Κατά τον Ντάνι Ρόντρικ, η οικουμένη βρίσκεται αντιμέτωπη με το εξής τρίπτυχο: δημοκρατία, εθνική κυριαρχία και οικονομική παγκοσμιοποίηση. Και τα τρία είναι αδύνατον να συνυπάρξουν σε ένα ιδεολόγημα. Αν θέλουμε να προωθήσουμε την παγκοσμιοποίηση, θα πρέπει να εγκαταλείψουμε το έθνος – κράτος. Αν θέλουμε να διατηρήσουμε και να εμβαθύνουμε τη δημοκρατία, θα πρέπει να επιλέξουμε ανάμεσα στο έθνος – κράτος και τη διεθνή οικονομική ολοκλήρωση. Τέλος, αν επιθυμούμε να διατηρήσουμε την εθνική κυριαρχία, θα πρέπει να επιλέξουμε ανάμεσα στην εμβάθυνση της δημοκρατίας και την παγκοσμιοποίηση, της οποίας τα θεμέλια, παρά την αλματώδη ευημερία στις αναπτυσσόμενες χώρες, παραμένουν σαθρά.

Το εγχείρημα της Ε. Ε. αποτελεί παράδειγμα των δυσκολιών να συνδυαστούν και οι τρεις παραπάνω επιδιώξεις. Για την επίτευξή τους θα πρέπει να υποχωρήσει η εθνική κυριαρχία των εταίρων. Την άποψή του αυτή ο Ρόντρικ τη διατύπωσε και στην Αθήνα, τον Μάιο του 2011. Το ζήτημα όμως φαίνεται ότι απασχολεί και μη οικονομολόγους. Κυρίως δε διανοητές, όπως ο γνωστός Γάλλος Αντρέ Γκλουκσμάν. Μιλώντας στο γερμανικό περιοδικό «Σπίγκελ», ο Γκλουκσμάν παραπέμπει στον Σωκράτη όταν λέει ότι ουδείς διαπράττει λάθη ηθελημένα, που σημαίνει ότι άσχημα πράγματα συμβαίνουν όταν δεν υπάρχει ισχυρή βούληση. Η εύρεση λύσεων στη σημερινή κρίση δεν θα προέλθει από κάποιο υπερφυσικό ον, λέει ο Γκλουκσμάν. Αυτή τη στιγμή όμως το Raison d’etre της Ευρώπης έχει χαθεί και αν τα ευρωπαϊκά κράτη δεν ενωθούν και δεν εμφανιστούν ως ενιαίο και μοναδικό μέτωπο, θα παρακμάσουν. Η παγκοσμιοποίηση οδηγεί σε παγκόσμιο χάος και η παγκόσμια αστυνομική δύναμη (οι ΗΠΑ) δεν υφίσταται πλέον όπως την ξέραμε. Ο καθένας παίζει το δικό του παιγνίδι.

Μια καινούργια αφήγηση, λοιπόν. ΄Η μάλλον καλύτερα μια καινούργια ιστορία που θα πρέπει να γραφτεί από τις πολιτικές και οικονομικές ηγεσίες, με έμφαση στην Ευρώπη. Γραφιάδες ευφυείς, ευέλικτοι που θα γνωρίζουν το «μάρκετινγκ» και τη «λογοτεχνία». Τους αρχαίους φιλοσόφους, τους διανοητές των προηγούμενων αιώνων και τους σύγχρονους γκουρού της οικονομίας ή της φιλοσοφίας. Κανείς δεν περισσεύει, αρκεί αυτό το πλέγμα να γίνει πρώτον κατανοητό και δεύτερον να ισχυροποιηθεί. Να αναδειχθεί σε πυρήνα εξέλιξης. Ο Τσέχοφ συμβούλευε τους επίδοξους συγγραφείς να κάνουν το εξής πριν ξεκινήσουν: «Πάρτε μια πένα που δεν θα είναι σκουριασμένη και με ευανάγνωστα γράμματα, όχι ορνιθοσκαλίσματα, γράψτε καλύτερα μόνον από τη μια πλευρά του χαρτιού. Αφήστε τη φαντασία σας να καλπάσει, συγκρατήστε όμως το χέρι σας. Μην το αφήνετε να κυνηγάει τις πολλές αράδες. Οσο πιο συνοπτικά γράφετε τόσο περισσότερο και συχνότερα θα εκδίδετε τα βιβλία σας. Ο, τι γράφετε, να το υπογράφετε. Και να θυμάστε ότι όσα κράνη και αν φοράτε για να προστατευτείτε από το κοινό, το επώνυμο και η διεύθυνσή σας πρέπει να είναι γνωστά στον εκδοτικό οίκο, σε περίπτωση που ο εκδότης θελήσει να σας στείλει πρωτοχρονιάτικη κάρτα». Μας αφορούν όλα αυτά; Αν και πολύ θεωρητικά και μακράν της καθημερινής μας έγνοιας, ναι, μας αφορούν. Οφείλουμε να είμαστε τμήμα της νέας αφήγησης.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 2.9.2012.

Πριν από τις δεύτερες εκλογές, οι εγγενείς αδυναμίες της ισπανικής οικονομίας βγήκαν στην επιφάνεια, όπως και οι ελληνικές προ διετίας. Πολλοί πιστεύουν ότι είναι θέμα χρόνου να φτάσει η στιγμή της Ιταλίας. Ετσι, η Ελλάδα, παρά τη δική της παθογένεια, παρά τον πόνο των ανθρώπων της αισθάνθηκε ότι θα μπορούσε επισήμως να απενοχοποιηθεί – να λάβει κάτι σαν τα παλιά συγχωροχάρτια της εποχής του Λούθηρου, καθώς ούτως ή άλλως γνώριζε ότι δεν έφταιγε μόνον εκείνη για τη μεγάλη φουρτούνα που ο Ποσειδώνας προκάλεσε στην Ευρώπη. Την επομένη των εκλογών της 17ης Ιουνίου, ο συντηρητικός γερμανικός Τύπος αναρωτήθηκε πώς είναι δυνατόν το κόμμα, το οποίο μετείχε στην ελληνική τραγωδία των τελευταίων χρόνων, να μπορούσε τώρα, κερδίζοντας την πρώτη θέση, να αλλάξει το παιγνίδι. Ο κεντροαριστερός γερμανικός Τύπος επέλεξε να αναδείξει τις ουρές στα συσσίτια των πόλεων, επιμερίζοντας με σαφή τρόπο τις ευθύνες που η ίδια η Γερμανία φέρει. Ωστόσο, υπήρξε κι ένας τρίτος πόλος, η επιτομή της κοινής λογικής: Και τώρα τι;

