2. Το έτος 1826, στο Μεσολόγγι, στη διάρκεια ενός εορταστικού τριημέρου έγινε ένα τραγικό δυστύχημα. Κατά την μαζική έξοδο των κατοίκων από την πόλη, πολλοί απ’ αυτούς ποδοπατήθηκαν μέχρι θανάτου εξαιτίας ενός μεγάλου μποτιλιαρίσματος που συνέβη επειδή ένας αμελής Τούρκος υπάλληλος δεν άνοιξε και το δεύτερο φύλλο της θύρας εξόδου της πόλης. Δηλαδή, κάτι ανάλογο μ’ αυτό που συνέβη το 1981 στη θύρα 7 του Ολυμπιακού.

3. Επίσης, είναι αναληθές ότι κατά την περίοδο της Τουρκικής Κυριαρχίας υπήρχαν Κρυφά Σχολειά. Αντίθετα, ο Σουλτάνος ανέθεσε την εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας στην Ορθόδοξη Εκκλησία, η οποία ίδρυσε πολλά Σχολεία. Τα πιό ονομαστά κτίστηκαν σε χαράδρες, πάνω σε γκρεμούς, με κριτήριο την καταπληκτική θέα. Τα παιδιά, εκτός από την Ελληνική γλώσσα διδάσκονταν, σύμφωνα με το πρόγραμμα που εκπόνησε το Σουλτανικό Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, Αρχαία Ελληνικά (τότε δεν ήταν Νεκρή Γλώσσα), και Θρησκευτικά.

4. Λόγω της κακής εκπαίδευσης που υπήρξε κατά την προηγούμενη περίοδο (επί Βυζαντινής Αυτοκρατορίας), πολλοί έστελναν τα παιδιά τους για σπουδές στη Δύση. Όταν όμως κυριάρχησαν οι Οθωμανοί, η Τουρκική Διοίκηση οργάνωσε πολλά Κολλέγια Ανώτερης και Ανώτατης Εκπαίδευσης, οι απόφοιτοι των οποίων έβρισκαν αμέσως δουλειά. Έτσι, πολλοί Έλληνες έστελναν τα παιδιά τους στα Κολλέγια αυτά για να κάνουν καριέρα στο Τουρκικό Δημόσιο. Οι απόφοιτοί τους ονομάζονταν Γενίτσαροι.

1. Το τεχνικό μέρος

Το τεχνικό μέρος της ομιλίας περιλαμβάνει τα εξής τρία στοιχεία:

α. τον χρόνο της ομιλίας (πχ. 20΄ της ώρας),

β. το μέγεθος του κειμένου (λχ. 20 σελίδες Α4 σε space 1,5 lines) και

γ. τον ρυθμό εκφοράς του λόγου από τον ομιλούντα.

O χρόνος της ομιλίας συνήθως καθορίζεται από άλλους και όχι από τον ομιλητή. Συνεπώς, ο ομιλητής, το μόνο που μπορεί και πρέπει να κάνει είναι να επιδιώξει έναν optimum (για τον ακροατή) συνδυασμό μεγέθους κειμένου και ρυθμού εκφοράς λόγου.

Συγκεκριμένα:

Ο ακροατής δυσκολεύεται να παρακολουθήσει μιά ομιλία που εκφέρεται με την ίδια ταχύτητα με την οποία ο ίδιος ο ακροατής θα τη διάβαζε. Διότι, όταν κάποιος διαβάζει και βρίσκει κάτι που δεν το κατάλαβε, έχει την ευχέρεια να σταματήσει και να το ξαναδιαβάσει. Όταν όμως ακούει κάποιον να του μιλάει και δεν προλαβαίνει να “πιάσει” κάτι, δεν μπορεί να διακόψει τον ομιλητή και να του ζητήσει να το επαναλάβει.

Γι’ αυτό ο ομιλητής δεν πρέπει να εκφέρει τον λόγο του με ταχύτητα ανάγνωσης, αλλά με πιό αργό ρυθμό ώστε να προλαβαίνουν τα αυτιά τού ακροατή να στέλνουν στον εγκέφαλό του αυτά που ακούνε από τον ομιλητή.

Το πιό αργά όμως σημαίνει ότι ο ομιλητής χρειάζεται περισσότερο χρόνο ομιλίας από τον καθορισμένο ή, εναλλακτικά, ένα μικρότερο μέγεθος κειμένου. Με δεδομένο δε ότι  ο χρόνος είναι προκαθορισμένος, το μόνο που απομένει να κάνει ο ομιλητής είναι να συμπτύξει το κείμενο της ομιλίας του στα μέτρα του αργού και κατανοητού για τον ακροατή τρόπου εκφοράς λόγου. Χωρίς όμως να παραλείψει τίποτα το ουσιαστικό, πράγμα που δεν είναι δύσκολο να γίνει αλλά χρειάζεται λίγη πρόσθετη προσπάθεια. 

2. Η ανάπτυξη του θέματος

α. Έχει μεγάλη σημασία, ο ακροατής να πληροφορηθεί από την πρώτη στιγμή το περιεχόμενο της ομιλίας. Αυτό θα τον κάνει να φέρει στο μυαλό του ό,τι απόθεμα γνώσεων πιθανόν να έχει για το συγκεκριμμένο θέμα. Κι έτσι να  κατανοήσει ευχερέστερα  αυτά που θα ακούσει εν συνεχεία.

Γι’ αυτό είναι απαραίτητο, ο ομιλητής να κάνει μιά πολύ συνοπτική και ταυτόχρονα πολύ περιεκτική εισαγωγή για το θέμα και τις βασικές πτυχές του (π.χ. η Ιλιάδα αποτελείται από 15.676 στίχους. Απ’ αυτούς οι πρώτοι 7 στίχοι αποτελούν μια πλήρη εισαγωγή για όλα όσα ακολουθούν). Η εισαγωγή αυτή πρέπει να γίνει με απλά λόγια  (με όσο το δυνατόν λιγότερη χρήση επιστημονικής ορολογίας) και να παραπέμπει στα  επιμέρους σημεία  που θα εξετασθούν όταν έλθει η σειρά τους.  

β. Όταν η ομιλία αναφέρεται σε θέματα πρωτοποριακά, η χρησιμοποίηση από τον ομιλητή αγνώστων εξειδικευμένων όρων χωρίς εξήγηση του περιεχομένου τους, είναι δυνατόν να δημιουργήσει κενά στον ακροατή και να τον κάνει να χάσει το ενδιαφέρον του για τη συνέχεια.

Γι’ αυτό θα πρέπει ο ομιλητής να μή βασίζεται στην υπόθεση ότι οι ακροατές γνωρίζουν όσα γνωρίζει αυτός και να φροντίζει να είναι περισσότερο κατανοητός. Εκτός, βέβαια, όταν απευθύνεται σε συναδέλφους του που έχουν τις ίδιες γνώσεις μ’ αυτόν.

