Είχε θίξει την επαγγελματική μου ευαισθησία και όφειλα να αμυνθώ. “Ακουσε να δεις”, είπα, “εγώ δεν είμαι ποιητής αλλά πεζογράφος. Πάει να πει γράφω πράγματα πεζά, κατάλαβες; Αλλωστε με ξέρεις και ως χαρακτήρα”. Ο φίλος κούνησε το κεφάλι θλιμμένα. Πράγματι με ήξερε, με είχε βρίσει μάλιστα κάποτε “ορθολογιστή”. Διότι είναι γεγονός, φίλοι αναγνώστες, ότι δεν έχω προικισθεί με το χάρισμα της πολιτικής φαντασίας, το θείο αυτό δώρο που βλέπει πρίγκιπες σε βατράχους, πάρκα σε σκουπιδότοπους, εθνάρχες σε Καμμένους και ηγέτες σε Τσίπρες. Είμαι πολιτικά άμουσος. Δεν με αγγίζει ο μελαγχολικός λυρισμός του Κουβέλη, ούτε ριγώ με τη δραματική εικονοπλασία του Καρατζαφέρη. Και το υπέρτατο δώρο των Μουσών στην πολιτική σκέψη, την Ουτοπία, δεν την ποθώ, δεν την ορέγομαι σε καμία της μορφή, ούτε της Αταξικής Κοινωνίας, ούτε του Αίματος ή της Φυλής, ούτε καν της Δικτατορίας του Προλεταριάτου. Το ομολογώ: είμαι ξενέρωτος. Για να φαντασθείτε δε πόσο, προτιμώ τους ανιαρούς πολιτικούς των δημοκρατικών χωρών, έστω και λίγο μπαγασάκους, παρά τους θεόπνευστους ηγέτες των επιγείων παραδείσων. Θα διάλεγα χίλιες φορές να ζήσω σε χώρα με κυβέρνηση Κάμερον παρά Κάστρο, Κλίντον παρά Κιμ Γιονγκ Ιλ, Μπερλουσκόνι παρά Μουσολίνι. Ο φίλος μου συνειδητοποίησε γρήγορα ότι αποκλείεται να με στρέψει σε κάποιο από τα μεγάλα οραματικά μας κόμματα, ΣΥΡΙΖΑ ή Χρυσή Αυγή, ΚΚΕ ή Ανεξάρτητους Ελληνες, ούτε καν τους “σοφτ” οραματικούς, ΔΗΜΑΡ ή ΛΑΟΣ.

Είχαμε φτάσει χαμηλά στην Πανεπιστημίου χωρίς να βρούμε ούτε έναν μικροπωλητή. Ανήσυχος, έστριψα προς Κοτζιά. “Πάει καλά”, είπε ο φίλος, ξωπίσω μου. “Αν δεν θες την υπέρβαση, να πας στα σίγουρα: Ν.Δ. ή ΠΑΣΟΚ. Αυτό είναι το τίμιο. Μην ξεχνάς πόσα τους χρωστάμε. Για να μην πάω μακριά, και η απελευθέρωση της αγοράς των πεζοδρομίων της Αθήνας, με τα ωραία μαϊμού προϊόντα, δική τους είναι. Κι έχουν περισσότερα να δώσουν. Ακούω τους αρχηγούς τους στην τηλεόραση και πείθομαι ότι συνδυάζουν δημιουργικά το παλιό με το καινούργιο. Αφ’ ενός, θα αξιοποιήσουν νέες δυνάμεις: ο Αντώνης Φαήλο, Χρύσανθο, Νότη, αλλά και ο Βαγγέλης τόσους στενούς συνεργάτες του, που θα καμαρώσουμε σίγουρα στο Επικρατείας. Αλλά πάνω από όλα διαθέτουν σταθερές αξίες: ο ένας Πολύδωρα, Μπασιάκο, Γιακουμάτο, Συμπιλίδη, ο άλλος Απόστολο Κακλαμάνη, Παπουτσή, Ρέππα και τόσους άλλους. Αυτοί όλοι είναι σαν το καλό κρασί: παλιώνοντας βελτιώνονται. Μελλοντικά ίσως μας αποκαλύψουν αδιανόητους θησαυρούς σοφίας”.

Κούνησα το κεφάλι σκεφτικός. Ο φίλος όμως είχε πάρει φόρα: “Και επιπλέον σκέψου τα αγαθά της συγκυβέρνησης, που είναι το ρεαλιστικότερο σενάριο και υλοποιεί το “ένα συν ένα κάνουν τρία”. Το είπε καθαρά ο Αντώνης: θα διαλέξει τους άριστους. Φαντάζεσαι τι θαύματα μπορεί να κάνουν στο Παιδείας Ευριπίδης, Αρης, Ευθυμίου και Φώφη μαζί; Ασε που θα βάλει, λέει, και εξωκοινοβουλευτικούς, οπότε δίνοντας το Ανάπτυξης στη Λούκα, που αρίστευσε εκεί, του δανείζει και τον Αρσένη ως υπερυπουργό Παιδείας. Και μάλιστα με μόνιμο υφυπουργό τον Μπαμπινιώτη, τον αριστότατο, να τους εξηγεί και τις άγνωστες λέξεις με το λεξικό του. Οσο για το Προστασίας του Πολίτη, Παπουτσής και Προκόπης μαζί είναι η πεμπτουσία της αριστοκρατίας”. “Πολύ πολυπρόσωπη κυβέρνηση όμως”, είπα. “Α, το καλό κοστίζει”, απάντησε ο φίλος. “Και να: για οικονομία ενώνουμε Πολιτισμού με πέντε-έξι άλλα υπουργεία μη παραγωγικά και βάζουμε υπουργό σε όλα την Αρια Αγάτσα, που ενσαρκώνει τη διακομματικότητα σε ένα άτομο”.

Ο φίλος είδε ότι αντιστεκόμουν παρά τους τόσους πειρασμούς, και έκανε μια τελευταία προσπάθεια. “Μένει να ψηφίσεις Ντόρα”, είπε. “Συνδυάζει το καινούργιο, εντελώς άφθαρτη καθώς είναι η ίδια, με εμπειρότατα στελέχη. Είδες πόσους τέως περιφερειάρχες, αντινομάρχες και δημοτικούς συμβούλους έχει στα ψηφοδέλτια; Και είναι και γυναίκα, να μη σε πούνε μισογύνη!”

Κάποια στιγμή όμως είδε κι απόειδε ο φουκαράς ο φίλος μου, ότι δε μου άλλαζε μυαλά, οπότε με παράτησε εκεί μπροστά στο Δημαρχείο, μόνο, να αναρωτιέμαι πού είχαν πάει όλοι οι μικροπωλητές. Με είδε μια συμπαθέστατη δημοτική αστυνόμος και με λυπήθηκε. “Μη στενοχωριέστε, κύριε”, είπε. “Λόγω εκλογών τους απομάκρυναν. Ελάτε στις 7 Μαΐου να εξυπηρετηθείτε!”