Μέρα με την ημέρα, το περιβάλλον της καγκελαρίου Μέρκελ συνειδητοποιεί ότι οι πραγματικές λύσεις πηγαίνουν πολύ πιο πέρα από όσα η καγκελάριος συζητούσε προ μηνών για την περαιτέρω σύγκλιση της Ε. Ε.: Την ύπαρξη ενός υπουργού Οικονομικών, τη δημιουργία ενιαίου τραπεζικού συστήματος, τον κοινό σχεδιασμό για τη διασφάλιση των καταθέσεων των Ευρωπαίων, αλλά και την ανάπτυξη νέου καταστατικού πολιτικού χάρτη. Εν ολίγοις, το σχέδιο που οι Γερμανοί αποκαλούν πολιτική ένωση και που θα χρειαστεί μια δεκαετία για να πάρει σάρκα και οστά. Ετσι όμως έχουν τα πράγματα; Είναι έτοιμοι οι Γερμανοί πρωτίστως να αποδεχτούν το πλαίσιο μιας αυστηρής πολιτικής ένωσης που θα μεταφράζεται σε λιγότερη κυριαρχία των κρατών και μεγαλύτερη, μεταξύ τους, αλληλεγγύη; Νωρίς για να δοθεί ξεκάθαρη απάντηση, καθώς η έως τώρα τακτική δεν είναι το καλύτερο δείγμα γραφής, παρά το γεγονός ότι, λογικά, η πολιτική ένωση θα αποτελούσε την ασφαλέστερη απάντηση στην παγκόσμια οικονομική κυριαρχία.

Η Ευρώπη διανύει περίοδο ζυμώσεων, όπου ακόμη και ο ανεπαίσθητος θόρυβος που κάνουν οι σαύρες τις νύχτες πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη. Τα δεδομένα αλλάζουν με καταιγιστικούς ρυθμούς κι ας έχουμε την αίσθηση του βηματισμού της χελώνας. Οι εκλογές που διεξήχθησαν σε Γαλλία και Ελλάδα θέτουν άλλες, πολύ πιο ουσιαστικές παραμέτρους στη συζήτηση για το ευρωπαϊκό μέλλον. Προτάσσουν τον άνθρωπο απέναντι στους αριθμούς και στα οικονομικά μεγέθη. Μπορεί να γίνουμε μάρτυρες σπουδαίων εκπλήξεων: Υπό τον φόβο μιας πιθανής περαιτέρω ύφεσης, σε μία από τις επόμενες συνόδους κορυφής οι Ευρωπαίοι ηγέτες να αναλάβουν πρωτοβουλίες άμβλυνσης της διαρκούς λιτότητας, όχι απλώς προσθέτοντας τον όρο ανάπτυξη ως σαντιγί πάνω από το πενιχρό γλυκό μας, αλλά ως συστατικό στοιχείο της επόμενης ευρωπαϊκής φάσης. Σε περίπτωση εμμονών, εγωισμών και ολιγωρίας, οι Ευρωπαίοι θα συνειδητοποιήσουν ξαφνικά ότι αφήνουν πίσω τους το παλάτι του Οδυσσέα, όπου εντός αλωνίζουν οι μνηστήρες της Πηνελόπης. (Στην περίπτωσή μας, οι αγορές.) Ομως, η λιτότητα, η λύπη και η θλίψη δεν μπορεί να γίνουν συστατικά της ενεργού ζωής του πολίτη που η Ιστορία τον θέλει να έχει δώσει αγώνες για να απαλλαγεί από ασχήμιες προηγούμενων αιώνων. Καταφεύγοντας στη γλώσσα της τέχνης, θα έλεγα πως αυτές οι καταστάσεις θυμίζουν πίνακα του Πικάσο («Repas Frugal» – Λιτό γεύμα) που μαζί με παρεμφερές έργο του Βαν Γκογκ («Chagrin» – Θλίψη, φωτ.) επρόκειτο να δημοπρατηθούν στις 20 Ιουνίου στον οίκο Κρίστις στο Λονδίνο. Πίνακες που πωλούνται ακριβά, για να θυμίζουν στον σύγχρονο άνθρωπο την πορεία της Ιστορίας.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 24.6.2012

Κοιτούσα τις προάλλες μια ξυλογραφία της σπουδαίας χαράκτριας Ρένας Ανούση – Ηλία. Αν θυμάμαι καλά ήταν ένα από τα έργα της σειράς “Οδοιπορικό στον Ολυμπο” που παρουσιάστηκε στην γκαλερί Τεχνοχώρος, κοντά στο Μουσείο της Ακρόπολης. Και ενώ εκείνη είχε μαζέψει γύρω της μια ομάδα δημιουργικών ανθρώπων, εισάγοντάς τους με διδακτική ταπεινότητα στα πρώτα βήματα της χαρακτικής, εγώ προσπαθούσα να αποκωδικοποιήσω το εκτυφλωτικό μήνυμα των σκληρών επιφανειών των έργων της. Μου θύμιζαν τόσο πολύ τα δικά μας σκληρά πια συναισθήματα. Οι ρωγμές και οι σχισμές στους βράχους που στα χαρακτικά της Ανούση αναδεικνύουν το μεγαλείο των βουνών με οδηγούσαν κατευθείαν στις βαθιές χαρακιές στον κοινωνικό μας ιστό. Στις ρωγμές που η κρίση γεννάει. Την απουσία λογικής, μέτρου και ισορροπιών στον πολιτικό μας κόσμο και στον καθημερινό άνθρωπο, σε αντίθεση με τη μοναδική λογική των βράχων στην Πολιτεία του Ολύμπου, όπου η φύση, αδιάφορη για τα δεινά μας, χαράσσει όπως διδάχτηκε εξ αρχής: με σοφία!