Στις Δημοσκοπήσεις, αντίθετα, τα ποσοστά των κομμάτων υπολογίζονται βάσει του συνόλου των Ερωτηθέντων, χωρίς να αφαιρούνται οι Αδιευκρίνιστες απαντήσεις (δεν ψηφίζω, δεν ξέρω, δεν απαντώ, κλπ), οι οποίες, στην ουσία, ταυτίζονται με την Αποχή-Άκυρο-Λευκό των Εκλογών.

Έτσι, με τη συμμετοχή και των Αδιευκρίνιστων απαντήσεων (σύνολο Ερωτηθέντων = 100%) είναι φυσικό τα ποσοστά που λαμβάνουν τα Κόμματα να εμφανίζονται μικρότερα από το πραγματικό τους μέγεθος και συνεπώς να μην είναι συγκρίσημα με τα αντίστοιχα της αμέσως προηγουμένης εκλογικής αναμέτρησης.

Και το ερώτημα που τίθεται είναι: Μήπως θα έπρεπε και στις Δημοσκοπήσεις να αφαιρείται το ποσοστό των Αδιευκρίνιστων απαντήσεων, ώστε τα προκύπτοντα ποσοστά των κομμάτων να είναι συγκρίσιμα με τα αντίστοιχα της αμέσως προηγούμενης εκλογικής αναμέτρησης ώστε να εξάγονται πιό σωστά συμπεράσματα για την πορεία των κομμάτων;

Αυτό ακριβώς επιχειρείται στον πίνακα που παρατίθεται, χρησιμοποιώντας ως παράδειγμα τα στοιχεία πρόσφατης Δημοσκόπησης (της Εταιρείας PULSE RC-Σ), η οποία δημοσιεύτηκε την 25η / 9 / 11, στην Εφημ. Ελεύθερος Τύπος.

Στον πίνακα, στη στήλη Β1 εμφανίζονται τα αποτελέσματα της εκλογικής αναμέτρησης του 2009 (ποσοστά % στο σύνολο των Εγκύρων Ψ/Δ, ήτοι στο 69% των Εγγεγραμμένων) και στη στήλη Β2 εμφανίζονται τα αποτελέσματα της Δημοσκόπησης (ποσοστά % στο σύνολο των Κομματικών μόνον Προτιμήσεων, ήτοι στο 70% των Ερωτηθέντων). Στη δε τελευταία στήλη (Β2 / Β1) γίνεται σύγκριση μεταξύ των στηλών Β2 και Β1 και καταγράφονται οι μεταβολές στα ποσοστά των Κομμάτων στο διάστημα Οκτωβρίου 2009 – Οκτωβρίου 2011. Τα συμπεράσματα που προκύπτουν από τις μεταβολές στα ποσοστά αυτά είναι τα εξής:

1. Η εκλογική δύναμη του ΠαΣοΚ, από 43,9% στις Εκλογές του 2009 (Β1) έπεσε στο 22,1% (Β2). Δηλαδή, σημείωσε μείωση κατά 21,8 εκατ. μονάδες (Β2/Β1), που αντιστοιχεί σχεδόν στους μισούς ψηφοφόρους του.

2. Όμως, από την κατάρρευση αυτή του ΠαΣοΚ δεν υπήρξε κανένα όφελος για τη ΝΔ. Και η εκλογική δύναμη της ΝΔ σημείωσε μείωση, ήτοι από 33,5% στις Εκλογές του 2009 (Β1) σε 30,7% (Β2), δηλαδή κατά 2,8 εκατ. μονάδες (Β2/Β1).

3. Στις Εκλογές του 2009 η υπεροχή του ΠαΣοκ έναντι της ΝΔ ήταν 10,4 εκατ. μον. (43,9% – 33,5%). Η διαφορά αυτή εμφανίζεται σήμερα αντιστραμμένη με τη ΝΔ να προηγείται του ΠαΣοΚ κατά 8,6 εκατ. μονάδες (30,7% – 22,1%).

4. Η απήχηση του Δικομματισμού κατέρρευσε. Από 77,4% που ήταν στις Εκλογές του 2009 (Β1) μειώθηκε στο 52,8 % ( Β2 ). Μείωση κατά κατά 24,6 εκατ. μονάδες.

5. Από τις απώλειες που υπέστη ο Δικομματισμός (ΠαΣοΚ + ΝΔ) ενισχύθησαν τα μικρά κόμματα, τόσο τα εντός Βουλής (ΚΚΕ, ΛΑΟΣ, ΣΥΡΙΖΑ ) όσο και τα εκτός.

6. Το ΚΚΕ από 7,5% (Β1) ανήλθε στο 12,9% (Β2) με κέρδος 5,9 εκ. μον. Ο ΛΑΟΣ από 5,7% σε 7,9% με κέρδος 2,2 εκ. μον. και ο ΣΥΡΙΖΑ από 4,6% σε 7,1% με κέρδος 2,5 εκ. μονάδες. Συνολικά, η εκλογική επιρροή των τριών αυτών κομμάτων ενισχύθηκε κατά 10,6 εκατ. μονάδες.

7. Τέλος, εντυπωσιακή είναι και η επιρροή των Λοιπών (εκτός Βουλής) Κομμάτων (Οικολόγοι-Πράσινοι, Δημ. Αριστερά, Δημ. Συμμαχία, Άρμα πολιτών, Άλλο) τα οποία, από 4,8% στις Εκλογές του 2009 ( Β1 ) ανέβασαν το ποσοστό τους στο 19,3% (Β2), ήτοι κατά 14,5 εκατ. μονάδες (Β2 / Β1). Είναι δε εμφανές ότι η αύξηση αυτή οφείλεται κυρίως στη δημιουργία νέων κομμάτων στα οποία εστράφησαν κυρίως πρώην οπαδοί του ΠαΣοΚ.

1. Βασικά Μακρο-Οικονομικά Μεγέθη

Τα βασικά Μακρο-Οικονομικά μεγέθη της οικονομίας κάθε χώρας είναι:

Π = Παραγωγή

Δ = Δαπάνη

Κ = Κατανάλωση

Α = Αποταμίευση

Ε = Επενδύσεις

Ξ = εΞαγωγές

Σ = ειΣαγωγές

Δύναται δε να αποδειχθεί, ότι οι διαφορές μεταξύ των μεγεθών: Παραγωγή / Δαπάνη, Αποταμίευση / Επενδύσεις, εΞαγωγές / ειΣαγωγές είναι ισόποσες και ταυτόσημες.

Δηλαδή, (Π – Δ) = (Α – Ε) = (Ξ – Σ).

Όμως, και αυτό είναι που έχει ιδιαίτερη σημασία, οι ισόποσες και ταυτόσημες αυτές διαφορές μπορεί να είναι, είτε Μηδενικές, είτε Θετικές, είτε Αρνητικές.