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 22.4.2012

Ο πολίτης που διαφωνεί ριζικά με την τωρινή θέση των δύο κομμάτων, διαλέγει κάποιο με διαφορετική, κι ετούτες οι επιλογές, στο σύνολό τους, είναι που καταγράφονται ως άνοδος των άκρων, Αριστεράς και Δεξιάς. Ομως η πλειοψηφία της παραδοσιακής πελατείας των δύο κομμάτων ανήκει στο τεράστιο ποσοστό των ερωτωμένων –σίγουρα πάνω από 30%, και ίσως περισσότερο από 50%– που σήμερα είτε δεν απαντά, είτε δηλώνει ότι δεν ξέρει ή δεν θα ψηφίσει κανένα κόμμα. Για να ξανακερδίσουν αυτούς τους ψηφοφόρους, η Ν.Δ. και το ΠΑΣΟΚ πρέπει να αλλάξουν στρατηγική και, το κυριότερο, μυαλά: να κάνουν δηλαδή λιγότερα, και όχι περισσότερα από όσα τους έφτασαν στην τωρινή τους κατάντια. Ή, αλλιώς, θα πρέπει να θυμηθούν περισσότερο το πρώτο, αντί το δεύτερο συνθετικό των αυτοπροσδιορισμών τους, ως “κεντροδεξιάς” και “κεντροαριστεράς”: το Κέντρο. Γιατί αυτό ακριβώς τα διαφοροποιεί από τη λαϊκίστικη Δεξιά και τη μηδενιστική Αριστερά, αυτό τα έκανε έως πρόσφατα εκπροσώπους του 80% των Ελλήνων.

Κάποια από όσα πρέπει να κάνουν Ν.Δ. και ΠΑΣΟΚ είναι κοινά. Το πρώτο είναι να ευθυγραμμίσουν τη ρητορική τους με την πραγματικότητα, σημερινή, αλλά και μετεκλογική. Ο κεντρώος πολίτης είναι ρεαλιστής, όχι ουτοπιστής, και ακόμη περισσότερο σε περίοδο κρίσης: όποιον σήμερα δεν λέει την αλήθεια τον χαρακτηρίζει, απλώς, ψεύτη. Το δεύτερο είναι να δείξουν ότι κατανοούν την αιτία της απόρριψής τους και μεταμελούνται. Ο μόνος τρόπος να το κάνουν αυτό προεκλογικά, με έργα –με λόγια μόνο δεν πείθουν– είναι οι επιλογές συμμαχιών και προσώπων. Πρέπει όσο γίνεται να ξεκόψουν από φορείς ή στελέχη ταυτισμένα με τραγικές αποτυχίες και να επιλέξουν άλλα, καινούργια. Ως ανανέωση, βέβαια, δεν νοείται η προαγωγή σε υποψηφίους της επόμενης κλάσης της κομματικής νεολαίας, όπως έως τώρα, αλλά η συμπόρευση με υγιείς συλλογικότητες, ή πρόσωπα που το ήθος και η ιστορία τους υπηρετεί ένα νέο υπόδειγμα, σε επαγγελματικούς (όχι συντεχνιακούς) χώρους και τοπικές κοινωνίες.

Από εκεί και πέρα, υπάρχουν οι αλλαγές που βασίζονται στις ιδιαίτερες παθολογίες του κάθε κόμματος.

Η Ν.Δ. πρέπει πάνω από όλα να δείξει ότι μπορεί και θέλει να κάνει τις μεταρρυθμίσεις που απαιτεί η παραμονή μας στην Ευρώπη. Ας μην ξεχνάμε ότι οι μόνοι βουλευτές της που ψήφισαν και τις δύο δανειακές συμβάσεις είναι οι κ. Μάκης Βορίδης και Αδωνις Γεωργιάδης. Οι υπόλοιποι δεν γίνεται φυσικά να σβήσουν το παρελθόν τους, αλλά θα πρέπει να εξηγήσουν σε τι πραγματικά πιστεύουν, στο “Ζάππειο 2″ ή στο “Μνημόνιο 2″. Οι αριθμοί το λένε καθαρά: η μαζική αποχώρηση των κεντρώων, που έριξε τη Ν.Δ. από το 40–τόσο τοις εκατό, στο 20–τόσο, οφείλεται στη διετή λαϊκίστικη αντιπολίτευση στον δύσκολο δρόμο των μεταρρυθμίσεων. Για να πείσουν ότι μπήκαν σ’ αυτόν, δεν αρκεί ένα απλό “είπα–ξείπα”. Η Ν.Δ. οφείλει να εξηγήσει πώς θα υλοποιήσει όσα πρόσφατα ψήφισε, που πάει να πει, πολύ συγκεκριμένα, με ποιους είναι διατεθειμένη να συγκρουστεί για να τα πετύχει. Αν δεν πείσει τους κεντρώους ότι πιστεύει πραγματικά αυτά που λέει φέτος (όχι πέρυσι), τους έχασε οριστικά.

Στο ΠΑΣΟΚ, ας κοιτάξουν τις δημοσκοπήσεις της τελευταίας διετίας. Θα δουν ότι η μεγάλη πτώση τους δεν ήταν όταν επέλεξαν, την άνοιξη του 2010, τον δρόμο της Ευρώπης, αλλά όταν φάνηκε πια ότι δεν τον υπηρετούν. Το κόμμα δεν συνετρίβη επειδή πήρε μέτρα, αλλά επειδή πήρε τα λάθος μέτρα, δηλαδή επειδή, δεσμευμένο από αγκυλώσεις του παρελθόντος, δεν έκανε αυτά που έπρεπε αλλά, τάχα ως ισοδύναμα, τα αντίθετα: αντί να ελέγξει τη φοροδιαφυγή, φορολόγησε ολοένα και περισσότερο όσους πλήρωναν φόρους· αντί να εξορθολογίσει το Δημόσιο, επέβαλε οριζόντια μέτρα λιτότητας, τιμωρώντας τους αξιότερους και πλήττοντας τους αδύναμους· αντί να συγκρουσθεί με τη δικτατορία των συντεχνιών, το κύριο στήριγμα της φαύλης κομματοκρατίας, τις ανέχτηκε και τις κανάκεψε, ζημιώνοντας το δημόσιο συμφέρον· αντί να πολεμήσει τη γραφειοκρατία, συνέτριψε την ιδιωτική πρωτοβουλία· αντί να πατάξει τη διαφθορά, ψήφισε νόμους που δεν τηρούνται. Το 10–τόσο τοις εκατό, που δίνουν τώρα στο ΠΑΣΟΚ οι δημοσκοπήσεις, είναι μισθός αυτής της ασυνέπειας. Πότε, επιτέλους, θα το δουν στην Ιπποκράτους;

Μακάρι να μπορούσε ένα νέο κόμμα να εκπροσωπήσει αξιότερα τους κεντρώους. Οπως φαίνεται όμως τώρα η κατάσταση, οι περισσότεροι επιλέγουν την άρνηση: αποχή, λευκό, άκυρο, ή, συνειδητά, ένα κόμμα που δεν θα μπει στη Βουλή. Η άμιλλα Ν.Δ. και ΠΑΣΟΚ να κερδίσουν μερίδα του Κέντρου μόνο ευγενής μπορεί να είναι, αφού, για να το πετύχουν, πρέπει να ξεπεράσουν τις διαφορές τους –τα “δεξιά” ή “αριστερά” στοιχεία της ιδεολογίας τους, τα οποία άλλωστε έχουν κι οι ίδιοι ξεχάσει ποια είναι– και να τονίσουν την πίστη τους στον χώρο του μέσου, όπου ζουν, εργάζονται κι ελπίζουν οι περισσότεροι πολίτες. Αυτό, παραδόξως, θα ωφελήσει και τα δύο κόμματα, γιατί ο ρεαλιστικός στόχος τους δεν πρέπει να είναι να κερδίσουν νέους ψηφοφόρους, αλλά να διατηρήσουν παλιούς, που δικαίως νιώθουν προδομένοι.

