Αυτά είναι τα καλά νέα για τον πρωθυπουργό. Υπάρχουν όμως κι άλλα, το κυριότερο εκ των οποίων είναι ότι όσο περνάει ο καιρός και απομακρύνεται ο φόβος της χρεοκοπίας, η κυβέρνηση θα αρχίσει να κρίνεται με τα στάνταρντ της ομαλότητας. Οσο η μεσαία τάξη εμπεδώνει το αίσθημα ασφάλειας, τόσο περισσότερο θα απαιτεί και τα υπόλοιπα, που οφείλει να κάνει μια κυβέρνηση σε κανονικούς καιρούς. Δεν αναφερόμαστε σε οικονομικά αιτήματα, τα οποία ήταν η μόνιμη και περίπου η μόνη σταθερά των απαιτήσεων της ελληνικής κοινωνίας από τις κυβερνήσεις της μεταπολίτευσης. Το σοκ του περιορισμού των εισοδημάτων το απορρόφησαν οι κυβερνήσεις Παπανδρέου και το πλήρωσαν. Οπως γράφαμε το περασμένο καλοκαίρι, «παρά τη χωλή δημόσια συζήτηση, παρά τα ανεδαφικά συνθήματα που κυριάρχησαν, οι περισσότεροι Ελληνες έμαθαν για τα παραγωγικά ελλείμματα της χώρας και άρχισαν να συνειδητοποιούν τις θεσμικές στρεβλώσεις της οικονομίας. Ο έντονος -και εν πολλοίς αυτοκριτικός- διάλογος των δύο τελευταίων ετών ήταν ένα βήμα ωριμότητας της κοινωνίας, η οποία αποτυπώθηκε και στο αποτέλεσμα της 17ης Ιουνίου. Οι Ελληνες ψήφισαν υπέρ της Ευρώπης ξέροντας ότι η επιλογή συνοδεύεται και από τις σταθεροποιητικές πολιτικές» («Το σύντομο καλοκαίρι της Αγανάκτησης;», Καθημερινή 22.7.2012).

Σε ό,τι αφορά τα οικονομικά, η κυβέρνηση έχει μόνο μία μεγάλη εκκρεμότητα. Την αποτελεσματική ενίσχυση των αδύναμων και χτυπημένων από την κρίση Ελλήνων, ήτοι των φτωχών και ανέργων. Αυτό προϋποθέτει δομές κοινωνικού κράτους, διαφορετικές από το ρίχνω λεφτά στον αέρα («ζούμπου» το λέγαμε παλιότερα) κι όποιος προλάβει παίρνει. Αυτό συνέβαινε μέχρι τώρα. Τώρα οι πολίτες θέλουν χειρουργική δεξιότητα. Η κοινωνία δεν μπορεί να έχει τους αδύναμους στο έλεος της τύχης, αλλά επίσης δεν ανέχεται τη σπατάλη. Ζητεί στοχευμένες κοινωνικές πολιτικές, που θα ενισχύουν τους αδύνατους και όχι τους γραφειοκράτες.

Συνεπώς, πολλοί ψηφοφόροι -αφού είδαν την κρίση να χτυπά και ισχυρότερες χώρες και τη λιτότητα να ροκανίζει τα εισοδήματα και άλλων ευρωπαϊκών λαών- δεν θα κρίνουν την κυβέρνηση Σαμαρά, όπως την κυβέρνηση Παπανδρέου. Η ελληνική κοινωνία μοιάζει να απορροφάει την «έκπληξη» της λιτότητας και προσαρμόζεται ταχύτατα. Η τωρινή κυβέρνηση θα κριθεί από τη δυνατότητά της να φτιάξει θεσμούς, να καταπολεμήσει τις ελληνικές παθογένειες, να δημιουργήσει ένα φτωχότερο μεν (σε σχέση με το παρελθόν), αλλά ευρωπαϊκότερο στις δομές και αποτελεσματικότερο στη λειτουργία κράτος.

Οσο απομακρύνεται ο κίνδυνος της χρεοκοπίας, τόσο μετατίθεται το κέντρο προσοχής του εκλογικού σώματος. Οι πολίτες πλέον θα απαιτούν περισσότερα από την υπόλοιπη, εκτός του κ. Στουρνάρα, κυβέρνηση. Κι εκεί είναι τα πολύ άσχημα νέα για τον κ. Σαμαρά. Η πλειοψηφία των υπουργών του δουλεύει με τον παλαιοκομματικό αραμπά. Κι αυτό, όσο περνάει ο καιρός, θα γίνεται όλο και πιο εμφανές…

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 20.1.2013

Το βασικότερο χαρακτηριστικό του πολιτικού μας συστήματος είναι τα μπαλώματα. Ολα τα προηγούμενα χρόνια οι κυβερνήσεις δεν έλυναν προβλήματα· τα επιδοτούσαν με τη λογική τού «ασ’ το γι’ αργότερα» και γι’ άλλους. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο αγροτικός τομέας, ο οποίος, στο μεγαλύτερο μέρος του είναι αντιπαραγωγικός. Οποτεδήποτε, όμως, τα δομικά προβλήματα αυτού του κλάδου οξύνονταν, οι κυβερνήσεις δεν έδιναν λύσεις· έδιναν επιδοτήσεις. Ετσι καταλήξαμε να έχουμε κάθε χρόνο τους αγρότες στους δρόμους, τον αγροτικό τομέα διαλυμένο -να παράγει ακριβά προϊόντα που δεν θέλει κανείς- και τα σούπερ μάρκετ να πλημμυρίζουν από προϊόντα Αργεντινής.

Κάπως έτσι, βλέποντας και μπαλώνοντας, πορεύεται κι αυτή η κυβέρνηση. Το πρώτο παράδειγμα είναι η αντιμεταρρύθμιση στην Παιδεία. Το άγχος του κ. Αρβανιτόπουλου ήταν η πιθανότητα να έχει κλειστά πανεπιστήμια τον Σεπτέμβριο. Και γι’ αυτό κι επιχειρεί να τα ανοίξει όπως να ’ναι. Φυσικά, τα προβλήματα των ΑΕΙ θα διαιωνιστούν, αλλά ποιος νοιάζεται; Το «μπάλωμα» των τροπολογιών Αρβανιτόπουλου θα κρατήσει κανένα χρόνο και μετά ο ίδιος πιθανότατα δεν θα είναι υπουργός.

Αλλά και με τις αποκρατικοποιήσεις δεν διαφαίνεται κάποια στρατηγική. Αν αληθεύουν όσα είπε ο κ. Ευάγγελος Βενιζέλος στην Κοινοβουλευτική του Ομάδα, στην περίπτωση της Αγροτικής δεν έγινε ιδιωτικοποίηση, έγινε διευθέτηση. Δεν αναφερόμαστε μόνο στα χρέη των κομμάτων τα οποία -να το θυμηθούμε!- κάπου θα χαθούν στη συναλλαγή. Σύμφωνα με τον κ. Βενιζέλο, «προηγήθηκε άτυπη διαγωνιστική διαδικασία μεταξύ ασφαλιστικών Ταμείων 4 μεγάλων ελληνικών τραπεζών… Το μεγάλο ζήτημα που αντιμετωπίζαμε ήταν το ζήτημα της τύχης του προσωπικού. Γιατί η αλήθεια είναι ότι σε όλα τα σενάρια που είχαμε επεξεργαστεί, προβλεπόταν δραστική μείωση του προσωπικού κατά 2.000 με 2.500 άτομα». Η λύση τελικά που προκρίθηκε προέβλεπε την «πλήρη απορρόφηση του δικτύου και πλήρη απορρόφηση όλου του προσωπικού».

Με άλλα λόγια, μια κορυφαία οικονομική απόφαση δεν ελήφθη με βάση οικονομικές παραμέτρους -τι συμφέρει; ποια λύση είναι μακροπρόθεσμα η πλέον αποδοτική; τι προοπτικές υπάρχουν;- αλλά με βάση την προστασία του πελατειακού δικτύου των κομμάτων. Το αστείο είναι ότι 1.800 υπάλληλοι της ΑΤΕ συνταξιοδοτούνται μέχρι το 2014 και πιθανότατα θα γίνει πρόγραμμα εθελουσίας εξόδου που θα το πληρώσουν -ποιοι άλλοι;- οι φορολογούμενοι από τα ασφαλιστικά τους Ταμεία.