- Μηδενικές είναι όταν η οικονομία μιάς χώρας αναπτύσσεται ισόρροπα. Δηλαδή, η Παραγωγή ισούται με τη Δαπάνη (Π=Δ), η Αποταμίευση με τις Επενδύσεις (Α=Ε) και το Ισοζύγιο Εξωτ. Συναλλαγών βρίσκεται σε ισορροπία (Ξ=Σ).

Ήτοι, (Π=Δ) = (Α=Ε) = (Ξ=Σ) = (Μηδέν).

- Θετικές είναι όταν η Παραγωγή υπερβαίνει τη Δαπάνη (Π>Δ), η Αποταμίευση τις Επενδύσεις (Α>Ε) και το Ισοζύγιο Εξωτ. Συναλλαγών είναι πλεονασματικό (Ξ>Σ).

Ήτοι, (Π>Δ) = (Α>Ε) = (Ξ>Σ) = (Συν).

Τέτοιες χώρες είναι οι καλούμενες BRIC (Brazil-Russia-India-China).

- Αρνητικές, αντίθετα, είναι όταν η Δαπάνη υπερβαίνει την Παραγωγή (Π<Δ), οι Επενδύσεις την Αποταμίευση (Α<Ε) και το Ισοζύγιο Εξωτ. Συναλλαγών είναι ελλειμματικό (Ξ<Σ).

Ήτοι, (Π<Δ) = (Α<Ε) = (Ξ<Σ) = (Μείον).

Τέτοιες χώρες είναι οι καλούμενες PIGS (Portugal-Italy-Greece-Spain).

- Στo ερώτημα δε, πώς είναι δυνατόν οικονομίες χωρών που για πολλά συνεχή έτη παρουσιάζουν το ως άνω αρνητικό αποτέλεσμα (Μείον) μπορούν και επιβιώνουν, η απάντηση είναι αυτονόητη: Με κατ’ έτος ισόποσο προς το αρνητικό αυτό αποτέλεσμα Εξωτερικό Δανεισμό (Foreign Borrowing) και  συνεχή Διόγκωση του Δημοσίου Χρέους (Public Dept).

2. Η περίπτωση της Ελληνικής Οικονομίας

- Στην περίπτωση της Ελληνικής Οικονομίας, ο Εξωτερικός Δανεισμός για την κάλυψη του Ελλείμματος Παραγωγής σε σχέση με τη Δαπάνη και συνακόλουθα τη γιγάντωση του Δημόσιου Χρέους είναι, ως γνωστόν, μία τακτική με μακρινό παρελθόν, αρχής γενομένης από τη 10ετία του ‘80. Όμως, το πώς ξεκίνησε και πώς γιγαντώθηκε το Δημόσιο Χρέος της χώρας είναι σε όλους γνωστό. Το θέμα εδώ είναι πώς αντιμετωπίζεται το πρόβλημα του Ελλείμματος στην παρούσα οικονομική συγκυρία. Υπάρχουν τρεις τρόποι: Ο “Ανέφικτος”, ο “Εύκολος αλλά και Αλυσιτελής” και η “Χρυσή Τομή”.

1. Ο “Ανέφικτος” τρόπος είναι να αυξηθεί η Παραγωγή στο ύψος της Δαπάνης. Αυτό όμως δεν μπορεί να γίνει από τη μιά μέρα στην άλλη και μάλιστα σε μια χώρα, όπως η Ελλάδα, η οποία στερείται των αναγκαίων παραγωγικών δομών και έχει χαμηλούς δείκτες παραγωγικότητας και ανταγωνιστικότητας.

2. Ο ‘‘Εύκολος αλλά και Αλυσιτελής’’ τρόπος είναι να μειωθεί η Δαπάνη στο επίπεδο της Παραγωγής. Ο τρόπος αυτός εφαρμόζεται από την παρούσα Κυβέρνηση με περικοπές μισθών και συντάξεων και αύξηση των αμέσων και εμμέσων φόρων, με συνέπεια την πτώση της Ζήτησης. Όμως, σε μιά οικονομία στην οποία ένα υπερβολικά μεγάλο μέρος του ΑΕΠ προέρχεται από καταναλωτικό μεταπρατισμό, η πτώση της Ζήτησης προκαλεί ύφεση (και αύξηση της ανεργίας) με αποτέλεσμα ο στόχος περιορισμού του Ελλείμματος (ως % του ΑΕΠ) να μην επιτυγχάνεται.

Για παράδειγμα: Έστω ότι η χώρα έχει Παραγωγή 230 δισεκ. ευρώ (ΑΕΠ σε τρέχ. τιμές), Δαπάνη 255 δισεκ. και Έλλειμμα 25 δισεκ. (10,9% του ΑΕΠ). Και θέτει ως ετήσιο στόχο τη μείωση του Ελλείμματος κατά 10 δισεκ. ευρώ (από 25 σε 15 δισεκ. ή από 10,9% σε 6,5% του ΑΕΠ). Στο ερώτημα εάν ο στόχος αυτός μπορεί να επιτευχθεί, ακόμα και ένας μαθητής Δημοτικού θα απαντούσε: “Ναι, υπό την προϋπόθεση ότι δεν θα μειωθεί ο παρονομαστής”. Διότι άν μειωθεί ο παρονομαστής (η Παραγωγή) πχ. κατά 4% (-9,2 δισεκ.), το Έλλειμμα ως  ποσοστό του ΑΕΠ παραμένει αμετάβλητο.

Παραγωγή 230,0 – Δαπάνη 255,0 = Έλλειμμα 25,0 (10,9% του ΑΕΠ)

(-4%)                  -9,2                   -10,0

Παραγωγή 220,8 – Δαπάνη 245,0 = Έλλειμμα 24,2 (10,9% του ΑΕΠ)

Είναι λοιπόν εμφανές ότι, με ύφεση 4%, οι ως άνω περικοπές Δαπανών  έχουν ως αποτέλεσμα “μιά τρύπα στο νερό”.

3. Η “Χρυσή Τομή” είναι ο τρόπος που υποδηλώνει την προσπάθεια προς δύο κατευθύνσεις: Την περιστολή της Δαπάνης αλλά, ταυτόχρονα και τη λήψη μέτρων με στόχο την αύξηση της Παραγωγής.

Για παράδειγμα: Αν, εκτός από τη μείωση της Δαπάνης κατά 10 δισεκ. (από 255 σε 245), υπάρξει και αύξηση της Παραγωγής κατά 2% (+4,6 δισεκ. ), το αποτέλεσμα που προκύψει είναι θετικό. Το Έλλειμμα από 10,9% του ΑΕΠ μειώνεται σε 4,4% του ΑΕΠ.