Οπως σε κάθε μεγάλη μάχη, ο έλεγχος του Κέντρου θα κρίνει κι εδώ την έκβαση.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 11.3.2012

Πώς όμως πορεύεται κανείς μέσα σε τέτοιο θολό τοπίο, με τι μπούσουλα; Πώς, δηλαδή, εγκαταλείπει εν γνώσει του ένας εχέφρων άνθρωπος τον καθαρά λογικό τρόπο, για να σκεφθεί πολιτικά, χωρίς να πέσει στο άλλο άκρο, της αποδοχής κάθε παραλογισμού στο όνομα της προβληματικής φύσης του αντικειμένου; Πιστεύω ότι ο καλύτερος οδηγός είναι η γνώση της φύσης των λόγων της απόκλισης από στον ορθολογισμό στην πολιτική, που χωρίζονται σε δύο κατηγορίες. Οι λόγοι της πρώτης είναι καλοί και θεμιτοί, ενώ της άλλης κακοί κι αθέμιτοι. Οπότε, όσο κοντύτερα είσαι στην πρώτη κατηγορία, τόσο καλύτερα πολιτεύεσαι, κι όσο απομακρύνεσαι μπαίνεις σε περιοχές επικίνδυνες.

Οι καλοί λόγοι της απόκλισης μπορεί να στηρίζονται στον σεβασμό της παράδοσης, ή κάποιας άλλης συνεκτικής αξίας μιας συγκεκριμένης κοινωνίας. Ετσι, για παράδειγμα, ενώ δεν είναι “λογικό” να μην υπηρετούν οι νέες γυναίκες στρατιωτική θητεία στην Ελλάδα, το σεβόμαστε, και σωστά, γιατί έτσι κάναμε πάντα. Οι θεμιτοί λόγοι μπορεί επίσης να πηγάζουν από την απαραίτητη δόση ρεαλισμού, που επιβάλλει, ας πούμε, την αποδοχή μεγάλων αναγκών που -όσο κι αν θες- δεν μπορείς να υπερβείς χωρίς φοβερό κόστος. Τέλος, υπάρχουν οι λόγοι που οφείλονται στην προβληματική φύση της πραγματικότητας, που μας αναγκάζει συχνά να ζυγιάζουμε αξίες αντιφατικές, ανίκανες από τη φύση τους να έρθουν σε τέλεια αρμονία. Ετσι, για παράδειγμα, η θέσπιση πειραματικών σχολείων, όπου θα πηγαίνουν με εξετάσεις οι καλύτεροι μαθητές, απορρίπτεται βάσει της αρχής της ισότητας, αλλά υποστηρίζεται βάσει της αρχής της αριστείας, που έχει κι αυτή τα δίκια της.

Οι κακοί και αθέμιτοι λόγοι της εγκατάλειψης του ορθολογισμού διαφέρουν ποιοτικά πολύ από τους πρώτους. Αυτοί κατά κανόνα πηγάζουν από αρνητικά πάθη, όποια κι αν είναι, που οδηγούν στην προσβολή του κοινού συμφέροντος που πρέπει να υπηρετεί ο πολιτικός. Τα πάθη αυτά μπορεί να είναι πολύ σκοτεινά, ή και απλούστερα -πλην όμως μη συγχωρητέα- όπως η εξυπηρέτηση της φιλαρχίας, προσωπικής ή συλλογικής. Αλλά αθέμιτους λόγους ορίζουν και γνωσιακές ή χαρακτηριολογικές ελλείψεις, που ενώ δεν συνιστούν από μόνες ψόγο για μια προσωπικότητα, την αποκλείουν από την πολιτική: όπως δεν επιτρέπεται να οδηγείς αν η όρασή σου είναι μειωμένη, δεν γίνεται να πολιτεύεσαι αν είσαι ακραία επιπόλαιος.

Φοβούμαι ότι οι λόγοι που οδήγησαν τον Γιώργο Παπανδρέου και το στενό περιβάλλον του, που συναπόφασισε μαζί του να οδηγήσουν, εν μέσω βαθύτατης κρίσης, τη χώρα σε δημοψήφισμα, ανήκουν στη δεύτερη, αρνητική κατηγορία. Κάποιοι είπαν την απόφαση του Παπανδρέου και των αυλικών του «υψηλού ρίσκου». Ο χαρακτηρισμός είναι αδικαιολόγητα ουδέτερος, αφού η απόφαση, καθαρά και ξάστερα, έβαλε τη χώρα σε θανάσιμους κινδύνους. Ετσι κι αλλιώς, ας μη κοροϊδευόμαστε, στον τόπο είμαστε λίγοι και γνωριζόμαστε μεταξύ μας καλά: η επιλογή για το δημοψήφισμα δεν έγινε για να εξυπηρετηθούν συμφέροντα του τόπου, αλλά ιδιοτελείς σκοποί του πρωθυπουργού και ενός πυρήνα “βαθέος” μηχανισμού, που δεν κοίταξε τίποτε πέρα από το κομματικό συμφέρον. (Αφήνω κατά μέρος σκοτεινότερα κίνητρα, διεθνών ή οικονομικών συμφερόντων, που αναφέρθηκαν από κάποιους, καθώς δεν υπάρχουν στοιχεία να τα στηρίξουν.) Με την απόφαση του θνησιγενούς -όπως απεδείχθη περίτρανα και εξευτελιστικά για τη χώρα- δημοψηφίσματος, όσοι το αποφάσισαν ήθελαν να απονείμουν στον πρωθυπουργό μιαν επίφαση “δημοκρατικότητας”, αλλά ουσιαστικά να αποποιηθούν τις ευθύνες της κυβέρνησης (που βέβαια δεν είναι η μόνη υπεύθυνη) για τη φρικτή κατάσταση της χώρας. Παράλληλα, νόμισαν ότι έτσι θα απαλύνουν την πλήρη απαξίωσή της στα μάτια των πολιτών, μιαν απαξίωση, ας σημειωθεί, που δεν προκύπτει κυρίως από τις δανειοληπτικές δεσμεύσεις της κυβέρνησης, αλλά από την πλήρη της ανικανότητα να τις διαχειριστεί σωστά, μετατρέποντάς τες σταδιακά σε εξυγιαντικές αλλαγές, για το καλό του τόπου.

Αν κάποιοι βρίσκουν την αποτίμησή μου άδικη, αν θεωρούν ότι αποδίδει δίχως αποδείξεις ποταπά κίνητρα σε ανθρώπους που ίσως έπραξαν καλή τη πίστει, πρέπει να καταλάβουν ότι είναι η μόνη εναλλακτική στην άλλη, της απόλυτης ανευθυνότητας ή και ανοησίας, σε βαθμό ασυγχώρητο για δημόσιους άνδρες. Ισως να ήταν μόνο ιδιοτέλεια που οδήγησε τον Γιώργο Παπανδρέου και την παρέα του, ή μόνο γνωσιακοί περιορισμοί, ή μείγμα των δύο – θα το δείξει το μέλλον. Αλλά αναρωτιέμαι: πώς θα ήθελαν να μείνουν στην Ιστορία όσοι πήραν την καταστροφική απόφαση για το δημοψήφισμα, αλλά κι οι υπεύθυνοι πολιτικοί που τις πρώτες μέρες το στήριξαν, με λιγότερη ή περισσότερη θέρμη: ως άνθρωποι που έπαιξαν με το μέλλον του τόπου για να εξυπηρετήσουν προσωπικά και κομματικά συμφέροντα, ή κάποιοι που πρέπει να απαλλαγούν λόγω βλακείας;

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 6.11.2011

Ο κ. Πολίτης απευθύνεται προς “όλα τα μέλη του Τμήματος Φιλολογίας (του Πανεπιστημίου Κρήτης), διδάσκοντες, φοιτητές, διοικητικούς”, αλλά αποδέκτες αξίζει να γίνουμε, νομίζω, όλοι. Το περιστατικό που καταγγέλλει είναι το εξής: στις 7 Σεπτεμβρίου, ενώ πήγαινε στο πανεπιστήμιο με σκοπό να εξετάσει για ένα μάθημά του, τον σταμάτησαν κάποιοι φοιτητές και τον ρώτησαν ποιος είναι και πού πάει, πληροφορώντας τον ότι, σύμφωνα με απόφασή τους, δεν θα γίνουν οι προγραμματισμένες για εκείνη τη μέρα εξετάσεις. Ο καθηγητής, σωστά, αρνήθηκε να διαπραγματευθεί με παντελώς αναρμοδίους την είσοδό του στο πανεπιστήμιο. Μα σαν να μην του έφτανε, του ανθρώπου, τέτοια δόση τραμπουκισμού, του τηλεφώνησε σε λίγο μια φοιτήτρια, να του πει ότι θα “του επιτρέψουν να εξετάσει μόνο όσους φοιτητές είναι επί πτυχίω”. Ο κ. Πολίτης, δίκαια οργισμένος, είπε στην (εκτός των άλλων χαρακτηριστικών της) ανάγωγη νεαρή ότι δεν έχει κανένα δικαίωμα να αποφασίζει ποιος θα δώσει εξετάσει και ποιος όχι.