Ετσι με μπαλώματα προχωρά και η μη εφαρμογή του Μνημονίου. Αντί να κλείνουν οι πληγές του κράτους που τροφοδοτούν τα ελλείμματα, περικόπτονται οριζοντίως μισθοί και συντάξεις έτσι ώστε να βελτιωθούν τα νούμερα χωρίς να πειράζονται οι αντιπαραγωγικές δομές. Στο τέλος, ακόμη κι αν πετύχουμε τους αριθμητικούς στόχους του Μνημονίου, η προσαρμογή δεν θα είναι βιώσιμη διότι δεν θα έχουν πειραχτεί τα γενεσιουργά αίτια της κρίσης. Το καλύτερο, δηλαδή, σενάριο είναι η επανάληψη της προηγούμενης εικοσαετίας. Μετά την υπερπροσπάθεια στη δεκαετία του ’90 για να διορθωθούν τα νούμερα και να μπούμε στην ΟΝΕ, ακολούθησε η κατρακύλα που μας έφτασε μέχρι το Μνημόνιο. Ποιος θυμάται άραγε πόσο καλά είχαν «λύσει» το ασφαλιστικό ο κ. Δημήτρης Ρέππας και η κ. Φάνη Πάλλη-Πετραλιά;

Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ‘Καθημερινή’, 3.8.2012

Ακουσαν τις προειδοποιήσεις από το εξωτερικό και ακολούθησαν τη συμβουλή των Financial Times Deutschland να ψηφίσουν, «έστω με βαριά καρδιά», υπέρ του κ. Σαμαρά. Είχαν να επιλέξουν μεταξύ μιας ανερμάτιστης και γεμάτης κινδύνους υποσχεσιολογίας του ΣΥΡΙΖΑ και μιας πιο συντηρητικής λύσης που εγγυάτο την ευρωπαϊκή πορεία της χώρας. Ορθώς επέλεξαν το δεύτερο.

Το δεύτερο συμπέρασμα που προκύπτει –όχι εκ των Financial Times Deutschland, αλλά εκ των αποτελεσμάτων– είναι η «βαριά καρδιά». Την προηγούμενη φορά που η χώρα βρέθηκε μπροστά σε θανάσιμο κίνδυνο, οι Ελληνες έδωσαν στον Κωνσταντίνο Καραμανλή σχεδόν 55%. Σ’ αυτές τις εκλογές, οι ψηφοφόροι πάλεψαν με δύο πράγματα: την ανάγκη διασφάλισης της ευρωπαϊκής πορείας της χώρας και την απέχθειά τους προς το παλιό πολιτικό σύστημα. Στις εκλογές του Μαΐου κυριάρχησε το δεύτερο. Σ’ αυτές, το πρώτο. Βεβαίως, αν ο ΣΥΡΙΖΑ είχε τον χρόνο και την οργάνωση να εκλογικεύσει περισσότερο τις θέσεις του, σίγουρα θα ήταν ο προχθεσινός θριαμβευτής. Δεν ήταν η «κινδυνολογία» που απέτρεψε πολλούς από το να τον ψηφίσουν. Οι κίνδυνοι υπογραμμίζονταν κάθε φορά που κάποιο στέλεχος έριχνε μια «ριζοσπαστική» πρόταση και η ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ έκανε απεγνωσμένη προσπάθεια (μετά μπόλικης συνωμοσιολογίας) για να την μαζέψει. Δεν τα κατάφερε επαρκώς διότι πολλοί ήταν αυτοί που είχαν «ενδιαφέρουσες ιδέες», για το αν έχει σημασία το νόμισμα, τη χρηματοδότηση των παροχών κ.λπ.

Τα παραπάνω υπονοούν ότι οι ηγεσίες της Ν.Δ. και του ΠΑΣΟΚ δεν πρέπει να διαβάσουν διά παραμορφωτικού φακού τα αποτελέσματα των εκλογών. Οι Ελληνες δεν τους εμπιστεύθηκαν, διάλεξαν το χαλάζι αντί την αναβροχιά. Χωρίς τον καθ’ όλα δικαιολογημένο φόβο της εξόδου από το ευρώ, θα σάρωνε η –επίσης καθ’ όλα δικαιολογημένη– επιθυμία για αλλαγή. Αυτήν την επιθυμία πρέπει να σεβαστεί η Νέα Δημοκρατία, αν θέλει να μακροημερεύσει το αποτέλεσμα των προχθεσινών εκλογών. Χρειαζόμαστε κυβέρνηση ευρύτατης αποδοχής τεχνοκρατών, ανθρώπων που θα έχουν «πρόσωπο» στο εξωτερικό και μεγίστης ανοχής εκ μέρους των πολιτών στο εσωτερικό.

Καλώς ή κακώς, οι Ελληνες νιώθουν ότι πρέπει να τραβήξουν διαχωριστικές γραμμές με το παρελθόν. Ακόμη και με τις καλές εκδοχές του. Δεν είναι τυχαίο ότι η επιλογή του κ. Πύρρου Δήμα από τον κ. Βενιζέλο για να ηγηθεί το ψηφοδέλτιο Επικρατείας του ΠΑΣΟΚ είχε τόσο ψυχρή αποδοχή, παρά το γεγονός ότι ο αρσιβαρίστας ήταν λαϊκός ήρωας. Ο κόσμος μπούχτισε από τις επικοινωνιακού τύπου κινήσεις. Θέλει ουσία. Θέλει να νιώσει ότι εκείνοι που ξέρουν και μπορούν έχουν το τιμόνι στα χέρια τους. Δεν θα συγχωρήσει άλλα πολιτικά παιχνιδάκια στην πλάτη του. Χρειάζεται μια ανάσα για να δει το καράβι να μπαίνει σε ρότα. Μέχρι να διαφύγει τον κίνδυνο, η διάχυτη ανασφάλεια μπορεί να οδηγήσει τη χώρα σε περίεργες ατραπούς.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 19.6.2012

Από την άλλη, η νεοελληνική εκδοχή του κεϊνσιανισμού είναι για τα μπάζα ή για τα κανάλια (όσο περνάει ο καιρός αυτά γίνονται συνώνυμα). Το “ρίχτε λεφτά στην αγορά” μπορεί να είναι καλό, από άποψη φιλανθρωπίας, μπορεί να είναι καλύτερο για όσους λυμαίνονται τα κρατικά λεφτά (που έπεφταν στην αγορά), δεν κάνει τίποτε μεσοπροθέσμως στην οικονομία. Τα λεφτά σκορπίζονται· κάποιοι παίρνουν πολλά, κάποιοι λιγότερα, οι περισσότεροι ελάχιστα και αυτά τα λεφτά ταξιδεύουν στο εξωτερικό κυρίως για εισαγωγές προϊόντων και δευτερεύοντως ως εξαγωγή συναλλάγματος. Μια ανοιχτή οικονομία χωρίς παραγωγική βάση είναι η χαρά των εισαγωγέων.

Μόνος δρόμος που απομένει είναι η δημοσιονομική πειθαρχία. Πρέπει να συμμαζέψεις τα ελλείμματα, ώστε να σε εμπιστευτούν κάποιοι να σου δώσουν λεφτά για να κάνεις όλα εκείνα τα υπέροχα κεϊνσιανά που ονειρεύονται διάφοροι καθηγητάδες. Είναι μια διαδικασία δύσκολη, αλλά αναγκαία για την ανάπτυξη.

“Και η πολιτική;”, μπορεί να ρωτήσουν κάποιοι, “ηττήθηκε οριστικά από την οικονομία;”. Δυστυχώς, δεν υπάρχουν αριστερές ή δεξιές απαντήσεις στην κατάσταση που βρισκόμαστε· όπως δεν υπάρχουν αριστερές ή δεξιές απαντήσεις στους φυσικούς νόμους. Ο σιδηρούς νόμος της οικονομίας (έσοδα–έξοδα, παραγωγή–κατανάλωση) λειτουργεί σε όλα τα πλάτη και μήκη της Γης, ανεξαρτήτως αν οι κάτοικοι μιας χώρας έχουν δεξιές ή αριστερές προτιμήσεις. Οσοι δεν το πιστεύουν ας ρίξουν μια ματιά στη Β. Κορέα.

Η πολιτική, όμως, μπορεί να κάνει τη διαφορά σε ό,τι αφορά τις επιπτώσεις της κρίσης ή του οικονομικού αποτελέσματος συνολικότερα. Εκεί χωράει μεγάλη κουβέντα για δεξιές ή αριστερές πολιτικές. Τι, πώς, πόσο κράτος πρόνοιας; Ποιο πρέπει να είναι το ύψος χρηματοδότησής του και (συνεπώς) πόσο η φορολογία;

Αυτή είναι η συζήτηση και διάφορες χώρες δίνουν τις δικές τους λύσεις. Οι σκανδιναβικές χώρες, για παράδειγμα, απάντησαν διαφορετικά από τις ΗΠΑ. Εχουν υψηλή προοδευτική φορολογία και ισχυρό κράτος πρόνοιας, ενώ στις ΗΠΑ ο Ομπάμα σκοτώνεται με την παλαβή Δεξιά γιατί “τόλμησε” να θεσμοθετήσει ένα ελάχιστο σύστημα υγείας για τους άπορους.