Και ύστερα επιστροφή στην πραγματικότητα. Στην πολιτική ρητορική, την τηλεοπτική ρητορική. Στις πολλαπλές επικαλύψεις, στα ερωτήματα ανάμεσα στις λέξεις, στην απουσία αμεσότητας προς το πρόβλημα, στην αναβλητικότητα της σκέψης, στο παλαιομοδίτικο που αποπνέουν όλοι, δίχως φρόνηση περίσσια, σαν να έχουν μπροστά τους μια χέρσα γη και επιχειρούν να την καλλιεργήσουν με ακατάλληλα εργαλεία. Και με την απατηλή βεβαιότητα ότι ο άνθρωπος που μεγάλωσε με τη θολή όραση ενός καλοζωισμένου pet μπορεί να παραμένει εσαεί pet με θολή όραση. Χμ, δεν ξέρω. Ο Αγγλος φιλόσοφος Τζον Λοκ, γράφοντας για θέματα θρησκευτικά μεταξύ άλλων, αναφέρεται μεταφορικά στο λάθος φάρμακο που μπορεί να δοθεί σε έναν ασθενή προκειμένου να γίνει καλά. Το συγκεκριμένο φάρμακο δεν απορροφάται σωστά από τον οργανισμό, άρα δεν επιτυγχάνεται η προσδοκώμενη ίαση.

Δεν ξέρω αν δοθεί τελικά το ενδεδειγμένο φάρμακο και αν έτσι το μέλλον μας θα θυμίζει περισσότερο Αναγεννησιακή Εποχή. Θέλω να το ελπίζω. Στο μεταξύ ανακάλυψα ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Κάρλος Φουέντες με τον τίτλο “Ολες οι ευτυχισμένες οικογένειες”, όπου περιγράφει παραστατικά αυτό που εν πολλοίς ζούμε ομαδικά και ο καθένας μόνος του. “Ολες οι πόρτες έκλειναν. Δε σου προσέφεραν πια ούτε ρόλους μετρ ντ’ οτέλ. Τουλάχιστον ξέρω να φοράω φράκο, ισχυρίστηκες. Να σε προσλάβουν σε ένα εστιατόριο πολυτελείας, σου αποκρίνονταν. Είναι που δεν υπάρχουν πια εστιατόρια όπως παλιά αναστέναξες μόνος σου, επειδή κανένας δεν επρόκειτο πια να σε καταλάβει. Τέρμα το Αμπασαντέρ. Τέρμα το 1-2-3, ο μπάρμαν πνίγηκε στο Ακαπούλκο. Τέρμα το Ριβολί, το κατέστρεψε ο τελευταίος σεισμός. ΄Η αλλάζεις γενιά ή η γενιά θα σε αλλάξει με άλλον σταρ… Ησουν ένα τεράστιο φιάσκο και δεν είχες άλλη λύση από το να σκεφτείς ή να μείνεις κλειδωμένος στο κινητό βεστιάριό σου, μουμιοποιημένος για πάντα…”. Προχθές, η “Λιμπερασιόν” έγραψε πως η Ελλάδα είναι το παρελθόν μας, αλλά και το μέλλον μας. Ας το σκεφτούμε όλοι μαζί πριν χάσουμε τις δυνάμεις μας και πριν εξελιχθούμε σε μορφές, γεμάτες χαρακιές, πάνω σε βράχους.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 3.6.2012. Φωτο: ‘Οδοιπορικό στον Ολυμπο’, ξυλογραφία της σπουδαίας χαράκτριας Ρένας Ανούση – Ηλία (cropped).

Φυλλομετρώντας προχθές στάθηκα για λίγο στο βιβλίο των εκδόσεων Ροές: «Δημοσθένης – Ισοκράτης: Η παρακμή του Δήμου» (επιλογή, επιμέλεια Αλ. Βέλιος). Γιατί; Απλή η απάντηση: αίφνης συναντιέμαι ξανά με το παρελθόν που περιγράφει με σαφήνεια το παρόν, βοηθώντας με να διακτινιστώ στο μέλλον, όχι ως μονάδα, αλλά ως μέλος ενός σπουδαίου λαού που παρά τα προτερήματά του παραμένει απελπιστικά ευμετάβολος και ευάλωτος. Λαός εν κινδύνω! Στο βιβλίο, ο Δημοσθένης και ο Ισοκράτης κατακεραυνώνουν μια χώρα, όπου το πολιτικό προσωπικό ερίζει για τη νομή του δημόσιου χρήματος. Οπου το εθνικό συμφέρον γίνεται προπέτασμα στυγνών φιλοδοξιών, τα ωραία λόγια συγκαλύπτουν την ανυπαρξία πεποιθήσεων, μια κατακερματισμένη και αμήχανη κοινωνία αναζητεί εξιλαστήρια θύματα ή προφάσεις, επιστρατεύει μύθους και στερεότυπα. “Διότι και τριήρεις και στρατό και χρήματα και εφόδια διαθέτουμε και με το παραπάνω. Ολα αυτά, όμως, έχουν καταστεί άχρηστα, ατελέσφορα, ανώφελα στα χέρια εκείνων που τα εμπορεύονται”, λέει ο Δημοσθένης στο Κατά Αθηναίων.

Και ο Ισοκράτης στην “Πολιτεία και Ηγεσία”: “Για τα νοσήματα του σώματος έχουν βρεθεί πολλές θεραπείες από τους γιατρούς, για τις ψυχές όμως που ’ναι γεμάτες άγνοια και πονηρές επιθυμίες δεν υπάρχει άλλο φάρμακο από τον λόγο που τολμά να επιπλήττει όσους σφάλλουν. Οι ηγέτες εκείνοι που ανταποκρίνονται στα όσα πρέπει να πράξουν, οφείλουν να αγαπούν ταυτόχρονα τους πολίτες και την πόλη τους. Γιατί ούτε ίππους, ούτε σκύλους, ούτε ανθρώπους εξουσιάζει κανείς καλά, αν δεν χαίρεται γι’ αυτά που πρέπει να φροντίζει. Να μεριμνούν για τον λαό και να θεωρούν πρωταρχικό να είναι ευχαριστημένος από τη διακυβέρνησή τους – αφού από τα ολιγαρχικά και απ’ όλα τα άλλα καθεστώτα, τα μακροβιότερα είναι όσα υπηρετούν καλύτερα τον λαό”.