Ενα τέτοιο περιστατικό, αλίμονο, δεν είναι είδηση στη σημερινή Ελλάδα. Το να δίνουν οι φοιτητοπατέρες διαταγές στους καθηγητές τους, και να αποφασίζουν αν θα δώσουν οι συνάδελφοί τους εξετάσεις, είναι δυστυχώς ο κανόνας, και όχι η εξαίρεση, στα εξαθλιωμένα πανεπιστήμιά μας, όπως άλλωστε τόσα παρόμοια στον τόπο μας: να αποφασίζουν οι ταξιτζήδες αν θα πάμε στο αεροδρόμιο, οι τρακτερατζήδες αν θα πάμε εκδρομή, οι συμβασιούχοι αν θα κάνουμε ιατρικές εξετάσεις, κ.λπ. Είδηση είναι η στάση του καθηγητή, η άρνηση να αποδεχθεί την αντικοινωνική παρέμβαση με το συνηθισμένο, κουρασμένο νεοελληνικό “ε, τι να κάνουμε, αυτά είναι τα χάλια μας”, καθώς και η πράξη του να την καταγγείλει.

Στο βιβλίο του “Ρομαντικά Χρόνια, Ιδεολογίες και νοοτροπίες στην Ελλάδα του 1830-1880″ (εκδόσεις Μνήμων), ο Αλέξης Πολίτης αναλύει, μεταξύ άλλων, μια αποκαλυπτική όψη της ελληνικής κοινωνίας στον δέκατο ένατο αιώνα, έναν αιώνα που, όπως λέει, “είναι ο πατέρας μας”. Συγκεκριμένα, διαπιστώνει ότι στο νεαρό ελληνικό κράτος βρίσκουμε δραστηριότητα σε δύο επίπεδα, το πολύ μεγάλο, το εθνικό, και το πολύ μικρό, το ιδιωτικό. Λείπει το μέσο.

Οπως γράφει: “Δε συναντάμε “μερικά” συμφέροντα, “μερικές” απόψεις, δηλαδή ομάδες που να εκφράζουν ένα μέρος της κοινωνίας”. Και αυτό, επισημαίνει ορθά, είναι καίριο πρόβλημα, που εμποδίζει τη νεαρή μας κοινωνία να προχωρήσει δημιουργικά, να λύσει τα προβλήματά της. Ισως όμως, σκέφτομαι εγώ, η πρώιμη αυτή υστέρηση να κρύβει και το κλειδί σε παθολογίες της λειτουργίας κάποιων οργανωμένων “μερικών” απόψεων, όταν εμφανίστηκαν, αργότερα, ιδεολογικών συνδέσμων, σωματείων ή συνδικάτων. Γιατί τέτοιες μερικότητες σίγουρα έπαιξαν μεγάλο ρόλο στον εικοστό αιώνα -κι όχι πάντα για καλό- με προεξάρχουσες δύο που επηρέασαν καθοριστικά την Ιστορία μας: τις στρατιωτικές οργανώσεις και το Κομμουνιστικό Κόμμα.

Κι ίσως το πρόβλημα της σωστής λειτουργίας της “μερικότητας” πάει ώς σήμερα, σε μια μεταδικτατορική Ελλάδα που είναι με κάποια έννοια “η κοινωνία των οργανωμένων μειοψηφιών”, με κυρίαρχες ανάμεσά τους τα πολιτικά κόμματα, όχι τόσο γιατί είναι τα ίδια οργανωμένες μειοψηφίες -αυτό είναι στη φύση τους, στο κάτω κάτω- αλλά γιατί άγονται και φέρονται από μικρότερες μειοψηφίες, συντεχνιακές ή τοπικές, που πλέον τα καθοδηγούν.

Οι συχνά αδιαπραγμάτευτα ιδιοτελείς, κοινωνικά ναρκισσιστικές, οργανωμένες μειοψηφίες, διαδραματίζουν ολέθριο ρόλο στη ζωή μας. Ο συνδυασμός της ανηλεούς δράσης τους με την απουσία του υγιούς αντισταθμίσματος, δηλαδή θετικών πολιτικών οραμάτων, υποστηριγμένων με την πράξη, λειτουργικού κράτους και εύρυθμων θεσμών, είναι ο χημικός τύπος της κρίσης που πλήττει τώρα τον τόπο, οδηγώντας μας με ξέφρενο ρυθμό, και ελαχιστότατες πια πιθανότητες αποτροπής, στην καταστροφή.

Ομως υπάρχουν και τα καλά νέα. Στον αδιάκοπο πόλεμο των οργανωμένων μειοψηφιών που αποφασίζουν πριν από μας, για μας, όπως αυτών όπου ανήκουν οι φοιτητοπατέρες που “κάνουν πόρτα” στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, ορίζοντας ποιος θα δώσει εξετάσεις, και ποιος όχι, η αντίδραση του κ. Πολίτη, μικρή και ξεκάθαρη, μας δείχνει το μόνο αντίδοτο.

Με την απλή, αλλά δημόσια καταγγελία του αίσχους, ο καθηγητής διασώζει την τιμή αμέτρητων συναδέλφων του που έχουν πέσει τόσα χρόνια σε κατάσταση κατατονικής αποχαύνωσης, και δίνει το άλλο παράδειγμα που χρειάζεται η πανεπιστημιακή κοινότητα, το καλό αντι-παράδειγμα στις ελεεινότητες κάποιων πρυτάνεων και στην απραξία των πολλών, διδασκόντων, φοιτητών και διοικητικών (αλλά και γονέων, και φορολογουμένων, που πληρώνουμε για τα μαύρα χάλια αυτής της Παιδείας), που τόσα χρόνια παρατηρούμε βουβοί την καταστροφή των πανεπιστημίων από μερικούς ασυνείδητους καθηγητές, που ενεργούν με μόνο οδηγό προσωπικά, παρεΐστικα και κομματικά συμφέροντα, και κάποιους θρασείς νεοσσούς κομματάρχες, που αρχίζουν την καριέρα τους στη δημόσια ζωή στο φυσικό πλέον φυτώριο της σάπιας πολιτικής μας τάξης, τις πανάθλιες φοιτητικές νεολαίες.

Σε κάθε τομέα της κοινής μας ζωής, ας μιμηθούμε το καλό παράδειγμα του Αλέξη Πολίτη: να καταγγέλλουμε κάθε πράξη αντικοινωνικής βίας, της κάθε αντιδημοκρατικής μειοψηφίας. Ετσι κάνουν οι καλοί πολίτες.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 11.9.2011

Η έκκληση επεσήμαινε τρία πράγματα: πρώτον, ότι η χώρα βρίσκεται σε δραματική κατάσταση, δεύτερον, ότι απειλείται η ένταξή μας στην Ευρώπη, και τρίτον, ότι υπάρχει ακόμη χρόνος να σωθούμε, αν οι πολιτικοί αποδεχθούν την αλήθεια και πράξουν υπεύθυνα, με ομοψυχία, τα αναγκαία.