Παραγωγή: 230,0 – Δαπάνη: 255,0 = Έλλειμμα: 25,0 (10,9% του ΑΕΠ)

(+2%)                   +4,6                     -10,0

Παραγωγή  234,6 – Δαπάνη: 245,0 = Έλλειμμα: 10,4 (  4,4% του ΑΕΠ)

Συνεπώς, δεν είναι υπερβολή να λεχθεί ότι, με ανάπτυξη, έστω 2% ετησίως, το Έλλειμμα θα μπορούσε να μηδενιστεί μέσα σε μια διετία. Για να συμβεί όμως αυτό θα πρέπει, ταυτόχρονα με τα μέτρα περιστολής της Δαπάνης, να υπάρξουν και ριζικές αλλαγές στο Αναπτυξιακό Πρότυπο που εφαρμόζει η χώρα τα τελευταία τριάντα χρόνια.

3.  Συμπέρασμα

Από τα ανωτέρω καθίσταται φανερό ότι βασικό προαπαιτούμενο για τη λύση των χρόνιων προβλημάτων (Πρωτογενές Έλλειμμα και Διογκούμενο Δημόσιο Χρέος) που αντιμετωπίζει η Ελληνική Οικονομία είναι η Ανάπτυξη. Ανάπτυξη όμως στη βάση ενός Νέου Αναπτυξιακού Προτύπου, με λήψη μέτρων πρός δύο βασικές κατευθύνσεις.

α. Τον Εκσυγχρονισμό του υπεράριθμου, αναποτελεσματικού και σπάταλου Δημόσιου Τομέα, την παροχή κινήτρων για την ενίσχυση του Ιδιωτικού Παραγωγικού Τομέα και άμεση αποκρατικοποίηση όλων των ζημιογόνων ΔΕΚΟ.

β. Την εκμετάλλευση των συγκριτικών παραγωγικών πλεονεκτημάτων που διαθέτει η χώρα: Εμπορική Ναυτιλία, Τουρισμός, Γεωργία (καλλιέργειες υψηλής στρεμματικής απόδοσης).

Σημείωση: Περισσότερα στοιχεία και λεπτομέρειες σχετικά με το περιεχόμενο του αναγκαίου αυτού Νέου Αναπτυξιακού Προτύπου μπορείτε να τα βρείτε Παράρτημα 11  του “Ζάππειο ΙΙ”.

Κατά τα μέσα του 4ου π.Χ. αιώνος η πολιτική θέση των Αθηνών εντός του ελληνικού κόσμου ήταν ριζικά διαφορετική εκείνης της περιόδου των Μηδικών και του Πελοποννησιακού Πολέμου. Ο Δημοσθένης στα γραπτά του προσφέρει παραστατικές εικόνες της μεταβολής αυτής, θρηνώντας και κατακεραυνώνοντας περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον. (…) Επίσης, για να αντιληφθεί κανείς την πολιτική και ηθική κατάπτωση στην οποία είχε περιέλθει η Αθήνα περί τα μέσα του 4ου αιώνα, αρκεί να ρίξει μια ματιά τις σχετικές περιγραφές του Αισχίνη στον “Κατά Τιμάρχου” λόγο.

Αντιγράφουμε από το κεφάλαιο “Πολιτική και ηθική παρακμή της Αθηναϊκής Δημοκρατίας” από το σύγγραμμα “Συμπληρώματα Αρχαίας Ιστορίας”, του αειμνήστου Απ. Β. Δασκαλάκη, Καθηγητού της Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ιστορικού συγγραφέα και δημοσιογράφου, το οποίο σύγγραμμα συμπληρώνει το δίτομο έργο του μεγάλου ιστορικού Κων. Παπαρρηγόπουλου “Επίτομος Ιστορία του Ελληνικού Έθνους”:

“Το μέγιστον μέρος της πολιτικής και εν μέρει ηθικής ταύτης παρακμής των Αθηνών της 4ης εκατονταετηρίδος ωφείλετο εις εσωτερικούς λόγους:

Ο πληθυσμός των Αθηνών έχει ελαττωθή σημαντικώς κατά την εποχήν αυτήν, γίνεται δε συμπλήρωσης του κενού των πολιτών δια μετοίκων και απελευθέρων. (…) Οι νέοι αυτοί πολίται είχον παραμορφώσει όχι μόνον την πολιτικήν, αλλά και την ηθικήν σύνθεσιν της αθηναϊκής πολιτείας. Ούτως εις μεγάλας μάζας λαού το ένδοξον παρελθόν της πόλεως είχε παύσει να είναι η ζωογόνος δύναμις πολιτικής κατευθύνσεως και πνευματικής δημιουργίας, το δε συναίσθημα των προς την πατρίδα υποχρεώσεων του πολίτου είχε καταπέσει. Το παλαιόν λοιπόν πατριωτικόν συναίσθημα του Αθηναίου πολίτου, εις το οποίο ωφείλοντο τα μεγαλουργήματα του παρελθόντος και η όλη ακμή της πόλεως, όπως έδωκεν εις ημάς περί αυτής εικόνα περίλαμπρον ο Περικλής εις τον ‘Επιτάφιον’, είχεν εις πλείστα ατονήσει.

Οι πλούσιοι έκτιζον μεγαλοπρεπείς οικίας, μεγαλοπρεπεστέρας και αυτών των ενδόξων μνημείων, τα οποία ενέκλειον τα ιερά και όσια του παρελθόντος της πόλεως. Εκεί διήγον ζωήν απολαύσεων, αδιαφορούσαν διά τα κοινά και προσεπάθουν διά παντός τρόπου να διαφύγουν τας φορολογικάς επιβαρύνσεις. Αι κυριώτεραι τάξεις απέβλεπον μόνον εις υλικά και πολιτικά ωφελήματα διά την κομματικήν εξυπηρέτησιν των διαφόρων πολιτικών μερίδων.

Εις την Εκκλησίαν του Δήμου δεν προσήρχοντο όπως άλλοτε προς συζήτησιν των κοινών οι εύποροι και οι ευπαίδευτοι, οι οποίοι απέφευγον την οχλαγωγίαν και δεν ενδιεφέροντο πλέον διά τας δημοσίας υπηρεσίας, αλλ’ οι των λαϊκών τάξεων. Η συμμετοχή εις τα κοινά, ιδίως εις τας συνελεύσεις, δεν θεωρείται πλέον καθήκον παντός καλού πολίτου. Αφ’ ότου ιδίως καθιερώθη ο εκκλησιαστικός μισθός, το μεγαλύτερον μέρος των τακτικών θαμώνων της Εκκλησίας του Δήμου απετελείτο μονίμως εξ αέργων και εν γένει προσώπων κατωτέρας κοινωνικής και πνευματικής καταστάσεως. Οι ‘πολίται’ αυτοί δεν ήσαν εις θέσιν να κατανοήσουν τα μεγάλα πολιτικά προβλήματα της εποχής, ουδέ να κατευθύνουν εις υψηλοτέρας ηθικάς αρχάς την πολιτικήν του κράτους. Ως επί το πλείστον παρεσύροντο εις αποφάσεις είτε από υλικά ωφελήματα, είτε από την γοητείαν επιτηδείων λόγων των δημαγωγών.