Λες κι αυτές οι σκέψεις ανήκουν σε έναν σύγχρονο Ελληνα με καθαρό μυαλό. Γι’ αυτόν προέχει το συλλογικό συμφέρον. Διακρίνει τους δημαγωγούς. Το ψεύδος από τη μισή αλήθεια. Διαισθάνεται πως πίσω από τις επιπόλαιες ή τις δήθεν σοβαρές πολιτικές δηλώσεις, το δίχως έλεος έρεβος πλησιάζει. Αντιφατικός ο σύγχρονος πολιτικός λόγος απέναντι σε μια κατακερματισμένη, θυμωμένη και εξαγριωμένη κοινωνία. Ελάχιστα τής εξηγούν. Τη θέλουν εγκλωβισμένη στην απόλυτη σύγχυση, ακριβώς όπως θα είναι η ζωή στο έρεβος που κινείται κατά πάνω της σαν το παγόβουνο που συνέθλιψε τον Τιτανικό, τη στιγμή που οι ολιγαρχίες διασκέδαζαν στους πάνω ορόφους και ο λαός παρέμενε εγκλωβισμένος χαμηλά. Οχι, ο καθένας από εμάς οφείλει να βγει από το κλουβί των ηλιθίων, διαβάζοντας, μελετώντας την ιστορία και κτίζοντας πρώτα μέσα του την ελπίδα, κι ύστερα εξωτερικεύοντάς την.

Πολλοί έχουν συνειδητοποιήσει ότι ο φυσικός μας χώρος είναι η Ευρώπη, το οχυρό μας. Ακόμη και με τη σημερινή σκληροπυρηνική της μορφή. Αξίζει να δώσουμε τη μάχη της παραμονής μας σ’ έναν χώρο που, όπως υποστηρίζει ο ιστορικός Niall Ferguson, δεν έχει άλλο δρόμο από το να προσχωρήσει στον φεντεραλισμό, υιοθετώντας παράλληλα ένα δίκαιο δημοσιονομικό σύστημα. Παρουσιάζοντας τη διαμάχη Αθήνας – Βερολίνου με τη γνωστή έκφραση “chicken game”, ο Niall Ferguson εκτιμά ότι στο παρά πέντε οι δύο πλευρές θα βάλουν νερό στο κρασί τους, οι Ελληνες επειδή θα δουν ότι το κόστος εξόδου θα αποβεί καταστροφικό και οι Γερμανοί επειδή θα αντιληφθούν ότι η τραπεζική κρίση θα οδηγήσει σε αποσταθεροποίηση και την ίδια τη Γερμανία. Ανάμεσά τους τοποθετώ εν είδει ιεροσυλίας έναν Κωστή Παλαμά: “Πότε θ’ ανθίσουν τούτοι οι τόποι / πότε θα έρθουνε καινούργιοι άνθρωποι / να συνοδεύσουν την βλακεία / στην τελευταία της κατοικία!”

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 27.5.2012

Προς το παρόν, αυτή η πορεία προς τις εκλογές αποτυπώνεται στους τηλεοπτικούς δέκτες σαν παλιομοδίτικο αποτύπωμα. Ακούω τις ίδιες θορυβώδεις συζητήσεις, τους ίδιους διαπληκτισμούς μεταξύ των κομματικών εκπροσώπων. Λες και δεν πέρασε μια μέρα. Πότε; Σε μια εποχή που η χώρα κινδυνεύει να χάσει το πλεονέκτημα της γεωγραφικής και γεωπολιτικής της θέσης. Που η βιωσιμότητα του χρέους αιωρείται και την ίδια ώρα διακυβεύεται ο ορυκτός και τουριστικός της πλούτος. Οχι, δεν είναι ψιλά γράμματα. Είναι η ουσία, είναι η πεμπτουσία. Οι δημοσκοπήσεις ανεβοκατεβάζουν τα ποσοστά των κομμάτων και όλες συγκλίνουν στην άποψη ότι η επόμενη Βουλή θα είναι πολυκομματική. Το ερώτημα είναι τι είδους συνασπισμοί θα προκύψουν και προς ποία κατεύθυνση. Τηρουμένων των αναλογιών, η εικόνα θυμίζει αμυδρά την εποχή του ’55, όταν τα αστικά κόμματα προεκλογικά ήταν έτοιμα να συνεργαστούν με την ΕΔΑ προκειμένου να αποτρέψουν την ανάδειξη στην εξουσία της ΕΡΕ του Κ. Καραμανλή.

Στο προεκλογικό προσκήνιο μετέχουν με τις μηχανές στο φουλ τα κοινωνικά δίκτυα. Ενας χαοτικός διαδικτυακός τόπος, όπου κυριαρχούν η υπερβολή, η παραπλάνηση, αλλά και η σοβαρή κριτική σκέψη. Εν μέσω βεβαίως αναρτήσεων των δηλώσεων του Ν. Φωτόπουλου της ΔΕΗ “δεν θα παραιτηθώ, θα αυτοκτονήσω” και εν μέσω αφισών που οι σχεδιαστές τους θεωρούν κάθε έναν από εμάς υπεύθυνο για το αποτέλεσμα της κάλπης. Κι εγώ τολμώ να αναρωτηθώ για τους νέους. Βλέπω πολλούς να ‘ναι χαμένοι. Στο βιβλίο του “Τα δεινά που μαστίζουν τη χώρα” (εκδόσεις Αλεξάνδρεια), ο ιστορικός της μεταπολεμικής Ευρώπης Τόνι Τζαντ αναφέρεται συχνά στους νέους. “Η γενιά που τώρα εμφανίζεται στο προσκήνιο προβληματίζεται για τον κόσμο που θα κληρονομήσει. Τους φόβους της τους συνοδεύει αίσθημα ανημποριάς. Ξέρει ότι κάτι δεν πάει καλά, αλλά δεν ξέρει πώς να αντιδράσει. Την εποχή των σίγουρων ριζοσπαστικών δογμάτων οι νέοι δεν είχαν αβεβαιότητες, αλλά μια υπερφίαλη αυτοπεποίθηση: εμείς ξέρουμε να φτιάχνουμε τον κόσμο”. Και μια αναγκαία παρένθεση: Ο Τζαντ, μας θυμίζει ο ιστορικός Θάνος Βερέμης στην ‘Κ’ (17/1/2012), έζησε στην εποχή της σπανιότητας των υλικών αγαθών και βίωσε έναν κόσμο γεμάτο ελπίδα, υπερηφάνεια και φαντασία, άφησε δε πίσω του σπουδαία συγγραφική παρακαταθήκη, όπως το Postwar: A History of Europe Since 1945, Penguin Press.