Πώς στέκουν σήμερα οι τρεις αυτές επισημάνσεις; Δίνω την καθαρά προσωπική μου άποψη.

Σχετικά με την πρώτη: Τον Ιούνιο η λέξη “πτώχευση” ήταν ακόμα ταμπού και οι περισσότεροι πολιτικοί, αλλά και οικονομικοί αναλυτές μάς διαβεβαίωναν ότι “αποκλείεται να μας αφήσουν οι ξένοι να καταρρεύσουμε”. Τα πράγματα σήμερα άλλαξαν – δυστυχώς προς το χειρότερο. Η δραματική κατάσταση που διαπιστώναμε στο “Τολμήστε” έγινε πολύ δραματικότερη. Οσο για τη δεύτερη επισήμανση, όταν τέλη Μαΐου η Μαρία Δαμανάκη προειδοποίησε με παρρησία για τον κίνδυνο της έξωσής μας από το ευρώ, άλλοι τη χλεύασαν ως φαντασιόπληκτη και άλλοι τη στηλίτευσαν περίπου ως προδότη. Σήμερα, η ύπαρξη του κινδύνου που επισημάναμε κι εμείς στο “Τολμήστε” είναι σε όλους ορατή. Επιδείνωση και εδώ δηλαδή.

Η τρίτη επισήμανση ήταν ο σκοπός της έκκλησης. Καλούσαμε τους πολιτικούς και τους άρχοντες των συνδικάτων να ενεργήσουν με “συντονισμένες ενέργειες, σε πνεύμα ομοψυχίας”, για να αποφευχθεί η τραγωδία, προειδοποιώντας ότι αλλιώς θα είναι υπαίτιοι της καταστροφής. Τι έπραξαν έκτοτε οι πρώτοι; Και τι οι δεύτεροι;

Η κυβέρνηση και το κυβερνών κόμμα ψήφισαν μεν το Μεσοπρόθεσμο που, κουτσό-στραβό, ήταν μια κάποια λύση. Αλλά έκτοτε αυτό το θυμούνται μόνο όποτε ανακοινώνουν, ως τρομερή είδηση, ότι σε (νέο) έκτακτο υπουργικό συμβούλιο αποφασίστηκε (πάλι) να… τηρηθεί το Μεσοπρόθεσμο! Ο πρωθυπουργός, αφού είπε στους υπουργούς ότι “φέτος δεν θα πάει κανείς διακοπές», αναχώρησε για διακοπές…

Το έργο της διακυβέρνησης ανέλαβε ο πρωθυπουργεύων αντιπρόεδρος, ο οποίος, αφού γύρισε από τις δικές του διακοπές, κάνει διάφορα: ξανα-ανακοινώνει σε τακτά διαστήματα το Μεσοπρόθεσμο, κατηγορεί τον Σαμαρά που θέλει να διαπραγματευτεί με την τρόικα, μετά λέει ότι θα διαπραγματευτεί ο ίδιος, μετά το ξελέει, μετά ξανακατηγορεί τον Σαμαρά κ.λπ. Παράλληλα μιλάει συνεχώς, ασταμάτητα, μοιράζοντας τις ευθύνες της κρίσης στις αγορές, στα εθνικά μας γονίδια, στην αντιπολίτευση και σε άπαντες τους προαναπαυσαμένους πατέρας ημών. Δεν λέει όμως τίποτε για τις ευθύνες της κυβέρνησής του, που έχει η ρημάδα την εξουσία. Ξέρει μόνο να μας επιτιμά, με σηκωμένο αντιπαθέστατα το φρύδι, ότι φταίμε όλοι που η χώρα πάει κατά διαόλου – πλην εκείνου φυσικά. Α ναι, μην το ξεχάσω: για να καλύπτει κάθε μέτρο πραγματικής εξυγίανσης του δημόσιου τομέα που δεν παίρνει, ο πρωθυπουργεύων αντιπρόεδρος επινοεί ένα νέο χαράτσι. Φυσικά, η πεισματική του αντίσταση στην πραγματική εξυγίανση, παρά την ακατάσχετη περί του αντιθέτου λογοδιάρροια, ταιριάζει μια χαρά στη μεγάλη μάζα των λαϊκιστών υπουργών και βουλευτών του ΠΑΣΟΚ, που φρικιούν με την ιδέα ότι θα αγγίξουν έστω και μια τρίχα του Δημοσίου. Μόνο ελάχιστοι υπουργοί προσπαθούν να προβάλουν κάποια αντίσταση στην καταστροφή, μα οι υπόλοιποι τους εμποδίζουν αποτελεσματικότατα. Κι έτσι δεν κουνάει τίποτε.

Στην αντιπολίτευση, τα πράγματα είναι πιο ήσυχα, αφού στα κόμματα υπάρχει τουλάχιστον εσωτερική ειρήνη. Ο αρχηγός της Νέας Δημοκρατίας είπε στη Θεσσαλονίκη ξεκάθαρα τι θέλει: να κάνουμε εκλογές, ξανά και ξανά, όσες φορές χρειαστεί, μέχρι να του δώσουμε αυτοδυναμία, ώστε να διαπραγματευτεί, λέει, με την τρόικα – την τρόικα που έχει αποκλείσει κάθε ενδεχόμενο διαπραγμάτευσης. Ετσι τα ’πε στο Βελλίδειο, οι βουλευτές του βέλαξαν την επιδοκιμασία τους, και εμείς μείναμε με την απορία: τι στην ευχή τη θέλουν την αυτοδυναμία σε μια χώρα που θα έχει πτωχεύσει – αν όχι νωρίτερα, τότε σίγουρα με τις απανωτές εκλογές. Το σταλινικό ΚΚΕ και ο νεοσταλινικός (σωστότερα: “ζιζεκικός”) ΣΥΡΙΖΑ εργάζονται, σε αγαστή συνεργασία με τους πάσης κομματικής προελεύσεως άρχοντες των συνδικάτων-εργατοπατέρες, με σκοπό να επισπεύσουν την απόλυτη καταστροφή, που θα δημιουργήσει τις λενινιστικές “προεπαναστατικές συνθήκες”, που θα τους φέρουν επιτέλους στην εξουσία.

Συμπερασματικά, το “Τολμήστε” δεν μοιάζει να άσκησε σοβαρή επίδραση στους πολιτικούς μας: οι περισσότεροι συνεχίζουν να οδεύουν την οδό της απωλείας, ενώ οι ελάχιστοι που κάτι έκαναν, το έκαναν και πριν τους το πούμε. Παρά το γεγονός αυτό, όμως, δεν μετανιώνω διόλου που το υπέγραψα, αφού η προειδοποίηση έπρεπε να γίνει. Μόνο που σήμερα, εδώ που φτάσαμε, θυμάμαι κάποιους φίλους που αρνήθηκαν να υπογράψουν αν δεν έμπαινε η προσθήκη ότι το υπάρχον πολιτικό προσωπικό είναι ανίκανο να διαχειριστεί την κρίση και η μόνη ελπίδα για τη χώρα είναι να φύγει -αν όχι όλο, πάντως η συντριπτική πλειοψηφία- και να μπουν στην πολιτική νέες δυνάμεις.