Άλλοτε, η ισχύς των Αθηνών εστηρίζετο εις την γενναιότητα και τας θυσίας των τέκνων αυτής. Οι Μαραθωνομάχοι και οι Σαλαμινομάχοι απετέλεσαν τον θεμέλιον λίθον όχι μόνον της πολιτικής παντοδυναμίας των Αθηνών επί του ελληνικού κόσμου, αλλά και της πνευματικής λάμψεως του ‘χρυσού αιώνος’. (…) Αλλά κατά τα μέσα της τετάρτης εκατονταετηρίδος οι πολίτες των Αθηνών δεν κατείχοντο πλέον από τον ίδιον ενθουσιασμόν διά την εκτέλεσιν των προς την πατρίδα καθηκόντων. Εις τας λαϊκάς μάζας η στρατιωτική υπηρεσία όχι μόνον δεν επεζητείτο, όπως άλλοτε, αλλά τουναντίον απεφεύγετο κατά σύστημα. Διά να αντιμετωπίσουν πολεμικάς ανάγκας οι Αθηναίοι ήσαν υποχρεωμένοι να προσφεύγουν εις μισθοφόρους, οίτινες και εστοίχιζον πολλά, αλλά και στερούμενοι του πατριωτικού φρονήματος της θυσίας απετέλουν δύναμιν ελάχιστα αξιόμαχον.

Αι Αθήναι εστήριξαν πάντοτε την επί του ελληνικού κόσμου ηγεμονίαν εις την διατήρησιν ισχυράς ναυτικής δυνάμεως. Και ενώ οι πολίται εξηντλούντο με καταθλιπτικάς φορολογίας και υποχρεωτικάς εισφοράς χάριν των πολεμικών αναγκών της πόλεως, ο δήμος διεσπάθιζε το χάριν των πολεμικών αναγκών δημόσιο χρήμα, διά να πληρώνη τους αργόσχολους που ήθελαν να παρακολουθούν τα δημόσια θεάματα. Οι δημαγωγοί διά να κολακεύσουν τον όχλον, ο οποίος απετέλει τον όγκον της Εκκλησίας του δήμου και να εξασφαλίσουν δι’ αυτού πολιτικήν δύναμιν, συνηγωνίζοντο εις προτάσεις και παραχωρήσεις αντιθέτους προς τας υψηλάς ιδέας της πολιτικής ηθικής του παρελθόντος και επί ζημία πάντοτε του κοινού συμφέροντος.

Οι πολιτικοί ηγέται των Αθηνών του 4ου αιώνος, εξαιρέσει ελαχίστων, ως ο Φωκίων, δεν είχον τίποτε το κοινόν προς ένα Κίμωνα, ένα Περικλήν, έναν Μιλτιάδην ή έναν Αριστείδην, προς τους μεγάλους δηλαδή πολιτικούς άνδρες του 5ου αιώνος, των οποίων η υψηλή ηθική και ο άψογος πατριωτισμός ευρίσκοντο εις αρμονίαν προς τας ικανότητας ηγεσίας και επιβολής επί των μαζών. Πλήν ελαχίστων εξαιρέσεων, οι νέοι πολιτικοί ανήκον εις την χορείαν των δημαγωγών της αγοράς. Οι δημαγωγοί αυτοί, κάτω από μίαν συχνά υψηλήν τέχνην σαγηνευτικής ευγλωττίας, εκάλυπτον ταπεινά αισθήματα και καιροσκοπικάς επιδιώξεις. Η φαυλοκρατική λογοκοπία με κίνητρα την ικανοποίησιν προσωπικών παθών παρέσυρεν εις συκοφαντίας, έτρεφε δε τα πλέον ταπεινά ένστικτα του όχλου. Αι ασυνέπειαι αποφάσεων, αι δωροδοκίαι, η διαφθορά συνειδήσεων είχον καταστή συνήθη εις τον δήμον, όπου κυριαρχούσαν στοιχεία είτε οχλοκρατικά, είτε άξεστα και αδιάφορα, μεταβαίνοντα μόνον χάριν της μισθοδοσίας ή από προσωπικήν αφοσίωσιν προς ένα δημαγωγόν εκ του οποίου ανέμενον ωφελήματα.

Υπήρχον βεβαίως ακόμη εις τας Αθήνας αρκετοί πολίται, ιδία δε πνευματικοί και πολιτικοί άνδρες, εμποτισμένοι με τα ιδεώδη του αθηναϊκού παρελθόντος. Οι άνδρες αυτοί έμεναν μετά φανατισμού προσηλωμένοι εις την ιδέαν της ηγεμονίας των Αθηνών επί του ελληνικού κόσμου και εκυριαρχούντο από ιεράν αγανάκτησιν ακόμη και από την σκέψιν, ότι η πόλις η ενσαρκώσασα πάσαν δόξαν και πάν μεγαλείον της ελληνικής φυλής, θα ήταν δυνατόν να περιπέση πολιτικώς και οριστικώς εις δευτερεύουσαν θέσιν. Αλλ’ οι άνδρες αυτοί ήσαν εκτός τόπου και χρόνου, ανίκανοι να συλλάβουν την νέαν στυγνήν και αμείλικτον πραγματικότητα. Ματαίως κατεκεραύνωνον την ηθικήν και πολιτικήν κατάπτωσιν της εποχής αυτών, και ωνειροπόλουν την επάνοδον εις τους ‘παλαιούς καιρούς’, των οποίων γνώρισμα μεν ήτο το καθήκον και η αυτοθυσία, αποτέλεσμα δε η ισχύς και η δόξα της αθηναϊκής δημοκρατίας.

Αι παλαιαί ένδοξοι παραδόσεις της πόλεως δεν συνεκίνουν πλέον τας μάζας, παρά τας συγκινητικάς, ενίοτε δραματικάς, εκκλήσεις ωρισμένων εμμενόντων εις τα πάτρια ρητόρων. Το πατριωτικόν συναίσθημα είχε φθαρή, η έννοια των δημοκρατικών δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των πολιτών είχε παραμορφωθή. Το πανελλήνιον φρόνημα, το οποίον επήγαζεν από την υπερήφανον συνείδησιν υπεροχής του Έλληνος έναντι των άλλων λαών και το οποίον έτρεφον τόσον επιμελώς οι Αθηναίοι σοφοί και ποιηταί του 5ου αιώνος, δεν υφίστατο πλέον παρά εις την σκέψιν ολίγων πνευματικών ανθρώπων. (…)

Ούτως αι Αθήναι κατά την εποχήν αυτήν είχον φθάσει εις στρατιωτικήν, εις οικονομικήν, αλλά και εις ηθικήν παρακμήν, η οποία περιώριζε μοιραίως το πνεύμα ακόμη και αξίων ηγετών της εις στενούς ορίζοντες μικροπολιτικής. Δεν ήτο πλέον δυνατή η ανασύστασις μιάς ισχυρής αθηναϊκής ηγεμονίας, η οποία θα επέτρεπεν εις την περιώνυμον πόλιν να ηγηθή και πάλιν ολοκλήρου του ελληνικού κόσμου”.