Στην Ελλάδα, δυστυχώς, η συζήτηση (τεχνήεντως;) δεν φτάνει ποτέ εκεί· έχει παραμείνει στα προ του 1989, πριν απαντηθεί οριστικά από τη ζωή το ερώτημα “αν χρειάζεται να επανακρατικοποιηθεί η Ολυμπιακή”. Στον δημόσιο διάλογο χρησιμοποιείται ως επιχείρημα η φτώχεια των πολλών για να διατηρούνται τα προνόμια των λίγων. Και αυτό βαφτίζεται αριστερή πολιτική. Αντί να προωθείται η προσφορότερη οικονομικά λύση, ώστε το πλεόνασμα της ιδιωτικοποιημένης εταιρείας να φορολογηθεί για να ενισχυθούν οι μη έχοντες της κοινωνίας, επιλέγεται η αντιοικονομική συντηρητική επιλογή· δίνονται μάχες για τα επιδόματα των σχετικά προνομιούχων ενώ οι άνεργοι πληθαίνουν και φτωχαίνουν. Η Αριστερά δεν παλεύει για τους φτωχούς· παλεύει για να διατηρηθεί το στρεβλό και πελατειακό στάτους κβο. Για παράδειγμα, όπως γράφει ο κ. Μάνος Ματσαγγάνης, “εξαιτίας του πελατειακού κατακερματισμού του ασφαλιστικού συστήματος η ίδια εισφορά δίνει στο ΙΚΑ σύνταξη 500 ευρώ, ενώ στον ΤΑΠ–ΟΤΕ 1.500 ευρώ στα 55 χρόνια”. Να θυμίσουμε ότι ο κ. Στρατούλης του ΣΥΡΙΖΑ για τον ΟΤΕ σήκωσε (παρανόμως) πανό στη Βουλή και όχι για το ΙΚΑ.

Σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες η απάντηση στις κοινωνικές επιπτώσεις της κρίσης ήταν το κράτος πρόνοιας. Μηχανισμοί με ορθολογική δομή που αναδιανέμουν εισοδήματα από τα υψηλότερα στα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα. Εδώ, συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Οπως γράφει ο κ. Ματσαγγάνης, “ο ιδιοφυής μηχανισμός των κοινωνικών πόρων αφαιρεί εισόδημα από τους χαμηλόμισθους και το μεταβιβάζει στους υψηλοσυνταξιούχους του ΤΣΜΕΔΕ και άλλων ταμείων. Το επίδομα τυφλών είναι 362 ευρώ τον μήνα εάν ο δικαιούχος είναι εργαζόμενος ή σπουδαστής, αλλά 697 ευρώ τον μήνα εάν είναι δικηγόρος. Μια οικογένεια μισθωτών με δύο παιδιά και χαμηλό εισόδημα δικαιούται οικογενειακό επίδομα 24,65 ευρώ τον μήνα εκτός εάν οι γονείς εργάζονται στο Δημόσιο, ή σε ΔΕΚΟ, ή σε τράπεζα, οπότε το οικογενειακό επίδομα γίνεται 236 ευρώ τον μήνα.”

Tο δίχτυ ασφάλειας στην Ελλάδα ήταν διάτρητο προ της κρίσης και παρέμεινε εξίσου διάτρητο μετά την κρίση: μέχρι το 2009 “το ‘αρχικό’ ποσοστό φτώχειας, δηλαδή προ κοινωνικών παροχών και συντάξεων, ήταν αρκετά χαμηλότερο στην Ελλάδα (22,7%) από ό,τι στην Ε.Ε. των ’27′ (25,1%). Ομως, το αντίθετο ίσχυε ως προς το ‘τελικό’ ποσοστό φτώχειας, δηλαδή αφού ληφθούν υπόψη όλες οι κοινωνικές παροχές. Αυτό ήταν υψηλότερο στην Ελλάδα (19,7%) απ’ ό,τι στην Ε.Ε. (16,3%)». Να σημειώσουμε ότι η Ελλάδα ξόδεψε ως ποσοστό του ΑΕΠ περισσότερα από τον μέσο όρο της Ε.Ε. των ’27′ αλλά κατάφερε να μειώσει το ποσοστό φτώχειας κατά 3 μόνο ποσοστιαίες μονάδες ενώ οι άλλες ευρωπαϊκές χώρες κατά 8,8 μονάδες. Η ‘νεοφιλελεύθερη’ Ιρλανδία έχει ποσοστό φτώχειας 15%.

Εδώ πρέπει να σημειώσουμε ότι το Μνημόνιο ρητά προέβλεπε την εξομάλυνση των διαφορών ενισχύσεων από το κοινωνικό κράτος. Το αποτέλεσμα των επιτυχών “διαπραγματεύσεων” ήταν οι πολλαπλές εξαιρέσεις υπέρ των προνομιούχων ομάδων, που στην ουσία αναπαρήγαγε το προηγούμενο διάτρητο πλαίσιο σε πιο χαμηλό επίπεδο. Μπορεί δηλαδή ποσοτικά οι πιο πλούσιες ομάδες να επιβαρύνθηκαν περισσότερο, αναλογικά όμως τα πιο φτωχά στρώματα πλήρωσαν σχεδόν τα ίδια (8,5% το χαμηλότερο και 11,7% το πλουσιότερο).

Μια αριστερή απάντηση στην κρίση δεν θα ήταν η άρνησή της ούτε η πάλη με νύχια και δόντια για να διατηρηθεί το σημερινό στάτους κβο. Ας μην ξεχνάμε ότι η Αριστερά βρέθηκε δίπλα στους αγώνες όλων των επιμέρους ομάδων που δεν ήθελαν να αλλάξει τίποτε· από τα κλειστά επαγγέλματα μέχρι τα προνόμια των ΔΕΚΟ. Η αριστερή απάντηση στην κρίση θα ήταν η πίεση να πληρώσουν ποσοστιαία οι έχοντες περισσότερο και να επιβαρυνθούν οι φτωχοί λιγότερο· δεν θα ήταν ενάντια στο “χαράτσι” για τα ακίνητα γενικώς, θα ζητούσε περαιτέρω προοδευτική κλίμακα. Αν είχαμε, βέβαια, σοβαρή Αριστερά.

Η χαμένη ευασφάλεια και τα ΚΕΚ

Οταν η πρώην επίτροπος της Ελλάδας στην Ε.Ε. κ. Αννα Διαμαντοπούλου μίλησε, στις αρχές της περασμένης δεκαετίας, για την “ευασφάλεια” (flexicurity) ξεσηκώθηκαν και οι πέτρες. Πρώτα οι αριστερές, που κανοναρχούν τον δημόσιο διάλογο. Θεωρήθηκε ότι αυτό ένα ακόμη κόλπο, που εισάγεται στην Ελλάδα για να αμβλυνθούν οι συνέπειες της κρίσης του καπιταλισμού, ο οποίος έτσι κι αλλιώς έπρεπε να τελειώνει. Η αναφορά του πρώην πρωθυπουργού κ. Κ. Σημίτη σε “απασχολήσιμους” (δηλαδή εκείνους που έχουν τα εφόδια για να βρουν εργασία) διαστρεβλώθηκε μόνο και μόνο για να χλευαστεί.

Εμφοβο, όπως πάντα, το πολιτικό σύστημα, μπροστά στην επικοινωνιακή υπεροχή της Αριστεράς –και των χρήσιμων ηλιθίων της–, συμμαζεύτηκε. Ποτέ δεν καταστρώθηκε ένα ολοκληρωμένο σχέδιο· βλέπετε, ακόμη και η διατύπωση σκέψεων είχε ποινικοποιηθεί πολιτικά: “Ετοιμάζουν επέλαση στα εργατικά δικαιώματα!” είναι ένας κλασικός τίτλος, ακόμη και των δεξιών εφημερίδων. Η ευασφάλεια, που (μαζί με πολλά άλλα) γλίτωσε τη Δανία και άλλες σοσιαλδημοκρατικές χώρες του Βορρά από τις συνέπειες της κρίσης, εγκαταλείφθηκε στην πράξη.

Οχι, όμως, καθ’ ολοκληρίαν. Απ’ όλο το οπλοστάσιο της ευασφάλειας κρατήσαμε μόνο εκείνο που μοίραζε επιδόματα: τα σεμινάρια. Δημιουργήθηκαν πολλά ΚΕΚ, για να σπαταλήσουν τα κοινοτικά κονδύλια. Φτιάχτηκαν απίθανα προγράμματα “επαγγελματικής” “κατάρτισης”, που χρηματοδοτούσαν πολύ τους ατσίδες γύρω από τα δύο κόμματα εξουσίας, που διαμόρφωναν κι εκτελούσαν τα προγράμματα, λιγότερο τους διδάσκοντες (αποφοίτους ΑΕΙ ή/και με μεταπτυχιακά· “το παιδί κάπου πρέπει να τακτοποιηθεί”) κι ελάχιστα τους άνεργους, οι οποίοι υπέγραφαν ότι παρακολουθούν τα σεμινάρια για να παίρνουν την αποζημίωση. Συνήθως, δε, οι άνεργοι που έμπαιναν σε αυτά τα προγράμματα δεν ήταν εκείνοι που έψαχναν δουλειά· ήταν νοικοκυρές που συμπλήρωναν το (μικρό ή μεγάλο) οικογενειακό εισόδημα “πηγαίνοντας σεμινάριο”.

