δικαιωματικά σε άλλους που θέλουν να ζουν αληθινά ελευθέροι, λιτά και παραγωγικά’.