Πράγματι, ο λεγόμενος ‘νόμος του Gresham’ ήταν γνωστός στους αρχαίους Έλληνες και αυτό το μαρτυρεί ο Αριστοφάνης στους ‘Βατράχους’. Όπου, ο Αριστοφάνης δεν κάνει βέβαια κανενός είδους οικονομική ανάλυση, αλλά απλώς χρησιμοποιεί την έκφραση ‘το κακό νόμισμα διώχνει το καλό’ (θεωρώντας την, προφανώς, οικεία στους Αθηναίους), θέλοντας με τον τρόπο αυτόν να παραλληλίσει το γεγονός ότι και στην κοινωνία εμφανίζεται ενίοτε το φαινόμενο ‘οι ανέντιμοι και ανάξιοι πολίτες να εκτοπίζουν τους έντιμους και ικανούς’. Λέει λοιπόν ο Αριστοφάνης στιχ. 717-733 (σε ελεύθερη απόδοση με σύντμηση κειμένου):

‘Πολλές φορές έχομε την εντύπωση πως η πόλη ετούτη έχει πάθει με τους καλούς και τίμιους πολίτες της ό,τι παθαίνουμε με τα παλιά νομίσματα όταν βγαίνουν τα καινούργια. Δηλαδή τα παλιά, που δεν είναι κίβδηλα, είναι καλοκομμένα και κουδουνίζουν όμορφα, κι έχουν πέραση παντού και σ’ Έλληνες και σε βαρβάρους, δεν τα μεταχειριζόμαστε πια, αλλά χρησιμοποιούμε τα καινούργια που είναι ευτελή, χάλκινα και κακοκομμένα. Έτσι γίνεται και με τους πολίτες. Αυτούς που ξέρουμε ότι είναι από καλή γενιά, είναι σώφρονες, τίμιοι και χρήσιμοι, αυτούς τους παραμερίζουμε και τους περιγελούμε και για όλα χρησιμοποιούμε πολίτες ανάξιους και παμπόνηρους, που παλαιότερα η πόλη δεν θα τους έκρινε κατάλληλους ούτε για αποδιοπομπαίους τράγους’.

Και συνεχίζει ο Αριστοφάνης με τον απαράμιλλο σατυρικό λόγο του (στιχ. 734-737):

‘Αντε λοιπόν ανόητοι, αλλάξτε τακτική και αξιοποιήστε πάλι τους χρηστούς και άξιους πολίτες. Και αν μεν πετύχετε, όλοι θα σας επαινούν. Αν πάλι αποτύχετε, καλύτερα είναι να τρώτε ξύλο από σώφρονες και ικανούς, παρά από ηλίθιους και τιποτένιους.΄

Οι ‘Βάτραχοι’ παίχτηκαν στα ‘Λήναια’ το 405 π.Χ., περί τα τέλη του Πελοποννησιακού Πολέμου, σε μιαν εποχή κυριαρχίας των πολιτικών διαδόχων του μεγάλου λαϊκιστή και δημαγωγού Κλέωνα και εντεινόμενης παρακμής (πολιτικής, στρατιωτικής, κοινωνικής και πολιτιστικής) της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, της οποίας την οδυνηρή για την πόλη συνέχεια ο Αριστοφάνης σατιρίζει στην κωμωδία του ‘Πλούτος’ (388 π.Χ.) και την καταδικάζουν αρκετοί άλλοι δημόσιοι άνδρες της εποχής (Δημοσθένης, Αισχίνης κ.λπ.).

Η αναδρομή σε μία περίοδο του ελληνικού παρελθόντος (που απέχει πάνω από 2.400 χρόνια) και η αναφορά στη ρήση του Αριστοφάνη περί ‘κακών πολιτών που εκτοπίζουν τους καλούς’ από τον δημόσιο βίο δεν θα είχε νόημα, αν δεν υπήρχε η εντύπωση ότι κάτι παρόμοιο συμβαίνει και στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία. Γεγονός που καταδεικνύει ότι ορισμένα ιστορικά φαινόμενα τείνουν να επαναλαμβάνονται, όταν συμβαίνει οι επικρατούσες συνθήκες να είναι ανάλογες και οι παράγοντες που συμβάλλουν στη δημιουργία αυτών των συνθηκών να είναι περίπου οι ίδιοι. Με τη διαφορά βέβαια ότι δεν είναι απαραίτητος ένας Αριστοφάνης για να φέρει στην επιφάνεια τα σημερινά παρακμιακά φαινόμενα. Όλα είναι σε κοινή θέα και σε “απευθείας ζωντανή μετάδοση”.

Οι πολιτικοί της εποχής εκείνης (τέλη 5ου-αρχές 4ου αι. π.Χ.) δεν είχαν τίποτε το κοινό με τους πολιτικούς άνδρες του παρελθόντος (Μιλτιάδη, Θεμιστοκλή, Κίμωνα, Περικλή και άλλους), των οποίων η άμεμπτη ηθική και ο άψογος πατριωτισμός εναρμονίζονταν με την ηγετική ικανότητα και τη δύναμη επιβολής στον λαό. Στην πολιτική σκηνή κυριαρχούσαν καιροσκόποι, φαυλοκράτες και δημαγωγοί της αγοράς, που, για να εξασφαλίζουν κομματική υποστήριξη, έτρεφαν τα πιο ταπεινά ένστικτα του αθηναϊκού λαού και συναγωνίζονταν σε παροχές και παραχωρήσεις που ήταν αντίθετες προς τις αρχές της πολιτικής ηθικής και επιζήμιες για το γενικό συμφέρον της πόλης.

Στην Εκκλησία δεν προσήρχοντο οι ικανοί και πεπαιδευμένοι, αφού η ενασχόληση με τα κοινά δεν εθεωρείτο πλέον καθήκον των καλών πολιτών. Σύχναζαν οι αργόσχολοι και οι κατωτέρου πνευματικού επιπέδου, οι οποίοι δεν ήσαν ικανοί να κατανοήσουν τα κρίσιμα προβλήματα της πόλης.

Οι ισχυρές οικονομικές τάξεις απέβλεπαν μόνον σε οικονομικά οφέλη, τα οποία χρησιμοποιούσαν για την εξυπηρέτηση πολιτικών επιδιώξεων και την απόκτηση έτσι ακόμη μεγαλύτερης οικονομικής δύναμης, ενώ συγχρόνως προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να αποφεύγουν την εκπλήρωση των φορολογικών υποχρεώσεών τους. Έτσι, ενώ οι πολίτες εξηντλούντο με καταθλιπτικές φορολογίες και υποχρεωτικές εισφορές χάριν των πολεμικών αναγκών της πόλης, ο Δήμος διεσπάθιζε το δημόσιο χρήμα για να πληρώνει αργόσχολους που αρέσκοντο να παρακολουθούν δημόσια θεάματα.