Προφανώς η εποχή των σίγουρων ριζοσπαστικών δογμάτων έχει παρέλθει. Γύρω μας, όμως, κυκλοφορούν κι ας μην τους βλέπουμε, νέοι γεμάτοι ιδέες, κουράγιο και δύναμη. Νέοι που καινοτομούν, που μετέχουν σε μεγάλα συνέδρια, που επιστρέφουν στη γενέθλια γη για να την καλλιεργήσουν. Προβάλλουν το στήθος τους κι ας λαβωθεί. Ας ανατρέξουμε στους πειραματισμούς όσων μετέχουν στην TedxAcademy. Μόλις προχθές διάβαζα για την προσπάθεια ομάδας νέων που διοργάνωσαν στον Βόλο το 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Marketing & Branding Τόπου. Ναι, δεν έχουν όλοι οι νέοι αίσθημα ανημποριάς. Αλλά και όσοι κατατρύχονται απ’ αυτήν, ας διαβάσουν μια πρόταση του Αλέξις ντε Τοκβίλ και ας κινηθούν προς την αντίθετη κατεύθυνση: “Φοβάμαι πως οι άνθρωποι θα φτάσουν σε ένα σημείο, όπου θα βλέπουν κάθε νέα θεωρία σαν κίνδυνο, κάθε καινοτομία σαν κουραστικό μπελά, κάθε κοινωνική κατάκτηση σαν ένα πρώτο βήμα προς την επανάσταση και θα αρνούνται να κάνουν οποιαδήποτε κίνηση.”

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 8.4.2012

Στην Ευρώπη, ο πολιτικός κόσμος έπειτα από σοβαρές αμφιταλαντεύσεις (το παράδειγμα της Γαλλίας είναι σημαντικό) έχει θεσπίσει ένα αποδεκτό πλαίσιο λειτουργίας της χρηματοδότησης των κομμάτων. Αντιθέτως, στις ΗΠΑ οι εκλογές υπήρξαν πάντοτε πολυδάπανη υπόθεση, αλλά αυτή τη φορά προβλέπεται να ξεπεράσουν κάθε όριο φαντασίας. Το χρήμα ρέει άφθονο προς τους Ρεπουμπλικανούς. Διαβάζω σε ρεπορτάζ του πολιτικού γαλλικού περιοδικού “Le Point” για τον Σέλτον Αντελσον. Ο Αντελσον είναι πάμπλουτος, πλησιάζει τα 80, τρελαίνεται για τα καζίνο, απ’ όπου έκτισε την αυτοκρατορία του χρήματος, αλλά τρελαίνεται και για τον Ρεπουμπλικανό Νιουτ Γκίνγκριτς, προς τον οποίο τον περασμένο μήνα δώρισε το ποσό των 11 εκατ. δολαρίων (το μεγαλύτερο στην ιστορία των αμερικανικών εκλογών), διατηρώντας τον εντός της προεκλογικής εκστρατείας. Ο Αντελσον λατρεύει το Ισραήλ και όταν άκουσε τον Γκίνγκριτς να δηλώνει ότι οι Παλαιστίνιοι είναι ένας “κατασκευασμένος λαός” κι αν εκλεγεί θα μεταφέρει την αμερικανική πρεσβεία από το Τελ Αβίβ στην Ιερουσαλήμ, συνειδητοποίησε ότι ο παλαιοκομματικός Ρεπουμπλικανός αξίζει όλα τα λεφτά!

Ο Γκίνγκριτς δεν είναι ο μόνος υποψήφιος που γίνεται αποδέκτης του χρήματος των Super-Pac (Μεγάλες Επιτροπές Πολιτικής Δράσης, όπου καταλήγει το χρήμα των ιδιωτών). Μεταξύ δύο σαφάρι κροκοδείλων στην Τανζανία, ο επιχειρηματίας από την Πολιτεία του Ουαϊόμινγκ Φόστερ Φρις επέλεξε να χρηματοδοτήσει τον έτερο υποψήφιο της Δεξιάς Ρικ Σαντόρουμ με το ποσό του ενός εκατ. δολαρίων. Οι Επιτροπές γλιτώνουν τους χρηματοδότες από εμπλοκές. Ο Φόστερ Φρις έχει περάσει τα 70, θυμίζει κλασικό καουμπόι, ανήκει στους Ευαγγελικούς, κοιμάται με τη Βίβλο και διακηρύσσει πως ο Θεός τον συμβουλεύει πώς να διαχειρίζεται την περιουσία του. Ιδού, λοιπόν, γιατί επέλεξε τον καθολικό υπερσυντηρητικό πολιτικό Ρικ Σαντόριουμ. Χρήματα αρκετά, περίπου 2,6 εκατ. δολ. έχει δεχτεί και ο άλλος υποψήφιος Ρον Πολ, εκπρόσωπος των λιμπερτάριανς. Χρηματοδότης του, ο δισεκατομμυριούχος της “Σίλικον Βάλεϊ” Πίτερ Τιλ (Paypal – Facebook για τους γνωρίζοντες). Ο Πίτερ Τιλ χρηματοδοτεί τη δημιουργία offshore αποικιών πάνω σε πλοία και πλατφόρμες, προκειμένου να αποφύγει τη φορολογία, είναι δε ολίγον έως πολύ ανεκδιήγητος, αφού διατείνεται ότι από τη στιγμή που οι γυναίκες απέκτησαν δικαίωμα ψήφου, η δημοκρατία υπέστη ρωγμές!

Σε προεκλογικές εκστρατείες αυτής της εμβέλειας, όπου το ηθικό περιεχόμενο εξανεμίζεται, τίποτα δεν είναι καλό καγαθό. Αποτελεί δε κοινό μυστικό ότι αυτήν την εποχή, ετερόκλητοι μηχανισμοί συνασπίζονται, στοχεύοντας στη μη επανεκλογή του Ομπάμα. Πολλοί χρηματοδότες, οι οποίοι δεν επιθυμούν να γίνουν γνωστά τα ονόματά τους, ταμπουρώνονται πίσω από θεσμούς, όπως το αμερικανικό εμπορικό επιμελητήριο ή όπως στο παρελθόν η οργάνωση συμβούλων του Μπους, όπου δόθηκαν πάνω από δέκα εκατ. δολ. σε διαφημιστικό υλικό εναντίον του Ομπάμα. Ή όπως το 1996, όταν Κινέζοι πράκτορες καταδικάστηκαν επειδή διοχέτευσαν χρήμα προς τους Δημοκρατικούς για την επανεκλογή του Μπιλ Κλίντον. Πάντως, οργανώσεις που μάχονται για την αλλαγή του τρόπου χρηματοδότησης των κομμάτων θεωρούν ότι τα Super Pac αντιπροσωπεύουν τα πιο επικίνδυνα λαγούμια της διαφθοράς στις ΗΠΑ, αποκαλώντας τα “τερατουργήματα”.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 18.3.2012