Ετσι λοιπόν κύλησε η “χρυσή δεκαετία των ’00s”· δηλαδή των δύο μηδενικών: 2000–2004 και 2004–2009. Οι περισσότεροι ήταν ευχαριστημένοι: οι “αντιστασιακοί” γιατί δεν άφηναν τον καπιταλισμό να μασκαρέψει το απεχθές πρόσωπό του με την ευασφάλεια· οι πτυχιούχοι διότι υποαπασχολούνταν, αλλά αποκτούσαν μόρια για να πετύχουν τον μεγάλο στόχο της πρόσληψης στο Δημόσιο· οι κομματικοί μηχανισμοί διότι διευθετούσαν τα πράγματα και πληρώνονταν σε ψήφους· και, τέλος, οι ατσίδες, που ήταν καλοί αγωγοί ψήφων προς τα κόμματα και χρημάτων προς την τσέπη τους. Και οι άνεργοι; Μη γελιόμαστε: οι άνεργοι ήταν πάντα στην Ελλάδα εκείνοι οι άνθρωποι που χρησιμεύουν είτε για να βγάλουν κάποιοι άκοπα λεφτά είτε για να κάνουν κάποιοι άλλοι άκοπα “αντίσταση” εκτονώνοντας τα ιδεολογικά τους γινάτια.

Και μετά ήρθε η κρίση… Οι άνεργοι πολλαπλασιάστηκαν, πολλαπλασιάζοντας τις ψήφους και τα επιχειρήματα των “αντιστασιακών”. Οι ατσίδες έγιναν “αντιστασιακοί»”. Είδαν τα δεινά του δικομματισμού, λίγο πριν από την κατάρρευσή του και λίγο μετά το κλείσιμο του τροφοδότη λογαριασμού του. Πήδηξαν στις πιο κοντινές τους βάρκες και από εκεί φωνάζουν να ξανανοίξει η στρόφιγγα, αυτή που έτρεφε τον δικομματισμό, για το καλό –βεβαίως, βεβαίως!– της κοινωνίας και των ανέργων. Και οι άνεργοι; ας μην επαναλαμβανόμαστε…

*

Διαβάστε: Μάνος Ματσαγγάνης, «Η κοινωνική πολιτική σε δύσκολους καιρούς. Οικονομική κρίση, δημοσιονομική λιτότητα και κοινωνική προστασία», εκδ. Κριτική

Δημοσιεύτηκε στην ‘Καθημερινή’, 27.5.2012

Αν το σύνθημα για “Αριστερά της ευθύνης” δεν ήταν ένα προεκλογικό παιγνίδι με στόχο τις ψήφους του ΚΚΕ, ο ΣΥΡΙΖΑ έχει μια μεγάλη ευκαιρία: να κάνει πράξη όσα αντιπολιτευτικώς διαλαλεί. Να απορρίψει το Μνημόνιο· να κάνει στάση πληρωμών· να κουρέψει τα δάνεια των ιδιωτών στις τράπεζες· να πάρει τις καταθέσεις και να τις κάνει ανάπτυξη· να προσλάβει άλλους 500.000 στο Δημόσιο (για να κάνει την προαναφερθείσα ανάπτυξη)· να θεσπίσει το ατιμώρητο της εφαρμογής των νόμων (ακόμη και των δικών του) διά της ιερής «ανυπακοής»· να διευκολύνει έτι περαιτέρω τις ολιγομελείς, αλλά θορυβώδεις συνάξεις στους κεντρικούς δρόμους της Αθήνας. Α, και να μην ξεχάσουμε: να αυξήσει τα εισοδήματα των Ελλήνων.

Το θέμα δεν είναι να δοκιμαστεί η Αριστερά για όσα ανεδαφικά λέει. Το ζητούμενο είναι να δοκιμάσει η ελληνική κοινωνία όσα ανεδαφικά πιστεύει. Κακά τα ψέματα. Η άνοδος του ΣΥΡΙΖΑ στις τελευταίες εκλογές δεν οφείλεται σε κάποιο πρόγραμμα εξόδου από την κρίση. Είναι η αποτύπωση της απελπισίας, αλλά και οι τελευταίοι σπασμοί ενός εκλογικού σώματος πελατών, που είδε ότι τα δύο “μεγάλα μαγαζιά” δεν μπορούν να προσφέρουν τα καλούδια του παλαιοκομματισμού και ψήφισαν ό,τι πιο ριζοσπαστικό βρήκαν εύκαιρο ή, έστω, αυτό που νόμιζαν ότι είναι ριζοσπαστικό. Ο ΣΥΡΙΖΑ σχεδόν τετραπλασίασε τα ποσοστά του και η Χρυσή Αυγή τα εικοσιτετραπλασίασε!

Το πρόβλημα είναι ότι οποιαδήποτε άλλη λύση, δηλαδή μια “μνημονιακή” κυβέρνηση, δεν θα θεωρηθεί μόνο αντιδημοκρατική. Δεν θα ξανακούσουμε μόνο τα ανιστόρητα περί “νέας κατοχής”, “χούντας”, “δοτών πρωθυπουργών”, “δωσίλογων” και “γερμανοτσολιάδων”. Το κυριότερο πρόβλημα είναι ότι δεν θα μπορέσει να δουλέψει. Με τον λαό απέναντι και με τα άκρα ενορχηστρωτές της ποικιλώνυμης βίας τίποτε δεν θα βελτιωθεί. Οι θεωρίες συνωμοσίας θα θριαμβεύουν, η ύφεση θα βαθαίνει και η καταστροφή θα έρθει έτσι κι αλλιώς. Φαντασθείτε να είχαν τα δύο πρώην μεγάλα κόμματα 155 βουλευτές. Θα μπορούσαν να ψηφίσουν κάτι με τη Βουλή υπό πολιορκία; Πόσοι βουλευτές πρέπει να προπηλακιστούν ακόμη και πόσοι θα άντεχαν με τόσο ισχνή πλειοψηφία; Πόσα κτίρια απέμειναν να καούν και πόσοι άνθρωποι θα πρέπει να ξεψυχήσουν ακούγοντας το “Εμπρός λαέ, μη σκύβεις το κεφάλι. Ο μόνος δρόμος είναι αντίσταση και πάλι”.

Είναι προτιμότερο, λοιπόν, να διαλέξουμε δημοκρατικώς τον “άλλο κόσμο”, αντί να βρεθούμε εκεί από ατύχημα. Ισως να είναι εφικτός. Το πιθανότερο είναι να αποδειχθεί καταστροφικός. Αλλά εδώ που φτάσαμε, δεν μας κοστίζει τίποτε να δοκιμάσουμε.

Η χώρα τώρα είναι στο σταυροδρόμι των μεγάλων αποφάσεων και ο κ. Αλέξης Τσίπρας κρατάει στα χέρια του το μέλλον της. Αν δεν κιοτέψει και πιστεύει πραγματικά ότι μπορεί να μας οδηγήσει στον “άλλο κόσμο”, ας αναλάβει τις ευθύνες του. Αν όχι, ας βοηθήσει στην ανασυγκρότηση του τόπου.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 9.5.2012

Πολλοί θα μιλούν για τη “σοφία του εκλογικού αποτελέσματος” και για την “οργή που εξέφρασε ο κόσμος”, χωρίς να κατανοούν το οξύμωρο της “οργισμένης σοφίας”. Οι δημοσιογράφοι-παρουσιαστές των talk-show, μόνιμοι κήνσορες των πάντων και θεράποντες ουδενός, θα ψέγουν τους πολιτικούς των δύο μεγάλων κομμάτων ότι δεν κατάλαβαν νωρίς τις διαθέσεις του κόσμου. Στα αριστερά θα πανηγυρίζουν το προοίμιο της επανάστασης, ενώ θα διατυπώνουν και μια ευχή για “πλατιά σύμπραξη των αντικαπιταλιστικών δυνάμεων ώστε να καρποφορήσει η μεγάλη νίκη του λαού, στις 6 Μαΐου”.

Ο κόσμος δεν θα αλλάξει με κρότο, ούτε καν με λυγμό, που προέβλεψε ο ποιητής. Θα αλλάζει με ψιθύρους, δημοσιεύματα και δηλώσεις. Θα είναι οι Financial Times με τίτλο “Greeks reject EU rescue package”, και κάποιοι άλλοι που θα το πουν πιο αριστερά “Greeks vote against austerity measures”. Αλλά οι καλοθελητές στην Ευρωπαϊκή Ένωση (που δυστυχώς πληθαίνουν) θα το πουν ωμά, ότι “η Ελλάδα έχει αποφασίσει να τραβήξει τον δρόμο της εκτός ευρωζώνης”. Οι επίσημες δηλώσεις θα είναι πιο συγκαταβατικές: “σεβόμαστε το αποτέλεσμα των εκλογών, αλλά η Ελλάδα ανεξαρτήτως της κυβέρνησης που θα προκύψει θα πρέπει να σεβαστεί τα συμπεφωνηθέντα του δεύτερου μνημονίου”.