Αυτά τότε. Μήπως όμως και τώρα;

Την εποχή εκείνη οι πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες που επικρατούσαν στο κλεινόν άστυ ήταν άθλιες, με κύρια χαρακτηριστικά την ασυγκράτητη δημαγωγία, τον νεοπλουτισμό και την κραυγαλέα οικονομική ανισότητα. Οι ηθικές και εθνικές αξίες δεν ενέπνεαν πλέον τους Αθηναίους πολίτες και ο καθένας ζούσε μόνον για τον εαυτό του. Τίποτα δεν εκτιμούσαν περισσότερο από το χρήμα και τις απολαύσεις που αυτό μπορούσε να προσφέρει και έκαναν ό,τι περνούσε από το χέρι τους για να το αποκτήσουν.

Η ισχύς και ο πλούτος είχαν περιέλθει στα χέρια ολίγων ασυνείδητων πολιτικών που κολάκευαν τα πιο ταπεινά ένστικτα του αθηναϊκού λαού για να τον απατήσουν και να αναρριχηθούν στην εξουσία ή για να παραμείνουν σ’ αυτήν. Και μαζί με αυτούς, στα χέρια των ευνοουμένων τους: κολάκων, τυχοδιωκτών, ραδιούργων, τοκογλύφων, συκοφαντών και άλλων του ιδίου φυράματος πολιτών. Αντίθετα, ήταν πολύ δύσκολο για τους αγαθούς, τίμιους και εργατικούς πολίτες να επιζήσουν με τη δουλειά τους. Δεν ήταν δε λίγοι αυτοί που εύχονταν τη συνέχιση του πολέμου για να μην χάσουν τον στρατιωτικό μισθό που ήταν ο μόνος τρόπος για να εξασφαλίσουν την επιβίωση των ίδιων και των οικογενειών τους. Ενώ η αδιαφορία της πλειονότητας των πολιτών για τα κοινά τούς κρατούσε μακριά από την εκκλησία του δήμου, με συνέπεια να καταστεί αναγκαία η καθιέρωση επιμίσθιου ενός οβολού για κάθε παρουσία τους, το οποίο αυξήθηκε αργότερα σε τρεις οβολούς.

Έτσι είχαν τα πράγματα στην Αθηναϊκή Πολιτεία όταν (σύμφωνα με τον “Πλούτο” του Αριστοφάνη) ο Χρωμύλος, ένας αγαθός, τίμιος και εργατικός Αθηναίος πολίτης, διερωτάται για το τι πρέπει να κάνει με τον γιο του: να τον προτρέψει να ακολουθήσει το παράδειγμα του πατέρα του και να φυτοζωεί δουλεύοντας σκληρά και μένοντας τίμιος ή να τον παροτρύνει να γίνει κι αυτός ένας ασυνείδητος και αδίστακτος κατεργάρης, ώστε με τον τρόπο αυτόν να κατορθώσει ν’ αποκτήσει γρήγορα και εύκολα πλούτο κι έτσι να ζει άνετα και χωρίς κόπο;

Μην μπορώντας ο ίδιος να δώσει απάντηση στο ερώτημα αυτό, αποφασίζει να προσφύγει στο Μαντείο για να πάρει τη γνώμη του Απόλλωνα. Και ο Απόλλων, αντί να του δώσει ευθεία απάντηση, τον συμβούλεψε να ακολουθήσει τον πρώτο άνθρωπο που θα βρει μπροστά του βγαίνοντας από τον ναό. Έτυχε δε ο πρώτος άνθρωπος που αντίκρισε να είναι ένας τυφλός γέρος, ο οποίος αρνήθηκε στην αρχή να πει το όνομά του, αλλά μετά από έντονη πίεση του Χρωμύλου και του δούλου του, αναγκάστηκε να τους αποκαλύψει ότι είναι ο Πλούτος, ο θεός της Ευπορίας, γιος της Δήμητρας (σύμβολο της καλλιέργειας της γης) και του Ιασίωνα (σύμβολο της βροχής που κάνει τη γη να καρπίζει). Και πρόσθεσε, ότι, επειδή όταν είχε το φως του ευνοούσε τους τίμιους και εργατικούς ανθρώπους, η συμπεριφορά του αυτή εξόργισε τον Δία, ο οποίος δεν ήθελε να συμβαδίζει πάντοτε η ευπορία με την αξία του ανθρώπου και γι’ αυτό τον τύφλωσε. Από τότε περιέρχεται τη γη και μοιράζει ασύνετα τα πλούτη σε όποιους τον πλησιάζουν, αδιακρίτως αν είναι εργατικοί ή τεμπέληδες, δίκαιοι ή άδικοι, τίμιοι ή απατεώνες.

Ο Χρωμύλος, ακούγοντάς τα λόγια του Πλούτου, του υποσχέθηκε πως θα φρόντιζε να θεραπεύσει την τύφλα του, αρκεί αυτός να δεχόταν να φιλοξενηθεί στο σπίτι του, όπου θα είχε την ευκαιρία να συναντήσει πολλούς δίκαιους και εργατικούς αλλά πάμφτωχους ανθρώπους και να τους κάνει ευτυχισμένους. Ο Πλούτος δέχτηκε. Όταν το καλό νέο διαδόθηκε, δεν άργησαν να καταφθάσουν όλοι οι αδικημένοι πολίτες στο σπίτι του Χρωμύλου. Στην αρχή ήταν δύσπιστοι, αλλά μετά ξέσπασαν σε ασυγκράτητους πανηγυρισμούς. Εκεί όμως που δεν το περίμεναν, καταφθάνει μαινόμενη η Πενία, η οποία τούς μέμφεται διότι, όπως λέει, δεν καταλαβαίνουν πως η φτώχεια είναι η ευεργέτιδα των ανθρώπων επειδή αυτή είναι που τους παρακινεί να εργάζονται και να αποκτούν άνεση και ευτυχία με τίμιο τρόπο, ενώ ο εύκολος πλουτισμός φέρνει την οκνηρία, αποχαυνώνει το πνεύμα και εξασθενίζει το σώμα. Αυτοί όμως ούτε θέλουν να την ακούσουν. Πεπεισμένοι ότι τα λόγια της Πενίας έρχονται από μια άλλη εποχή, οπότε τα πράγματα ήταν διαφορετικά, την ειρωνεύονται και τη διώχνουν. Και αμέσως μετά ο Χρωμύλος οδηγεί τον Πλούτο στον Ασκληπιό για θεραπεία και αυτός ξαναβρίσκει το φως του. Έτσι δημιουργείται μια νέα τάξη πραγμάτων, που έχει ως κύριο χαρακτηριστικό την οργή αυτών που είχαν καταφέρει να πλουτίσουν εκμεταλλευόμενοι την τύφλα του θεού Πλούτου, αλλά ταυτόχρονα και τη γελοιοποίησή τους. Ακόμα και ο Ερμής, ο θεός των κλεφτών και των επιόρκων, αναγκάζεται τώρα να εργάζεται τίμια και σκληρά, καθαρίζοντας το πηγάδι του Χρωμύλου.