Σκέφτομαι πόσο δίκιο είχαν, τελικά: χωρίς αληθινά νέες δυνάμεις στην πολιτική, η χώρα είναι καταδικασμένη.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 25.9.2011

Θα ήθελα να τολμήσω κι εγώ μια παρόμοια αναλογία, όχι όμως για να υποστηρίξω τους δικούς μας συγκλητικούς, τους βουλευτές, μα για να καταλάβω την κατάστασή μας γενικότερα. Αντί, όμως, για όργανα σωματικά διαλέγω τα ψυχικά, βάσει του γνωστού διαχωρισμού του Φρόιντ, της ψυχικής λειτουργίας σε τρία μέρη. Βάσει αυτού, απλουστεύοντας κάπως, το πρώτο, που αποδίδεται ελληνικά ως “Αυτό” (το λατινικό id) είναι περίπου ισοδύναμο με τις ενορμήσεις, τα βιολογικά κυρίως ένστικτα· το δεύτερο, το Εγώ, είναι η λειτουργία που αντιμετωπίζει τις απαιτήσεις της πραγματικότητας, ασκώντας προς τούτο και τον απαραίτητο έλεγχο στο “Αυτό”. Τούτο όμως γίνεται σύμφωνα και με την τρίτη λειτουργία, το Υπερεγώ, που είναι, ας πούμε, ο “εσωτερικευμένος γονέας”, δηλαδή οι κανόνες που αφομοιώνει μεγαλώνοντας ο άνθρωπος -κάποτε το λέγαν “φωνή της συνείδησης”- που διαμορφώνονται με τη σειρά τους από την κοινωνία. Σε τούτο το μοντέλο ψυχικής λειτουργίας, το Εγώ συνταιριάζει τις συχνά αντιθετικές απαιτήσεις που θέτουν Aυτό και Υπερεγώ, το πρώτο των ενστίκτων, που σαν μικρά παιδιά όλο φωνάζουν “θέλω”, το άλλο των εντολών που πιέζουν με τα “πρέπει” τους. Οπότε, για να ζει ο άνθρωπος ζωή ισορροπημένη, χωρίς να τον κυβερνούν τόσο τα ένστικτα που να καταλήγει στη φυλακή ή σε άλλης λογής αυτοκαταστροφή, αλλά ούτε και τόσο να τα καταπνίγει ώστε ο βίος να καταντά ανούσιος, μηχανικός, σκέτη υποταγή στις κοινωνικές επιταγές, πρέπει το Εγώ να κάνει καλά τη δουλειά του.

Αντιστοιχώντας την ψυχή με την κοινωνία, το Αυτό είναι οι επιθυμίες των πολιτών, ατόμων ή ομάδων, ενώ κυβέρνηση και κράτος είναι το Εγώ, που πρέπει να ικανοποιεί τις δίκαιες επιθυμίες αλλά να ελέγχει όσες είναι εις βάρος του συνόλου. Ετσι, οφείλει να παρέχει δημόσια εκπαίδευση και υγεία, που ζητούν τα καλά “θέλω”, αλλά και αστυνομία και δικαστήρια, ώστε τα αρνητικά να μη δυναστεύουν τους υπόλοιπους. Με αυτή την αντιστοίχιση, το Υπερεγώ είναι το Σύνταγμα κι οι νόμοι, αλλά κυριότερα ακόμη οι κοινωνικές αρχές που τα στηρίζουν, θρησκευτικές, ηθικές ή εθιμικές. Γιατί το Υπερεγώ δεν είναι μόνο μπαμπούλας, να απαγορεύει, αλλά και φορέας αξιών. Δεν είναι ανιστορικό ή παράλογο, μα συσσωρεύει όλα όσα συγκροτούν τον πολιτισμό.

Εφαρμοσμένη στα δικά μας, αυτή η αναλογία ψυχής-κοινωνίας μοιάζει αρχικά να οδηγεί στο συμπέρασμα πως στη σημερινή ελληνική κοινωνία πάσχει το Εγώ, δηλαδή κυβέρνηση και κράτος που δε θέλουν ή δεν μπορούν (μάλλον και τα δύο) να κάνουν τη δουλειά τους. Αυτό όμως, ενώ ισχύει μερικά, δεν αποδίδει το βαθύτερο πρόβλημα, αφού δυστυχώς πάσχουμε πλέον από παθολογία πολύ σοβαρότερη, του Υπερεγώ. Φυσικά, το ότι μας κυβέρνησαν χρόνια κυβερνήσεις λαϊκίστικες, χωρίς αρχές, είναι βασική αιτία της νόσου. Οντας το Υπερεγώ “εσωτερικευμένος γονέας”, η παρατεταμένη έλλειψη σωστής εξουσίας όχι απλώς δεν χτίζει εσωτερικό γονεϊκό πρότυπο, μα διαλύει σταδιακά και κάθε ίχνος παλαιού. Ετσι, με κύριους αυτουργούς κόμματα και κυβερνήσεις, τις τελευταίες δεκαετίες έσβησε στην Ελλάδα κάθε κοινωνική αρχή παραπλήσια με όσες διδάσκουν οι καλοί γονείς στα παιδιά τους, αρχές που μας γλυκαίνουν την ψυχή με νοσταλγία όταν τις βλέπουμε να ξεδιπλώνονται στις παλιές ελληνικές ταινίες: η ηθική, η ευθύνη, ο αυτοέλεγχος, το μέτρο, η ευπρέπεια, ο σεβασμός στους άλλους. Πάνε αυτά, μπήκαν στο “χρονοντούλαπο της Ιστορίας”.

Τώρα η Ελλάδα είναι άλλο πράμα, η χώρα που την κυβερνά του καθενός το “θέλω”, χωρίς αντίσταση από κανένα κοινό “πρέπει”, η κοινωνία που τη δυναστεύουν ανεξέλεγκτα κι ατιμώρητα του καθενός τα γούστα: των άτιμων υπουργών και των ανήθικων επιχειρηματιών που ληστεύουν το Δημόσιο, των πρυτάνεων που δηλώνουν ότι δε θα σεβαστούν τους νόμους, των μπαχαλάκηδων που καίνε κτίρια και ανθρώπους, των ταξιτζήδων που κλείνουν αεροδρόμια, των ΠΑΜΕτζήδων που κλείνουν λιμάνια, των φοιτητοπατέρων που κλείνουν πανεπιστήμια, των περιθωριακών που κλείνουν την πλατεία Συντάγματος. Και κανένα κράτος/Εγώ δεν μπορεί -και να ήθελε, που δε θέλει- να αντισταθεί στον ανεξέλεγκτο χείμαρρο των καταστροφικών βουλήσεων, γιατί απλούστατα δεν έχει πουθενά να πατήσει, καμιά πίστη για να στηρίξει τον λόγο και την πράξη του, καμία αρχή ζωής που να τη σεβόμαστε όλοι, κανένα ίχνος συνείδησης που να αντιπροσωπεύει κοινά “πρέπει”, όχι μονάχα σαν κανόνες καταπιεστικούς, μα σαν στοιχεία πολιτισμού, παράδοσης, Ιστορίας – εν τέλει σαν στοιχεία ανθρωπιάς και αρχοντιάς.

Ετσι μου φαντάζει εμένα σήμερα η Ελλάδα του 2011, μια παγκόσμια πρωτοτυπία: είμαστε η χώρα που έχασε το Υπερεγώ της.

Δημοσιεύθηκε στην “Καθημερινή”, 31.7.2011

Την αιτία της παράλογης άρνησης των προφανών πραγμάτων που λέμε μού την εξήγησε πρόσφατα ένας καλός φίλος, με μια βασική αρχή της κοινωνικής ψυχολογίας: “Οι άνθρωποι δεν μπορούν να αποδεχθούν τίποτε που αντιτίθεται στα στερεότυπά τους”. Με την αρχή αυτή, λοιπόν, προσπαθώ να κατονομάσω τα τρία κύρια στερεότυπα που καθορίζουν τη νεοελληνική μυθική σκέψη, μη αφήνοντάς μας, στην κρίσιμη ώρα, να δούμε κατάματα την αλήθεια.