Κανείς όμως δεν θα το εννοεί. Όλοι πλέον ξέρουν ότι μέτρα που δεν μπόρεσε να πάρει μια μονοκομματική κυβέρνηση (του Γιώργου Παπανδρέου) ή μια δικομματική (του Λουκά Παπαδήμου) είναι αδύνατον να ψηφιστούν από μια Βουλή με κάθε απόχρωσης καρύδι. Στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες θα απλώνονται τα χαρτιά του Σχεδίου Β. Οι παλιές συζητήσεις θα φουντώσουν πίσω από τις κλειστές πόρτες. Οι ευρωπαίοι πολιτικοί ή τεχνοκράτες, που ποτέ δεν είδαν με καλό μάτι την παραμονή της Ελλάδας στο ευρώ, θα έχουν ένα επιπλέον επιχείρημα: τη θέληση του ελληνικού λαού.

Εκείνοι που βλέπουν το ευρώ ως ένα δαπανηρό αλλά αναγκαίο όχημα της πολιτικής ενοποίησης της Ευρώπης, θα έχουν σαφώς πιο αδύναμα επιχειρήματα και θα προβάλουν φόβους κατάρρευσης ολόκληρου του εγχειρήματος. Οι άλλοι όμως θα τους απαντούν ότι το κόστος παραμονής της Ελλάδος στην ευρωζώνη έχει γίνει –πριν από πολύ καιρό, μάλιστα– μεγαλύτερο από το κόστος εξόδου, ενώ κάποιοι τρίτοι θα φέρουν το επιχείρημα ότι η Ισπανία ήδη δανείζεται με 5,75% για να δανείζει την Ελλάδα με 3,5-4,5%.

Η εξελισσόμενη κρίση στην ευρωζώνη δεν θα αποτελεί επιχείρημα υπέρ ημών (“βλέπετε; τα παθαίνουν κι άλλοι”) αλλά θα κάνει πιο επιτακτική μια πρόχειρη λύση για την Ελλάδα, για να ασχοληθούν με τα σοβαρότερα προβλήματα τους. Κάποιοι θα αναφέρουν τον “ηθικό κίνδυνο”: αν η Ελλάδα αποτύχει ατιμώρητα, έρχεται η Ισπανία και η Ιταλία, που ήδη δηλώνουν ότι δεν μπορούν να επιτύχουν τους στόχους τους οποίους είχαν θέσει. Και η αποτυχία της Ισπανίας και της Ιταλίας σημαίνει πολλά λεφτά, που κανείς γερμανός ή ολλανδός φορολογούμενος δεν μπορεί –και φυσικά δεν θέλει– να δώσει.

Στον Guardian και στον Monde θα γράφονται πύρινα άρθρα για τις βλαβερές συνέπειες της λιτότητας που οδηγεί τους ψηφοφόρους να ψηφίζουν ναζιστές και λαϊκιστές, αλλά αυτοί που μετράνε τα λεφτά στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες θα σηκώσουν αδιάφορα τους ώμους. Το ‘χουν εξάλλου ξαναζήσει με τον Βίκτορα Ορμπάν στην Ουγγαρία. Ο λαϊκιστής δεξιός πρωθυπουργός εκλέχτηκε με το σύνθημα της αποδέσμευσης από το ΔΝΤ. Όταν κατήγγειλε τη συμφωνία χειροκροτήθηκε από όλους τους εγχώριους «αντιστασιακούς». Εν τω μεταξύ, όμως, ο Ορμπάν άλλαξε το σύνταγμα προς το αντιδημοκρατικότερο και τον περασμένο Δεκέμβριο, δύο χρόνια μετά το νταηλίκι, επέστρεψε στην “κηδεμονία” του ΔΝΤ, με την οικονομία σε χειρότερη κατάσταση απ’ ό,τι την ανέλαβε. Σίγουρα κάποιοι απ’ όσους διαμορφώνουν τις αποφάσεις στην Ευρώπη θα αντιτείνουν χαιρέκακα: “αν η Ελλάδα ακολουθήσει τα χνάρια της Ουγγαρίας, θα την καταδικάσει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, όπως έκανε με τον Βίκτορα Ορμπάν. Τώρα, όμως, έχουμε σοβαρότερα πράγματα να ανησυχούμε. Δείτε τα spreads της Γαλλίας που ανεβαίνουν…”.

Κι ενώ στα πρωινάδικα θα ανατέμνουν τις αιχμές του “x” αποτυχόντος πολιτευτή κατά της ηγεσίας του κόμματός του, η συζήτηση εκτός Ελλάδος θα φουντώνει από τις δηλώσεις εγχώριων και εξωχώριων λαϊκιστών. Ακροαριστεροί ο πρώτοι, θα ισχυρίζονται “δεν χρωστάμε δεν πληρώνουμε”, ακροδεξιοί οι δεύτεροι θα τείνουν τον δείκτη του χεριού τους στον κρόταφό τους: “τι σας λέγαμε εμείς; αυτοί θέλουν να φάνε τα λεφτά των φορολογουμένων μας”.

Βέβαια, σε ένα χαοτικό σκηνικό όπως είναι η πολιτική και η οικονομία, πολλά άλλα θα συμβούν. Δεν ξέρουμε, π.χ., πώς θα επηρεάσει η διαφαινόμενη νίκη Ολάντ στις γαλλικές εκλογές. Όχι μόνο εμάς, αλλά ολόκληρη την Ευρώπη. Μπορεί να ενισχύσει τα πολιτικά επιχειρήματα των νεοκεϋνσιανών, αλλά μπορεί και να βάλει σε μεγάλη δοκιμασία τον γαλλογερμανικό άξονα. Σίγουρα θα αυξήσει το κόστος χρήματος που δανείζεται η ευρωζώνη. Προεκλογικά, οι οίκοι αξιολόγησης είχαν προειδοποιήσει τη Γαλλία ότι στην περίπτωση εκλογής του Φρανσουά Ολάντ στην προεδρία θα υποβαθμίσουν τη γαλλική οικονομία, εξ αιτίας των δηλώσεων του σοσιαλιστή υποψηφίου για μη αποδοχή του νέου δημοσιονομικού συμφώνου. Κάποιοι από το μαύρο μπλοκ της θυγατέρας του Λεπέν θα αρχίσουν τους λογαριασμούς· με πόσο δανείζεται η Γαλλία και πόσο δανείζει τους αδύναμους κρίκους της ευρωζώνης.

Τον Μάρτιο του 2010, κουβέντιαζα με έναν στοχαστικό γέροντα, πρώην στέλεχος μεγάλης ΔΕΚΟ. Ήταν οι πρώτες μέρες της άνοιξης και οι τελευταίες της αμέριμνης αλλά πλασματικής ευημερίας. Γύρω μας, αγόρια και κοριτσόπουλα έπιναν τον (πανάκριβο) φρέντο τους, έπαιζαν με τα εισαγόμενα κινητά τους και τιτίβιζαν για τα θέματα της νιότης τους. “Ξέρεις ποιο είναι το χειρότερο;”, μου είπε. “Αυτά τα παιδιά όχι μόνο θα πληρώσουν χωρίς να φταίνε, αλλά κυρίως δεν μπορούν να φανταστούν τι τα περιμένει”.

Δεν έδωσα σημασία, διότι δεν είχα καταλάβει ότι στην πολιτική και στην οικονομία τα πράγματα δεν γίνονται μονομιάς, όπως διαβάζουμε στα βιβλία ιστορίας. Στη ζωή και στην πολιτική, το ένα μικρό πράγμα φέρνει τ’ άλλο και οι μεγάλες καμπές στην ιστορία μόνο εκ των υστέρων διακρίνονται.

Αυτή είναι και η τελευταία μου ελπίδα, ότι δηλαδή το παραπάνω -πρόδρομο- σενάριο θα αποδειχθεί στο μέλλον μια απλή απόπειρα σκοτεινής κι άχρηστης περιγραφής μιας λογοτεχνικής δυστοπίας.

Δημοσιεύτηκε στο Books’ Journal τεύχος Μαϊου.