Ο αλληγορικός τρόπος (άλλα λέει και άλλα εννοεί) με τον οποίο o ποιητής περιγράφει τις πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες που επικρατούσαν στην Αθηναϊκή Δημοκρατία στις αρχές του 4ου π.Χ. αιώνα και την αιτία ανισοκατανομής του πλούτου, θα μπορούσε να εμπνεύσει και ποιητές της σημερινής εποχής. Αλλά αυτό δεν είναι απαραίτητο. Το φαινόμενο της προκλητικής ανισοκατανομής του εισοδήματος στη σύγχρονη Ελλάδα είναι σε όλους γνωστό, όπως γνωστοί είναι και μηχανισμοί που το έχουν δημιουργήσει, το συντηρούν και το οξύνουν. Και υπεύθυνος για το φαινόμενο αυτό δεν είναι κανένας τυφλός θεός, αλλά οι πολιτικοί άρχοντες.

Αλλά το κρίσιμο ερώτημα που τίθεται (σύμφωνα με την Αριστοφάνειο λογική), δεν είναι η ανισοκατανομή του πλούτου αυτή καθεαυτή, αλλά αν αυτή συμβαδίζει με το ποιόν του ανθρώπου. Δηλαδή, πιο παραστατικά, αν, στον σχετικό δείκτη ανισοκατανομής (εισοδηματική σχέση μεταξύ πλουσίων και φτωχών πολιτών), αυτοί που βρίσκονται στον αριθμητή (οι πλουσιότεροι) είναι οι δίκαιοι, έντιμοι και εργατικοί και αυτοί που βρίσκονται στον παρονομαστή (οι φτωχότεροι) είναι οι άδικοι, απατεώνες και τεμπέληδες.

Επ’ αυτού, κρίνοντας από όσα έχουν δει το φως της δημοσιότητος και όσα καθημερινώς αποκαλύπτονται, θα πρέπει να συμπεράνει κανείς ότι μάλλον το αντίστροφο συμβαίνει, και μάλιστα σε πρωτόγνωρες για την ελληνική κοινωνία διαστάσεις. Επιβεβαιώνεται έτσι η υποψία ότι, μολονότι ο θεός Πλούτος έπαψε πια να είναι τυφλός, οι σύγχρονοι κατεργάρηδες και απατεώνες έχουν εφεύρει κατάλληλους μηχανισμούς για να τον παραπλανούν και να τον προσεγγίζουν χωρίς αυτός να υποπτεύεται το ποιόν τους. Ένας τέτοιος μηχανισμός είναι η αδιαφανής διαπλοκή μεταξύ πολιτικών από το ένα μέρος και επιχειρηματικών ή φατριαρχικών συμφερόντων από το άλλο. Ήτοι, μεγαλοεργολάβων και προμηθευτών του δημοσίου-κατόχων ΜΜΕ και πανίσχυρων συνδικαλιστικών ενώσεων κρατικοδίαιτων πολιτών, αντίστοιχα.

Έτσι, ο ιός της διαπλοκής φαίνεται να έχει σήμερα προσβάλει ολόκληρο τον κρατικό τομέα, σπέρνοντας τη διαφθορά (κόρη της διαπλοκής) σε καίριες για το Δημόσιο δραστηριότητες και εις βάρος του ανυπεράσπιστου κοινωνικού συνόλου. Και το χειρότερο είναι, όπως έχει πολλές φορές αποδειχθεί, ότι η ανίχνευση της διαπλοκής και της διαφθοράς έχει καταστεί ένα πολύ δύσκολο εγχείρημα, με συνέπεια οι υπεύθυνοι να μένουν ατιμώρητοι και ο πλούτος που αποκομίζουν να θεωρείται νόμιμος.

Κατά μία εκδοχή, την οποία εξέφρασε παλαιότερα ο πρώην πρωθυπουργός Κων. Σημίτης (αυτή είναι η Ελλάδα), για κάθε τι πού πάει στραβά σ’ αυτήν τή χώρα υπεύθυνος είναι ο απείθαρχος ελληνικός λαός. Ο οποίος, ως γνωστόν, για περισσότερο από μια εικοσαετία βρισκόταν και στην… εξουσία (“το ΠΑΣΟΚ στην Κυβέρνηση, ο Λαός στην Εξουσία”).

Κατά μία άλλη όμως μαρτυρία, η οποία έρχεται από τα βάθη της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους (Ισοκράτους Λόγοι, ‘Επιστολή προς Νικοκλέα’, παράγρ. 31), η ευθύνη βαρύνει αποκλειστικά και μόνον τους ηγέτες. Των οποίων ο λαός απλώς μιμείται τη συμπεριφορά: “Μή τούς μέν άλλους αξίου κοσμίως ζήν, τούς δε βασιλέας ατάκτως, αλλά τήν σαυτού σωφροσύνην παράδειγμα τοίς άλλοις καθίστη, γιγνώσκων ότι τό τής πόλεως όλης ήθος ομοιούται τοίς άρχουσιν.”

Βέβαια, ο Ισοκράτης, τον παραινετικό αυτόν λόγο τον απευθύνει στον Νικοκλέα (νεαρό βασιλιά της Σαλαμίνας της Κύπρου) και όχι σε εκλεγμένους από τον λαό ηγέτες. Αλλά και πάλι, αν ζούσε σήμερα ο Ισοκράτης και παρακολουθούσε τα τεκταινόμενα στον δημόσιο βίο είναι μάλλον βέβαιο ότι δεν θα είχε κανέναν δισταγμό να απευθύνει την ίδια παραίνεση και “τοις σημερινοίς άρχουσιν”. Και φυσικά, δεν θα έκανε αποδεκτή ούτε την άποψη σύμφωνα με την οποία “η κάθε κοινωνία έχει τους ηγέτες που τής αξίζουν”, αλλά θα υποστήριζε ότι αυτό οφείλεται στο ότι κάποιοι ηγέτες του στο παρελθόν, με πράξεις αντίθετες προς την πολιτική ηθική και με σκοπό την απόκτηση εκλογικής πελατείας, είχαν απευθυνθεί στα πιο ταπεινά ένστικτα του ελληνικού λαού, υποβαθμίζοντας έτσι το ήθος του και καθιστώντας τον “καθ’ εικόνα και ομοίωσιν των ηγετών του”.

Ερώτημα: Μήπως ο Πρόεδρος τής Βουλής θα έπρεπε να αναρτήσει τη ρήση αυτή του Ισοκράτη σε ένα εμφανές σημείο του Ελληνικού Κοινοβουλίου, ώστε όλοι οι πολιτικοί μας άρχοντες, κυβερνώντες και αντιπολιτευόμενοι, να την αποστηθίσουν και σιγά-σιγά ν’ αρχίσουν να την εφαρμόζουν;