Με τις ΗΠΑ σε προεκλογική περίοδο εν μέσω συγκλονιστικής οικονομικής αναταραχής, πολιτικοί εκτίθενται, πολιτικοί δοκιμάζονται και ένας λαός αναμετριέται με τις αντοχές του. Το εισαγωγικό απόσπασμα είναι από το βιβλίο του Μπαράκ Ομπάμα “Τολμώ να ελπίζω” πριν εκλεγεί πρόεδρος. Τότε είχε θεωρηθεί κατάθεση πολιτικής σκέψης ενός ανθρώπου που στις εκλογές ανέτρεψε τη φιλοσοφία της προεδρίας των ΗΠΑ και έθρεψε τις καρδιές της παγκόσμιας πολιτείας με ελπίδες, γεμίζοντας ωστόσο τη φαρέτρα των εχθρών του με δηλητηριώδη βέλη. Σήμερα, ο Ομπάμα έχει απέναντί του τους Ρεπουμπλικανούς, οι οποίοι κατά τη διάρκεια της πρώτης θητείας τον υποχρέωσαν να αναδιπλωθεί σε δεκάδες μικρές ή μεγάλες υποθέσεις. Μεταξύ άλλων καταγγέλθηκε για σοσιαλιστικές τάσεις και βρέθηκε με την πλάτη στον τοίχο στον τομέα της μεταρρύθμισης της υγείας, ενώ αντιμετώπισε τη χλεύη των αντιπάλων του, καθώς πρότεινε αύξηση της φορολογίας στους κατέχοντες.

Προς το παρόν, ο υποψήφιος Μιτ Ρόμνεϊ αναδεικνύεται ο ισχυρός της ομάδας των Ρεπουμπλικανών και όλοι συμφωνούν ότι η προεκλογική ρητορεία θα εστιαστεί στην οικονομία και στους δείκτες ανεργίας. Ο λαός παραμένει θυμωμένος με τον πρόεδρο. Δεν πήρε πίσω τα υποθηκευμένα σπίτια του, δεν βρήκε δουλειές και αισθάνθηκε όσο ποτέ άλλοτε την οικονομική του αποδυνάμωση. Θα στραφεί προς τους Ρεπουμπλικανούς; Η εικόνα της σημερινής Αμερικής δεν αναλύεται εύκολα. Οι Αμερικανοί, σημειώνει ο συγγραφέας Russel Banks στο “Nouvel Observateur”, γίνονται συντηρητικότεροι. Η τάση αυτή έχει τις ρίζες της στην εποχή Ρέιγκαν. Εκτοτε το πολιτικό κέντρο κλίνει συχνά προς τα δεξιά. Ο συγγραφέας –Αμερικανός και ο ίδιος– υποστηρίζει ότι πολλά ξεκινούν από τις “εκλογικές κομπίνες” των συντηρητικών Ρεπουμπλικανών, από το Fox News και τη ρητορική της αποκάλυψης των Ευαγγελικών. Ωστόσο, ο αμερικανικός λαός δείχνει ιδιαίτερα φοβισμένος. Τρομοκρατημένοι άνθρωποι που οχυρώνονται απέναντι σε όσους βρίσκονται έξω από το φρούριό τους.

Σε τέτοιες προεκλογικές περιόδους, τα χτυπήματα κάτω από τη μέση είναι πολλά. Στην περίπτωση του μορμόνου Ρεπουμπλικανού υποψηφίου για το χρίσμα Μιτ Ρόμνεϊ, ο Τύπος δεν του χαρίζεται. Στο Vanity Fair δημοσιεύτηκαν αποσπάσματα από το βιβλίο “Ο πραγματικός Ρόμνεϊ”. Στη δεκαετία του ’80, όντας επίσκοπος μορμόνος στη Βοστώνη, ο Ρόμνεϊ συμβούλευσε ανύπαντρη μητέρα να δώσει το βρέφος προς υιοθεσία. “Ή θα δώσεις τον γιο σου ή θα σε αφορίσω”, φέρεται να της είπε, αν και ο ίδιος αρνείται τους ισχυρισμούς της. Σημασία όμως έχει η χρονική στιγμή της δημοσιοποίησης τέτοιων περιστατικών, καθώς η πολιτεία της Νότιας Καρολίνας είναι οχυρό των ευαγγελικών χριστιανών που απεχθάνονται τους πολυγαμικούς μορμόνους. Ναι, η θρησκευτική, η προτεσταντική Αμερική με τις τεράστιες αγκυλώσεις που είναι άμεσα συνδεδεμένες με την οικονομική πολιτική και την ιδέα του χρήματος και του κέρδους! Οι Δημοκρατικοί, σε στάση αναμονής, αναζητούν ευάλωτα σημεία του Ρόμνεϊ: Τον ρόλο του στην Bain Capital, εταιρεία που στόχο είχε να κλείνει επιχειρήσεις, την τεράστια περιουσία του και την τάση του να αλλάζει συνεχώς γνώμη για τα πάντα. Οσοι γνωρίζουν, δηλώνουν ότι ο Ρόμνεϊ δεν είναι χαρισματικός, όσο ο Ομπάμα. Ομως, τελικά, μήπως η Αμερική χρειάζεται λιγότερους εντυπωσιακούς λόγους και περισσότερο ρεαλιστικά, υλοποιήσιμα σχέδια;

Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν πίστευε ότι η ετοιμότητα του πνεύματος είναι το εκχύλισμά του. Το να αντιληφθείς τι ακριβώς συμβαίνει σε μια συγκεκριμένη στιγμή είναι πιο αποφασιστικό από το να γνωρίζεις από πριν τα πλέον μακρινά γεγονότα. Γι’ αυτό ας μείνουμε στο παρόν. Να δούμε τις εξελίξεις ως ευκαιρία να στήσουμε εξαρχής το σαραβαλιασμένο κράτος. Να προετοιμαστούμε για την επώδυνη εφαρμογή των μέτρων, για τα πισωγυρίσματα μέσα από πιθανές πολιτικές παρασπονδίες (είναι πολλά τα λεφτά). Να δούμε, όμως, και τις αντοχές μας σε συνθήκες απροσδόκητης πίεσης. Ολες αυτές τις μέρες έχουν γραφτεί εκατοντάδες απόψεις για τη βιωσιμότητα της συμφωνίας. Ετσι επιλέγω να σταθώ στα ευρήματα των τελευταίων δημοσκοπήσεων, που θέλουν τη συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων να επιμένουν ευρωπαϊκά. Οι Ελληνες, σε πείσμα όλων των διεθνών και ντόπιων καταστροφολόγων, επιλέγουν το ευρώ, άρα και την Ευρώπη. Αδημονούν άραγε για την ασφάλεια που τους παρέχει η συμμετοχή τους σε μια δυνατή ομάδα; Προτιμούν τον Ολυμπιακό από τον Παναιτωλικό, ας πούμε, ή απλώς στέκονται στο χρώμα του χρήματος;