Αντί να συζητάμε αν πρέπει να κλείσουν δημόσιοι οργανισμοί, θα έπρεπε να βρούμε από τώρα λύσεις για τους δημοσίους υπαλλήλους που έτσι κι αλλιώς θα μείνουν χωρίς δουλειά· είναι λογική η πρόταση του κ. Στέφανου Μάνου για 70% μισθό επί τριετία ή μήπως πρέπει να γίνει 80% για μια διετία ή κάτι άλλο τέλος πάντων; Θα έπρεπε να συζητάμε για το ποια από τα 42 Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα, που έχουμε, θα κλείσουν ή θα συγχωνευτούν και όχι για το αν είναι δημοκρατικό δικαίωμα λίγων τραμπούκων να παρεμποδίζουν τις εκλογές. Θα έπρεπε να υπάρχει αντιπαράθεση για πολλά, αλλά η συζήτηση γίνεται για το αν έπρεπε να είχαμε δεχθεί το Μνημόνιο, λες και μάς περίσσευαν ή μάς περισσεύουν τα λεφτά και οι λύσεις για την ελληνική οικονομία.

Οι ερχόμενες εκλογές αποκαλούνται “της οργής”. Θα είναι, αλλά κανείς δεν μάς ξεκαθαρίζει τον λόγο της οργής. Θύμωσαν οι πολίτες με το πολιτικό σύστημα, διότι την εποχή των παχιών δανεικών δεν έπραξε αυτά που έπρεπε να κάνει, ή είναι οργή γιατί τώρα -αναγκαστικά- πράττει όσα δεν έκανε τα προηγούμενα χρόνια;

Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν το δεύτερο, εξ ου κι αυτοί που τάζουν τα εύκολα κερδίζουν, ανεξαρτήτως πού βρίσκονται (αριστερά ή δεξιά) στον πολιτικό χάρτη. Ομως, αφού τόσο πολλοί οργίζονται με τη διάψευση του «λεφτά υπάρχουν», γιατί περισσότεροι τσιμπάνε στο παραμύθι ότι «ανώδυνες λύσεις υπάρχουν»; Κι αν ο ελληνικός λαός είναι θυμωμένος με το παλιό πολιτικό σύστημα, γιατί όλα δείχνουν ότι θα προκρίνει ένα χειρότερο από κάθε άποψη· είτε διά της ακυβερνησίας, είτε διά της ανόδου των λαϊκιστών;

Φαντάζει αστείο, αλλά το βασικό επιχείρημα μέχρι σήμερα ήταν πως το εκλογικό σώμα επέλεγε τυφλωμένο από τις παροχές. Τώρα προκρίνεται η “λύση” να ψηφίσει τυφλωμένο από οργή. Μήπως, λοιπόν, ήρθε η ώρα να ανοίξουμε τα μάτια; Μήπως να κοιταχτούμε στον καθρέφτη για να δούμε το πολιτικό σύστημα που δηλώνουμε ότι απεχθανόμαστε; Δεν μπορεί, δηλαδή, να είμαστε οργισμένοι από το πολιτικό σύστημα, διότι σκόρπισε τα λεφτά και για αντίδραση να ψηφίζουμε κάποιον που υπόσχεται ότι θα σκορπίσει περισσότερα. Κι άντε, μέχρι το 2009 ήμασταν (κατά την έκφραση του συρμού) “ανενημέρωτοι”. Τώρα, που ενημερωθήκαμε, θα δώσουμε 10% στον κ. Πάνο Καμμένο;

Αυτές οι εκλογές μπορεί να αποδειχθούν καταστροφικές για τη χώρα, αλλά και η καταστροφή είναι δημοκρατικό δικαίωμα της πλειοψηφίας. Σ’ αυτές τις εκλογές, όμως, επίσης θα αποκαλυφθεί ποια χώρα θέλουμε, μιας και εξ αιτίας του Μνημονίου δεν υπάρχουν τα δεκανίκια του πελατειακού κράτους. Θα δούμε πόσοι σταρ θα εκλεγούν και πόσοι σκεπτόμενοι· δυστυχώς η τομή των δύο συνόλων είναι πολύ μικρή. Κυρίως θα δούμε αν κυριαρχήσει η ατελέσφορη οργή ή αν θα προκριθεί κάποιο σχέδιο για το μέλλον. Σ’ αυτές τις εκλογές δεν ισχύουν τα “δεν ήξερα, δεν μου ’παν, δεν μ’ ενημέρωσαν”. Ολοι ξέρουμε πώς φτάσαμε ώς εδώ κι αυτό που θα απαντηθεί στις 6 Μαΐου είναι πού θέλουμε να πάμε.

Δημοσιεύθηκε, Καθημερινή, 22.4.2012

Με άλλα λόγια ο κ. Καρατζαφέρης πρότεινε να κάνουμε δύο φορές τα μούτρα των Ευρωπαίων κρέας· αφενός να τους στερήσουμε την πολύτιμη παρουσία μας και αφετέρου να βοηθήσουμε να πάνε στην Ευρώπη (στη θέση μας;) άλλοι μελαψοί. Ελα, όμως, που τα ταξιδιωτικά έγγραφα έχουν αξία στα σύνορα μόνο αν συμμετέχουμε στον χώρο Σένγκεν. Με άλλα λόγια η διπλή πρόταση του κ. Καρατζαφέρη αυτοαναιρείται. Χωρίς συνθήκη τα ταξιδιωτικά έγγραφα που θα τους δώσουμε είναι σαν κι αυτά που κατέστρεψαν πριν μπουν στην Ελλάδα: άχρηστα. Εκτός αν ο πρόεδρος του ΛΑΟΣ προτείνει να τους ελληνοποιήσουμε, για να έχουν ελληνικά διαβατήρια.

Η δήλωση αυτή είναι ίσως η κορυφή του παγόβουνου του διαλόγου α λα «τρία πουλάκια κάθονται…» που γίνεται για όλα τα θέματα στην Ελλάδα. Αντίστοιχη είναι και η ανακοίνωση κ. Νίκου Χουντή που, μάλιστα, τιτλοφορείται “ΣΕΙΣΜΟΣ!! Ομολογία τρόικας: Σκοπός είναι οι μισθοί και οι συντάξεις στην Ελλάδα να φτάσουν σε επίπεδα Βουλγαρίας και Ρουμανίας (150 ευρώ τον μήνα) – Απαντήσεις της τρόικας σε Νίκο Χουντή”. Ο ευρωβουλευτής του Συνασπισμού μάς πληροφορεί ότι “στην κοινή συνεδρίαση των Επιτροπών Οικονομικών και Απασχόλησης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου οι εκπρόσωποι της τρόικας, (Ολι Ρεν, Γιοργκ Ασμουσεν και Πόουλ Τόμσεν, απαντώντας σε ερώτηση του ευρωβουλευτή του ΣΥΡΙΖΑ, Νίκου Χουντή, αφού ομολόγησαν την παταγώδη αποτυχία του Μνημονίου μέχρι σήμερα, παραδέχθηκαν ότι σκοπός του είναι οι μισθοί και οι συντάξεις στην Ελλάδα να φτάσουν σε επίπεδα Βουλγαρίας και Ρουμανίας, δηλαδή στο επίπεδο των 150 ευρώ τον μήνα”.

Πραγματικά είναι τρομακτικό, αλλά από τα βίντεο που παραθέτει μαζί με την ανακοίνωσή του ο κ. Χουντής δεν προκύπτει κάτι τέτοιο. Οι κ. Ολι Ρεν, Γιοργκ Ασμουσεν και Πόουλ Τόμσεν εξηγούν ότι το έλλειμμα ανταγωνιστικότητας της χώρας οδήγησε στη μείωση των μισθών και επισημαίνουν την έλλειψη διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων που μπορεί να μάς αναγκάσει σε περαιτέρω μείωση μισθών· είμαστε δεν είμαστε στο Μνημόνιο. Ο κ. Ολι Ρεν αναφέρει ότι υπάρχει κίνδυνος για τη χώρα “αν δεν προχωρήσουν οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις στις υπηρεσίες και στις αγορές για να αυξηθεί ο ανταγωνισμός και η παραγωγικότητα”. Ο κ. Τόμσεν λέει ξεκάθαρα το λογικό: “Ή θα γίνει πιο παραγωγική η Ελλάδα ή θα μειωθούν περαιτέρω οι μισθοί”.