Στερεότυπο πρώτο: “Το κράτος είναι κακό”. Δεν ξέρω πότε αρχίζει αυτό, αλλά μάλλον πολύ παλιά, ίσως στον τέταρτο αιώνα π.Χ., όταν καταλύθηκαν οι πόλεις-κράτη και οι Ελληνες γίναν, έκτοτε, υπήκοοι μιας σειράς αυτοκρατοριών: της Μακεδονικής, της Ρωμαϊκής, της Βυζαντινής, της Οθωμανικής. Κι έτσι, με συνήθειες δύο χιλιετιών, όταν έγινε νεοελληνικό κράτος δεν μπορέσαμε να το δούμε σαν κάτι δικό μας, αλλά σαν μια ακόμη, μίζερη έστω, αυτοκρατορία. Αν στα 1830, ή αργότερα, είχαν εισακουσθεί οι σοφοί που πρότειναν ένα σύστημα περισσότερο κοινοτικό, ίσως σήμερα να ήμασταν αλλιώς. Δεν εισακούσθηκαν όμως, και έκτοτε έχουμε κυβέρνηση κεντρική, όπως οι άλλες δυτικές χώρες – αλλά χωρίς τη δυνατή αυτοδιοίκηση κάποιων απ’ αυτές. Βέβαια, ο τοπικισμός είναι από τα πιο ανθρώπινα στοιχεία του πολιτισμού μας, μα δίχως δομές να τον στηρίζουν, μας κάνει να νιώθουμε την κεντρική εξουσία ως δυνάστη. Φυσικά, το κράτος, με την άθλιά του οργάνωση, τον ανορθολογισμό και τη διαφθορά του, δεν βοηθά να βελτιωθεί η εντύπωση. Και έτσι μένει μόνη διέξοδος στον τοπικισμό του μέσου Ελληνα, πνιγμένου από ένα κράτος κεντρικό, ο βουλευτής, ο “δικός του”. (Γι’ αυτό σήμερα ακόμη και οι κυβερνητικοί βουλευτές ρητορεύουν, ενίοτε κρυφά, κατά της επίσημης κυβερνητικής πολιτικής: να δείξουν στον ψηφοφόρο ότι αυτοί τουλάχιστον είναι με το μέρος του, κατά του κακού κράτους.)

Στερεότυπο δεύτερο: “Οι ξένοι μάς επιβουλεύονται”. Το γεγονός ότι ζήσαμε για αιώνες κάτω από ξένη ηγεμονία μάς δημιούργησε δυσπιστία στους ξένους, που συνεχίστηκε όταν το νεοελληνικό κράτος, απ’ τις αρχές του, καθοδηγήθηκε από ξένες δυνάμεις, που κοίταζε η καθεμιά τα συμφέροντά της. Δεν είναι τυχαίο ότι οι δύο εμφύλιες συρράξεις στη νεότερη ιστορία μας, που τις πληρώνουμε ακόμη, ήταν αντιμαχίες μεταξύ των οπαδών δύο διαφορετικών ξένων παρατάξεων: στον Διχασμό, ήταν η στράτευση με την πολιτική των Αγγλογάλλων ή των Γερμανο-αυστριακών, ενώ στον Εμφύλιο με τον Αγγλο-αμερικάνικο κόσμο ή τις δυνάμεις που ακολουθούσαν το Σοβιετικό μοντέλο. (Σήμερα, το συγκεκριμένο στερεότυπο οργιάζει, ωθώντας σε νέο διχασμό: των “γνήσιων” Ελλήνων, που αρνούνται τους κακούς ξένους, και των υπολοίπων, που οι ακραίοι λαϊκιστές αποκαλούν “δωσίλογους”.)

Στερεότυπο τρίτο: “Ο πλούτος είναι κλεψιά”. Η αριστερή κοσμοθεωρία δίνει επιχειρήματα σε μια τέτοια άποψη, όμως ο μέσος Ελληνας δεν είναι μαθητής του Μαρξ. Το στερεότυπο πατάει απλούστατα στον φθόνο. Κι αυτό είναι προφανές, αφού κανένας δεν θεωρεί τον δικό του, προσωπικό πλούτο, μικρό ή μεγάλο, κλεμμένο: αυτόν τον δούλεψε, τού τον άφησε η γιαγιά του, τον απέκτησε με τη μαγκιά του, ή ό,τι άλλο. Θα μου πείτε: μόνο οι Ελληνες φθονούν, ο φθόνος δεν είναι φυσική ανθρώπινη κατάσταση; Είναι, αναμφισβήτητα. Ομως, κοινωνίες συντεταγμένες, με κράτος εύρυθμο και κοινωνικούς θεσμούς με παράδοση, έχουν τρόπους να τον τιθασεύουν ή να τον διοχετεύουν υγιώς, και από δύναμη καταστροφική, ο φθόνος να γίνεται είτε ανώδυνος, είτε και πηγή άμιλλας. Εμείς όμως όχι. (Κι έτσι, ενώ έχασαν τη δουλειά τους 400.000 Ελληνες την τελευταία διετία, οι υπουργοί καμαρώνουν ότι “κανένας δεν θα απολυθεί!”. Και τούτο γιατί εννοούν βέβαια κανένας από τον δημόσιο τομέα, αφού όσοι έχασαν τη δουλειά τους είναι του ιδιωτικού ή της αυτοαπασχόλησης, δηλαδή του πλούτου, δηλαδή του Κακού, και άρα μάλλον άξιοι της μοίρας τους. Ας πρόσεχαν κι αυτοί, ας έβαζαν τον βουλευτή τους να τους διορίσει στο Δημόσιο, μακρά από τους κακούς πλουτοκράτες!)

Τα τρία στερεότυπα που μας δυναστεύουν ερμηνεύονται ιστορικά ή ψυχολογικά, λοιπόν. Αυτό όμως δεν τα καθαγιάζει. Αντίθετα, στην ωμή μορφή τους, που σήμερα βρίσκεται σε έξαρση, αποτελούν τα μεγαλύτερα εμπόδια στο να δούμε ξεκάθαρα την καταστροφή που μας απειλεί.

Δημοσιεύθηκε στην ‘Καθημερινή”, 12.6.2011

Βέβαια, κάποιες από τις επιθέσεις έχουν το ακαταλόγιστο. Τι άλλο να περιμένεις από αποπροσανατολισμό, από μια Νέα Δημοκρατία που εδώ κι ένα χρόνο παίζει πολιτικάντικα με το μέλλον του τόπου; Τι άλλο από κακόγουστες σάχλες θα έλεγε ένας φανφαρόνος του ΛΑΟΣ, τι άλλο από θεωρίες συνωμοσίας ο ΣΥΡΙΖΑ και, φυσικά, τι άλλο από κοτσάνες κάποιοι λαϊκιστές δημοσιογράφοι ή πωλητές τηλεσοφίας; Ομως υπήρξαν και κάποιες επιθέσεις από ανθρώπους σοβαρούς, ανθρώπους που εδώ και καιρό, δημόσια και ιδιωτικά επαναλαμβάνουν την προτροπή στους πολιτικούς: “Να πείτε επιτέλους τη σκληρή αλήθεια στον κόσμο, χωρίς να φοβάστε τις επιπτώσεις στην καριέρα σας”. Γιατί λοιπόν, απόρησα, οι ίδιοι αυτοί άνθρωποι επιτέθηκαν σε μία πολιτικό που έκανε, επιτέλους, ακριβώς αυτό;