Την παραμονή της απόφασης του Eurogroup, ο ευρωπαϊκός Τύπος πλημμύρισε από Ελλάδα, θετικά και αρνητικά. Ηταν πολλοί οι αρθρογράφοι, οι οποίοι σημείωναν ότι η Ευρώπη οφείλει να βοηθήσει την Ελλάδα, όχι μόνο γιατί ο πληθυσμός της υποφέρει, αλλά γιατί αυτή η σωτηρία βοηθάει «εμάς τους Ευρωπαίους». Μια σωτηρία – αλληλεγγύη, η οποία ως συνέχεια της μεταπολεμικής γαλλογερμανικής συμφιλίωσης θα συμβάλει στο να πάψει το ευρωπαϊκό οικοδόμημα να είναι απλώς μια αναφορά ανάμεσα σε τυπικά γραμμένα κείμενα. Ούτως ή άλλως, η αλληλεγγύη είναι η έκφραση της πολιτικής και κοινωνικής συνοχής. Ας θυμηθούμε τι συνέβη, π.χ., με την ένωση των δύο γερμανικών κρατών. Πόσα χρήματα διατέθηκαν από τη δεκαετία του ’90 ώς τις μέρες μας. Αυτή η αλληλεγγύη είναι η μοναδική δύναμη που θα οδηγήσει στη δημιουργία της πολιτικά ενωμένης Ευρώπης. Δεν πρόκειται για ευσεβείς πόθους. Προβλέπεται στη συνθήκη της Λισσαβώνας. Σωστά, λοιπόν, γράφεται ότι το νόμισμα της Ευρώπης δεν είναι το ευρώ, αλλά η δημοκρατία και τα δικαιώματα του ατόμου που οδηγούν και επιβάλλουν την αλληλεγγύη. Μέχρι να αποδειχθεί κάτι άλλο στην πράξη.

Ξεφυλλίζοντας κείμενα του Τοκβίλ, στάθηκα στην αναφορά του στην ελευθερία, όπως την έβλεπαν οι αρχαίοι Ελληνες. Εγραφε ότι για να επιστρέφουμε σ’ αυτήν την ελευθερία θα πρέπει να υποχωρήσει ο ατομικισμός και να υπάρξει αντίσταση στον κρατισμό. Xαρακτήριζε σκουριά των κοινωνιών τον ατομικό εγωισμό και πρότεινε ως αντίδοτο το συνεταιρίζεσθαι. Οι Ελληνες έχουμε ευθύνη για τη σκουριά της κοινωνίας μας. Ο ατομισμός, τα μικροσυμφέροντά μας δεν άφησαν περιθώρια για αντίδοτο. Η κρίση στο κράτος και τον πολίτη, όμως, δεν ήρθε ως τιμωρία. Ηρθε ως προειδοποίηση του σώματος που έχει πρόβλημα, ανεβάζει πυρετό, που μας λέει “τρέξτε στον γιατρό”. Αλλά εμείς δείχνουμε να εμπιστευόμαστε τα κοινά έμπλαστρα. Δεν ξέρω αν το σώμα θα συνεχίσει να στέλνει μηνύματα. Πιθανώς ναι. Πιθανώς όχι. Σε περίπτωση υπερίσχυσης του όχι, το κεφάλαιο που λέγεται κοινωνική ζωή, ζωή της πολιτείας, θα έχει κλείσει οριστικά, με τη σκουριά να έχει διαβρώσει τα πάντα. Κι έτσι, δεν θα υπάρχει χρόνος για τη δημοκρατία, την αλληλεγγύη και το νοιάξιμο για τα δικαιώματα του ατόμου, ως μέλους της κοινωνικής ομάδας.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 26.2.2012

Και όμως, αυτός ο Ελληνας θα δεχόταν να συνεργαστεί καλύτερα, στον βαθμό που του “έπεφτε” λόγος, αν εμφανιζόταν μπροστά του ένας σπουδαίος πολιτικός και του περιέγραφε με σαφήνεια την Ελλάδα της επόμενης δεκαετίας. Αν του εξηγούσε ότι μέσα από τον μετασχηματισμό του παρόντος συστήματος και τις διαρθρωτικές αλλαγές (αυτές που όφειλαν να έχουν πραγματοποιηθεί προ 15ετίας) το μέλλον δεν θα φάνταζε τόσο ζοφερό, αλλά θα εμπεριείχε σπόρους ενός δικαιότερου τρόπου ζωής. Ως την εμφάνιση, όμως, αυτού του πολιτικού, ας βρούμε τώρα τον χρόνο για να ξεκινήσουμε τη νέα αφήγηση της χώρας, της κοινωνίας, της ίδιας μας της ζωής. Να διαχειριστούμε τις σχέσεις μας σε ένα ασταθές περιβάλλον, να αναπτύξουμε νέες δεξιότητες, να απελευθερώσουμε δυνητικές ικανότητες – όχι μόνον οι νέοι, αλλά και οι μεγαλύτεροι. Οπως σωστά γράφει ο Αμερικανός στοχαστής Richard Sennett “ελάτε να ανακαλύψουμε τα ταλέντα μας”. Δεν μπορεί, κρύβουμε πολλά ταλέντα μέσα μας. Είναι αφύσικο να κυλήσει η ζωή μας καρφιτσώνοντας χαρτάκια στο ψυγείο.