Δυστυχώς, για εμάς, χωρίς τις μεταρρυθμίσεις οι μισθοί Βουλγαρίας-Ρουμανίας μπορεί στο μέλλον να είναι ελκυστικοί. Υπάρχει και η Ζιμπάμπουε με 350 ευρώ κατά κεφαλήν εισόδημα τον χρόνο. Στην οικονομία ένα είναι σίγουρο: η κατανάλωση πάντα φτάνει στα επίπεδα παραγωγής. Γι’ αυτό όλοι προσπαθούν να αυξήσουν την παραγωγή αντί να κλαίνε για τη χαμένη κατανάλωση. Πλην εκείνων που αντιδρούν στις μεταρρυθμίσεις και μετά καταγγέλλουν γιατί πέφτουν οι μισθοί.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 29.3.2012

Βεβαίως, όταν χτυπούν τα πρώτα κύματα των αγορών ορθώνεις φράγματα με ό,τι μπορείς να βρεις γύρω σου. Οι μισθοί και οι συντάξεις που χρηματοδοτεί ο ανοικονόμητος κρατικός κορβανάς είναι η πιο πρόχειρη λύση στην οποία κατέφυγαν όλοι· Ιρλανδοί, Πορτογάλοι, Ιταλοί, Ισπανοί και λοιποί. Το θέμα είναι ότι σαν χτυπήσει το τσουνάμι και τα πρόχειρα φράγματα των περικοπών δεν αντέξουν, το να επιμένεις σε περικοπές είναι τσάμπα κόπος, τσάμπα κτίρια και τσάμπα συμψηφισμοί για ντουβάρια και ζωές. Χρειάζονται άλλου τύπου πολιτικές για να πάρει μπρος η οικονομία. Αυτές που δύο χρόνια τώρα τις κλωθογυρνάμε και δεν θέλουμε να τις εφαρμόσουμε. Κι αυτό γιατί τέτοιες πολιτικές έχουν άμεσο εκλογικό κόστος σε όσους υπουργεύουν. Οι οριζόντιες περικοπές πλήττουν εκτός από δικαίους και άδικους τη χώρα, την κυβέρνηση, το κόμμα. Αλλά μέσα στον κακό χαμό οι υπουργεύοντες μπορεί να τη σκαπουλάρουν. Μετράνε τα κουκιά των συντεχνιών που δεν θίγουν και ασχέτως με την πορεία του κόμματός τους αυτοί θα είναι πάλι στη Βουλή. Μια περίπτωση τέτοιου υπουργεύοντος είναι ο κ. Μάκης Βορίδης. Ρητορεύει (οικονομικώς) ως φιλελεύθερος, αλλά δεν μένει ασυγκίνητος από τις 25.000 οικογένειες των ψηφοφόρων ταξιτζήδων της Αττικής. Γι’ αυτό σύμφωνα με το νέο νομοσχέδιο -όπως τουλάχιστον το πρωτοπαρουσίασε ο πρόεδρος των ταξιτζήδων κ. Θύμιος Λυμοπερόπουλος- εφηύρε τα περιβαλλοντικά κριτήρια, τα οποία -τι έκπληξη!- ταιριάζουν απόλυτα με τον αριθμό των ταξί που έχει σήμερα η Αθήνα.

Ο ομόλογός του στο ΠΑΣΟΚ (σε ρητορικό μεταρρυθμισμό, για να μην παρεξηγούμαστε) είναι ο κ. Ανδρέας Λοβέρδος. Αυτός ολημερίς ανοίγει το επάγγελμα του φαρμακοποιού και το βράδυ κάποιος βγάζει υπουργικές αποφάσεις και το ξανακλείνει. Η απελευθέρωση κατέληξε σε μια ανούσια διαμάχη για το ωράριο που την πληρώνουν γυναικόπαιδα. Η κ. Νίνα Κεφαλά από την Καρδίτσα, που εφάρμοσε τον νόμο και άνοιξε το φαρμακείο τρία απογεύματα, καλείται να πληρώσει πρόστιμο 80.000 ευρώ. Το πρόστιμο επιδικάστηκε από το πειθαρχικό συμβούλιο στο οποίο μετείχε ο πρόεδρος του οικείου Φαρμακευτικού Συλλόγου, ο οποίος ξεκίνησε τις διώξεις. Ενάγων και δικαστής ένα πράγμα, δηλαδή, για να αντιληφθούν όλοι την ισχύ την συντεχνιών που διαφεντεύουν τη χώρα.

Το ’χουμε ξαναγράψει. Αν δεν απελευθερωθεί η οικονομία σε δύο χρόνια θα είμαστε στο ίδιο έργο θεατές: περικοπές, εμπρησμοί, δάκρυα και συμψηφισμοί. Μέχρι να γίνουμε πραγματικά Βουλγαρία. Αν προκάνουμε δηλαδή, διότι οι γείτονες προχωρούν ταχύτατα στην απελευθέρωση της οικονομίας τους και σε λίγο θα παρακαλάμε να γίνουμε Βουλγαρία.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 22.2.2012

Σ’ αυτό το άρθρο αντέδρασε με ανακοίνωση το Δ.Σ. του Συλλόγου Διοικητικού Προσωπικού του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας το οποίο πέρα από τη δίκη των “αντεπαναστατικών” προθέσεων του γράφοντος (π.χ. “θεωρούμε ότι πρωτίστως επιδιώκει την ενοχοποίηση και τον υποβιβασμό της πολιτικής αντίστασης και την τρομοκράτηση των Ελλήνων πολιτών”) αναφέρει και ενδιαφέρουσες συνταγματικές ερμηνείες.

Σύμφωνα λοιπόν με την ανακοίνωση του συνδικαλιστικού οργάνου των υπαλλήλων ενός πανεπιστημίου, “ο κ. Μανδραβέλης προκαλεί την πρυτανεία του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και την ηγεσία του υπουργείου Παιδείας να λάβουν κατασταλτικά μέτρα ενάντια στο δικαίωμα και στην υποχρέωση του Ελληνα πολίτη να αντιστέκεται “με κάθε μέσο εναντίον οποιουδήποτε επιχειρεί να καταλύσει [το Σύνταγμα] με τη βία” (άρθρο 120 του Συντάγματος)”.

Κοινωνική νομιμοποίηση

Τρικυμία σκέψης; Ενας νόμος που υπερψηφίστηκε από τα 2/3 της Βουλής είναι “κατάλυση του Συντάγματος” και δη “βίαιη”; Ετσι, μετά την “επαναστατική αεργία” έχουμε και επαναστατικές ερμηνείες του Συντάγματος; Ενας υπάλληλος μπορεί να παραβιάζει ανέξοδα τον νόμο αν δηλώσει ότι εφαρμόζει το άρθρο 120 του Συντάγματος; Δηλαδή, αν κάποιοι φοιτητές του εν λόγω πανεπιστημίου θεωρήσουν ότι αποτελεί “θεσμική εκτροπή” και “βίαιη κατάλυση του Συντάγματος και της ελευθερίας των” τα μαθήματα μέσα σε αίθουσες μπορούν να κάψουν το πανεπιστήμιο; Μήπως οι εμπρηστές θα πρέπει μετά να συνταξιοδοτηθούν ως αντιστασιακοί;

“Εξαρτάται από τις συνθήκες” θα πει στον ίδιο δημόσιο διάλογο ο γραμματέας του Ενιαίου Συλλόγου Διδασκόντων Πανεπιστημίου Θεσσαλίας. Σύμφωνα με τον κ. Τάκη Πολίτη, “ο νόμος δεν αποτελεί θέσφατο… Κρίσιμο στοιχείο για τους “μη εφαρμοστές” των νόμων ή τους “παρανομούντες” είναι η κοινωνική νομιμοποίηση που τυγχάνουν οι πράξεις τους. Κοινωνική νομιμοποίηση που -για να αναφερθώ στην τρέχουσα συγκυρία- έχουν πολύ ευρεία οι τεχνικοί της ΔΕΗ που αρνούνται να εφαρμόσουν τον νόμο και να κόψουν το ρεύμα στα σπίτια που οι ιδιοκτήτες τους δεν έχουν πληρώσει το χαράτσι. Κοινωνική νομιμοποίηση που επίσης έχουν οι αναρχικοί “ρομπέν των αγορών” που παραβιάζουν τον νόμο, απαλλοτριώνουν τρόφιμα από super markets και τα μοιράζουν σε ηλικιωμένους σε παρακείμενες λαϊκές αγορές”.

Διά των εκλογών

Δεν ξέρουμε αν έχει άλλα εργαλεία μέτρησης της “κοινωνικής νομιμοποίησης” ένας πανεπιστημιακός (και δη εκπρόσωπος των μελών ΔΕΠ) για τους “ρομπέν των αγορών” ή κατ’ άλλους “ληστές των σούπερ μάρκετ”, αλλά επειδή στο παρελθόν χύθηκε πολύ αίμα ανάμεσα στους διάφορους που ερμήνευαν αυθαίρετα την “κοινωνική νομιμοποίηση” αποφασίσαμε να τη μετρήσουμε διά των εκλογών. Το εντάξαμε δε σε ένα σύστημα που λέγεται Δημοκρατία.

Τα πράγματα είναι απλά. Οι άνθρωποι πάντα διαφωνούσαν για το τι είναι δίκαιο ή όχι, για το τι έχει κοινωνική νομιμοποίηση και τι όχι. Παλιότερα ο μόνος τρόπος για να βρει κάποιος το “δίκιο” του ήταν να σφάξει τον άδικο. Και αυτό γινόταν. Το δίκιο που επικρατούσε ήταν του ισχυρού. Σε μια κοινωνία χωρίς σαφείς και σταθερούς νόμους, κάποιος που μπούκαρε σε ένα σούπερ μάρκετ και τρομοκρατούσε τον μαγαζάτορα μπορούσε να “απαλλοτριώσει” ή να “κλέψει” ό,τι ήθελε, ανεξαρτήτως αν απ’ έξω τον χειροκροτούσαν ή όχι. Αν ο μαγαζάτορας είχε δίκαννο, το δικό του δίκαιο υπερίσχυε ανεξαρτήτως “κοινωνικής νομιμοποίησης”. Ετσι “νομιμοποιούνταν” οι βασιλείς, οι φεουδάρχες, οι ληστές και οι καπεταναίοι, άσχετα αν επίχριζαν το δίκαιο της ισχύος τους με διάφορες θεότητες ή άλλα ιδεολογικά σχήματα.

Το δίκιο της πλειοψηφίας

Μετά από πολύ αίμα και λιγότερη συζήτηση αποφασίσαμε ότι αυτό το “δίκαιο” είναι αν μη τι άλλο θανατηφόρο. Και αποφασίσαμε το δίκιο να το ορίζει η πλειοψηφία (πλην κάποιων θεμελιωδών ατομικών δικαιωμάτων). Η πλειοψηφία, λοιπόν, που πληρώνει τα δημόσια πανεπιστήμια αποφασίζει πώς αυτά πρέπει να λειτουργήσουν· όπως η πλειοψηφία αποφάσιζε όλα τα προηγούμενα χρόνια να διατηρεί τον νόμο 1282/83 που έκανε μπάχαλο τα ΑΕΙ. Δεν το αποφασίζουν οι υπεύθυνοι μηχανοργάνωσης οι οποίοι πληρώνονται από αυτούς τους εκλογείς. Επίσης η πλειοψηφία αποφάσισε να προσλάβει διάφορους υπάλληλους στα πανεπιστήμια τους οποίους πληρώνουμε όλοι για να κάνουν κάποια δουλειά. Είτε τους αρέσει αυτή η δουλειά είτε όχι, είτε συμφωνούν με αυτή είτε όχι.

Βεβαίως όλοι μπορούν να διαφωνούν και να εκφράζουν ελεύθερα τη διαφωνία τους για να σχηματίσουν τη δική τους πλειοψηφία. Μέχρι όμως να τη σχηματίσουν εφαρμόζουν αυτό που αποφάσισε η πλειοψηφία. Αλλιώς πάνε σπίτι τους, ώστε να έχουν και περισσότερο χρόνο για να προπαγανδίζουν τις απόψεις τους.

Ο όρος “κοινωνική νομιμοποίηση” είναι μια αυθαίρετη και σαφώς αντιδημοκρατική κατασκευή. Η “Χρυσή Αυγή” έχει “κοινωνική νομιμοποίηση” στον Αγιο Παντελεήμονα να κυνηγάει τους μετανάστες. Οι περισσότεροι κάτοικοι εκεί την χειροκροτούν. Συνεπώς, ορθώς πράττουν κάποιοι αστυνομικοί και κλείνουν τα μάτια στη δράση της. Το πιστοποιεί με όσα γράφει ο πρόεδρος των μελών ΔΕΠ ενός πανεπιστημίου: “Η γενίκευση “οι νόμοι πρέπει να τηρούνται”, ανεξαρτήτως κοινωνικών συνθηκών, είναι -κατά την άποψή μου- μια λανθασμένη γενίκευση, αλλά και μια ουτοπική προσέγγιση… Οι νόμοι μπορεί να αλλάζουν μέσα από τις προβλεπόμενες από το εκάστοτε πολίτευμα διαδικασίες, μπορεί όμως επίσης να αλλάξουν και ως αποτέλεσμα πολιτικής ανυπακοής μιας κρίσιμης κοινωνικής μάζας, ανυπακοή που τελικά μπορεί να υποχρεώσει τη νομοθετική εξουσία να τους τροποποιήσει ή την εκτελεστική εξουσία να “κάνει τα στραβά μάτια” απέναντι στους “παρανομούντες”». Αυτό ακριβώς κάνει, σύμφωνα με καταγγελίες, η “εκτελεστική εξουσία” στο κέντρο της Αθήνας: “τα στραβά μάτια”.

Η κακότυχη “δημόσια ανυπακοή”

Μια έννοια που κακότυχε στην ελληνική κοινωνία είναι αυτή της πολιτικής ανυπακοής. Συνεχίζουμε δε να την κατακρεουργούμε δίχως έλεος. Οπως γράφει και ο πρόεδρος των πανεπιστημιακών Θεσσαλίας, «οι νόμοι… μπορεί επίσης να αλλάξουν και ως αποτέλεσμα πολιτικής ανυπακοής μιας κρίσιμης κοινωνικής μάζας».

Το πρώτο ερώτημα είναι: πόση πρέπει να είναι αυτή η “κρίσιμη κοινωνική μάζα”, στην οποία αναφέρεται ο κ. Τάκης Πολίτης, και πώς θα μετρηθεί; Είναι το 5% του πληθυσμού; Το 1%; Ο μεμονωμένος υπάλληλος του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας είναι “κρίσιμη κοινωνική μάζα”;

Γράφαμε και παλιότερα ότι “ένας πολίτης έχει δικαίωμα να μην τηρήσει έναν νόμο που θεωρεί άδικο. Η δημόσια ανυπακοή είναι μια κατάκτηση του δημοκρατικού πολιτεύματος, που έχει τις ρίζες της στη σκέψη του Χένρι Ντέιβιντ Θορό και στην πρακτική του Μαχάτμα Γκάντι. Σύμφωνα όμως με τον μεγάλο φιλόσοφο της Δικαιοσύνης Τζον Ρολς, μια πράξη δημόσιας ανυπακοής προϋποθέτει τρία πράγματα. Πρώτον, η πράξη να είναι δημόσια. Δεύτερον, η πράξη να μην εμπεριέχει βία. Τρίτον, ο ίδιος ο παραβάτης να επιδιώξει τη δίωξή του, ώστε διά της δίκης να δημοσιοποιηθεί ευρύτερα το αίτημά του ή και να ανατραπεί από τη δικαστική εξουσία μια άδικη απόφαση της νομοθετικής” (“Τζάμπα επαναστάτης”, Καθημερινή 30.10.2010).

Στην Ελλάδα, όπως γίνεται με όλα τα πράγματα, παίρνουμε το μισό –αυτό που μας συμφέρει– κομμάτι της έννοιας. Θέλουμε το πρώτο στοιχείο του Ρολς αλλά όχι το τρίτο. Χειροκροτούμε την “ανυπακοή” ως δημοκρατική κατάκτηση, αλλά όχι μόνο δεν επιζητούμε τη δίωξη ως πολιτικό μέσο (ώστε να μεγιστοποιήσουμε επικοινωνιακά την αντίθεσή μας σε έναν νόμο), αλλά την καταγγέλλουμε ως “πολιτικό διωγμό”. Aυτό εξάλλου δεν κάνουμε σε όλα;

Το χειρότερο όμως που αναδεικνύει αυτή η συζήτηση είναι η κοινωνική χρεοκοπία. Αν αυτό είναι το σκεπτικό των πνευματικών ταγών της κοινωνίας (υπενθυμίζουμε ότι ο κήρυκας της ελαστικοποίησης των νόμων εξελέγη γραμματέας ΔΕΠ και συνεπώς εκφράζει ένα μεγάλο μέρος των πανεπιστημιακών της Θεσσαλίας), τότε ποιο πρέπει να είναι το σκεπτικό του φοροδιαφεύγοντος μικρομαγαζάτορα; Και η φοροδιαφυγή έχει “κοινωνική νομιμοποίηση”· “όλοι αυτό κάνουν” είναι το πρώτο επιχείρημα, “οι πολιτικοί τα τρώνε” είναι το δεύτερο.

Γι’ αυτό πιθανώς χρεοκοπήσαμε. Σε αυτή τη χώρα που δεν έχουμε λύσει ακόμη τα βασικά της κοινωνικής συμβίωσης, δηλαδή την έννοια του νόμου. Αν οι πανεπιστημιακοί διδάσκουν ότι η εφαρμογή τους εξαρτάται από τις συνθήκες (γιατί όχι και από τον καιρό; Αν κάνει πολύ κρύο, κάπου να κλέβουν το πετρέλαιο θέρμανσης), στο τέλος καθείς κάνει ό,τι γουστάρει και η κοινωνία χρεοκοπεί. Αυτό κάναμε όλα αυτά τα χρόνια και η οικονομική χρεοκοπία ήταν φυσικό επακόλουθο.

Διαβάστε: Ντέιβιντ Χένρι Θορό, “Πολιτική ανυπακοή – Ζωή χωρίς αρχές – Περπατώντας”, τρία δοκίμια, εκδ. Διεθνής Βιβλιοθήκη. Δημοσιεύθηκε Καθημερινή, 12.2.2012