Η τελευταία διετία, περνώντας μέσα από τις συμπληγάδες του ελληνικού πείσματος και της εντύπωσης ότι μπορούμε να ξεγελάσουμε τους κουτόφραγκους, σημαδεύτηκε από πολιτική κατενάτσιο. Τώρα, οι τακτικιστές πολιτικοί υποχρεούνται να τη μετατρέψουν σε επιθετική πολιτική. Σημαντικοί οικονομολόγοι αμφισβητούν την επιτυχία των προγραμμάτων των τροϊκανών. Ο φαύλος κύκλος λιτότητα – ύφεση που μας επιβάλλουν υπονομεύει την ψυχική ισορροπία της κοινωνίας. Ποιος τολμά να έχει αντίλογο σε αυτό το ενδεχόμενο; Κανείς λογικά σκεπτόμενος. Αλλά το ίδιο θα συμβεί αν παρατείνουμε τη σημερινή ακινησία. Ο Ζακ Αταλί, οπαδός της παγκόσμιας διακυβέρνησης, αναφέρεται συχνά στο δίπολο αγορά – δημοκρατία. Αγορά και δημοκρατία είναι οι προϋποθέσεις για την οικονομική ανάπτυξη, στον βαθμό που η αγορά είναι ένα πολύ κακό σύστημα από πλευράς αποτελεσματικότητας, αλλα είναι το καλύτερο που διαθέτουμε για την παραγωγή και αναδιανομή του πλούτου, ενώ η δημοκρατία επιτρέπει την αναπλήρωση των ανεπαρκειών της, κυρίως δε θέτει τους κανόνες λειτουργίας της.

Ιδού, λοιπόν, έμμεση επιστροφή στην έννοια της δημοκρατίας. Εννοια που αμφισβητείται τελευταία από πολλούς, δεδομένου ότι οι πολιτικές αποφάσεις λαμβάνονται ερήμην του λαού. Ο Καστοριάδης παρατηρεί ότι η δημοκρατία, η οποία δεν μπορεί πια να οριστεί παρά μόνον ειρωνικά και μελαγχολικά σαν εξουσία του λαού, περιορίζεται να παίζει τον ασήμαντο ρόλο ενός παραπετάσματος που κρύβει την εξουσία του χρήματος, της τεχνοεπιστήμης, της γραφειοκρατίας των κομμάτων και του κράτους ή των ΜΜΕ. Αν τελικά δεν θέλουμε να χάσουμε το προνόμιο της δημοκρατίας, αν δεν επιθυμούμε καθεστώς ψυχρής μετα-δημοκρατίας, όπου απλώς θα παριστάμεθα, όπως τώρα, οφείλουμε να δώσουμε τη μάχη με το θάρρος του ανθρώπου που ξέρει πότε και πώς μπορεί να δεσμευτεί σε έναν αγώνα με αβέβαιη έκβαση. Γιατί περί αυτού πρόκειται. Δεν θα είμαστε οι πρώτοι στον κόσμο που θα το ζήσουμε.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 12.2.2012

Θα πάψουν οι κομματικοί μηχανισμοί να θυμίζουν θέατρο του παραλόγου, ορίζοντας κατά βούληση πού θα τοποθετηθεί κάθε φορά η δική τους “κόκκινη” γραμμή;

Οι απαντήσεις θυμίζουν σταλακτίτες πάνω από έναν κόσμο, ο οποίος δέχτηκε στωικά την καταιγίδα των φοροεισπρακτικών μέτρων, τις μειώσεις των μισθών και των συντάξεων, τις απολύσεις στον ιδιωτικό τομέα, τις νέες αυξήσεις της ΔΕΗ και την εκτόξευση της ανεργίας. Παρ’ όλα αυτά, ουδείς δείχνει να τον σέβεται και ουδείς μπορεί να τον διαβεβαιώσει ότι σε ένα χρόνο, σε δύο χρόνια οι αναγκαίες θυσίες του θα ανταμειφθούν στο μέτρο του δυνατού.

Αντιθέτως καλείται να αντιμετωπίσει δίχως ίχνος οργής(!) το φαιδρό του παλαιοκομματικού Κίμωνα Κουλούρη, τις αποδοκιμασίες εναντίον του Προέδρου της Δημοκρατίας κατά τη διάρκεια του εορτασμού των Θεοφανίων στη Χαλκίδα, τις δηλώσεις του κ. Ρέππα ότι “δεν τίθεται θέμα απολύσεων στον δημόσιο τομέα” (τίθεται όμως και παρατίθεται στον ιδιωτικό) ή την υπερασπιστική γραμμή Μπεγλίτη-Καστανίδη στο ενδεχόμενο να είναι εκ νέου υποψήφιος για την προεδρία του ΠΑΣΟΚ ο Γ. Παπανδρέου. Τραγελαφικές εικόνες!

Το 2012 είναι έτος-σταθμός για την Ελλάδα. Στη διάρκειά του, δύο τινά μπορεί να συμβούν: ή να απογειωθούμε ως χώρα, εκπλήσσοντας τον κόσμο, ή να διασχίσουμε τον ποταμό της θλίψης, τον Αχέροντα. Ο πολίτης θα ήθελε το πρώτο.

Θα ήθελε οι πολιτικοί να ομονοήσουν και να απεμπολήσουν τον διακαή πόθο να ελέγχουν μονίμως το παιγνίδι. Θα ήθελε να ακούσει από τον πρωθυπουργό τη μία και μοναδική αλήθεια για το αύριο. Δεν του αρέσουν πια οι ωραιοποιήσεις, οι μικροελπίδες, τα υφέρποντα μηνύματα. Σταράτες κουβέντες επιδιώκει.

Θα ήθελε, τέλος, να δει το σημερινό πολιτικό προσωπικό να συρρικνώνεται και μέσα απ’ αυτήν τη συρρίκνωση να αναδειχθούν υγιείς δυνάμεις που θα αναλάβουν να πείσουν τις αποπροσανατολισμένες νέες γενιές. Δεν αναζητεί ιδανικούς ανθρώπινους τύπους ο πολίτης, αλλά άτομα με κοινό νου και σωστή αντίληψη της σημερινής διεθνούς και εσωτερικής πραγματικότητας.

Αμφίβολη η πρώτη εκδοχή. Η δεύτερη, ωστόσο, αυτή του Αχέροντα, ενέχει την τραγικότητα. Αν επιβεβαιωθούν οι προβλέψεις του Economist για ύφεση 7%, ενώ στον προϋπολογισμό έχει οριστεί ύφεση 2,8%, η σημερινή θολή εικόνα θα μοιάζει έργο τέχνης μπροστά σ’ αυτήν που θα εμφανιστεί στο τέλος του έτους.

Δεν της πρέπει όμως της Ελλάδας η τραγικότητα, κι ας σφάλαμε όλοι πολύ. Της πρέπει η απογείωση, η έκπληξη, η σωτηρία της.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 12.1.2012