Σε τι άραγε παρέβη η Δαμανάκη την προτροπή τους, αφού, πρώτον, αναμφισβήτητα είπε κάτι σκληρό και, δεύτερον, σίγουρα στόχος δεν ήταν να ωφεληθεί η καριέρα της – οι πρώτες αντιδράσεις μάλιστα έδειξαν ότι ίσως έγινε το αντίθετο. Το μόνο που μένει να της ψέξουν είναι ότι δεν είπε την αλήθεια, και πράγματι αυτό υπονοούν κάποιοι σοβαροί κριτικοί: ότι κινδυνολογεί λέγοντας ανακρίβειες, αφού είναι, δηλώνουν, αδύνατο να βγει η Ελλάδα από το ευρώ καθότι “στις συμφωνίες δεν υπάρχει πρόβλεψη για έξοδο χώρας από το ευρώ” και “μια χώρα δεν βγαίνει, αν δεν το ζητήσει η ίδια”. Καθώς δεν είμαι οικονομολόγος ή διεθνολόγος, ούτε έχω μελετήσει τις σχετικές συμφωνίες, δέχομαι απόλυτα τις βεβαιώσεις των ειδικών. Ομως αναρωτιέμαι: είναι οι γραπτές συμφωνίες ισχυρότερες από τους άγραφους νόμους της πραγματικότητας; Το ότι κάποιος αγόρασε ένα σπίτι με συμβόλαιο, εμποδίζει τον γείτονά του, ή τον ίδιο, να ζουρλαθεί και του βάλει φωτιά; Κάτι αντίστοιχο έχουμε κι εδώ: αν η ασυναρτησία και η ατολμία της κυβέρνησης, η ανευθυνότητα της αντιπολίτευσης και η εγκληματική αδιαλλαξία κάποιων εργατοπατέρων μάς οδηγήσουν στην πτώχευση, το χαρτί θα μας σώσει; Αυτό, άραγε, διδάσκει η Ιστορία; Μήπως η Συνθήκη του Μονάχου προστάτευσε την ανθρωπότητα από το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο; Ή η Συμφωνία της Ζυρίχης την Κύπρο από την εισβολή του “Αττίλα”; Σίγουρα, είναι μια κάποια εγγύηση οι συμφωνίες. Οχι όμως ισχυρότερη από τη σκληρή αλήθεια της ζωής: αν η Ελλάδα μείνει χωρίς δεκάρα τσακιστή, με δική της ευθύνη, και δεν βρίσκει πια κανέναν να τη δανείσει, θα αναγκαστεί να τυπώσει νόμισμα, για να μην πεθαίνει ο κόσμος στους δρόμους. Αρα, εκ των πραγμάτων, θα βγει από το ευρώ.

Η Δαμανάκη είπε: “Εχουμε την ιστορική ευθύνη να δούμε το δίλημμα καθαρά. Ή συμφωνούμε με τους δανειστές μας σε ένα πρόγραμμα σκληρών θυσιών, με αποτελέσματα, αναλαμβάνοντας τις ευθύνες για το παρελθόν μας, ή επιστρέφουμε πίσω στη δραχμή”. Είπε, δηλαδή, το αυτονόητο: ότι με τα μυαλά που έχουμε, και την πορεία που ακολουθούν οι πολιτικοί μας, οδεύουμε ολοταχώς στην πτώχευση. Και επειδή η Ευρωπαϊκή Ενωση δεν είναι Σύμφωνο της Βαρσοβίας, για να μπουκάρει με τα τανκς, αν είμαστε απείθαρχοι, να μας υποτάξει, σε περίπτωση πτώχευσης θα πάθουμε απλώς αυτό που παθαίνει κάθε χώρα που πτωχεύει, με ή χωρίς συμφωνίες: καταρρέει. Η Δαμανάκη λοιπόν δεν είπε ανακρίβειες, αλλά μια αλήθεια σκληρή, τόσο σκληρή που και καλοπροαίρετοι άνθρωποι στράφηκαν ενστικτωδώς εναντίον της, ως “αγγέλου κακών επών”.

Βέβαια τής έγινε και άλλη κριτική: ότι λόγω της ειδικής πληροφόρησης που της δίνει η θέση της, η δήλωσή της μπορούσε να προκαλέσει πανικό. Εστω, να της καταλογίσω ότι αγνόησε αυτό τον κίνδυνο. (Αν και απ’ ό,τι φαίνεται η δική της αποτίμηση της ψυχολογίας μας ήταν ακριβέστερη των φοβικών: την επομένη της δήλωσης όχι απλώς δεν υπήρξε πανικός, αλλά ανέβηκε το Χρηματιστήριο!) Αναρωτιέμαι, όμως. Εστω κι αν η Δαμανάκη αγνόησε αυτό το ρίσκο: και τόσον καιρό που δεν πανικοβληθήκαμε, τι καταλάβαμε; Αλλαξε τίποτε; Συνετίσθηκε μήπως ο πρωθυπουργός, έκοψε τα ταξιδάκια κι έπεσε με τα μούτρα στη δουλειά ή υπέταξε τους παράκουους υπουργούς του; Πείσθηκε η αντιπολίτευση να κοιτάξει επιτέλους το εθνικό συμφέρον; Εβαλαν μυαλό οι συντεχνιάρχες, να πάψουν να εκβιάζουν; Μπα τίποτε! Οπότε, μήπως είναι και ο πανικός μια τελευταία ευκαιρία, μπας και συνέλθουμε;

Καταλήγω λέγοντας ότι εγώ, που ανήκω στη “Γενιά του Πολυτεχνείου”, βρίσκω σημαδιακό πως το πιο ξεκάθαρο μήνυμα για τους κινδύνους που απειλούν τον τόπο το φώναξε τώρα, από τις Βρυξέλλες, η εμβληματικότερη μορφή της γενιάς, η Μαρία Δαμανάκη. Οπως βρίσκω σημαδιακό και το άλλο: ότι μπροστά στην επαπειλούμενη καταστροφή για την Ελλάδα, την πιο ανδρεία στάση την κράτησε γυναίκα.

Δημοσιεύθηκε στην “Καθημερινή”, 29.5.2011

Το να ελπίζει ένας πολίτης να καταρρεύσει η χώρα του για να γίνουν τα απαραίτητα για να σωθεί, είναι λιγάκι σαν να εύχεται ο καρδιοπαθής να πάθει έμφραγμα, γιατί μόνο έτσι θα κόψει το τσιγάρο. Είναι η τελευταία ελπίδα του απελπισμένου. Ομως οι νοήμονες Ελληνες έχουν κάθε λόγο να είναι απελπισμένοι, καθώς καθημερινά γίνεται φανερότερο ότι ο πρωθυπουργός, η κυβέρνηση, αλλά και η αντιπολίτευση, αρνούνται όχι μόνο να αντιμετωπίσουν ριζικά, αλλά να παραδεχθούν καν τα προβλήματα που οδηγούν τη χώρα προς τον γκρεμό. (Ο κόσμος χάνεται, δηλαδή, κι αυτοί βαρκούλες αρμενίζουν· κάποιοι και κανό). Την απελπισία την κάνει χειρότερη η έκδηλη άρνηση μεγάλου αριθμού συμπολιτών μας να αντιληφθούν τη σοβαρότητα της κατάστασης. Με τέτοιους ηγέτες, και τέτοια μυαλά πολλών μας, η κατάρρευση μοιάζει πια πολύ πιθανή, είτε συμβεί με ματαίωση δόσης του προγράμματος στήριξης, ή με ολική αναστολή του, με πτώχευση, στάση πληρωμών, ή ό, τι άλλο φέρει η κακιά η ώρα. Αλλά ουδέν κακόν αμιγές καλού, λένε κάποιοι: είναι η μόνη ελπίδα να συνετισθούμε.

Είναι άραγε έτσι; Οσοι βλέπουν την κατάρρευση ως σωτηρία, προσβλέπουν σε κάποια από τα ακόλουθα.

Το πρώτο είναι το αυθόρμητο λαϊκό ξέσπασμα: “θα πάρουν τους πολιτικούς με τα παλούκια”, “θα καεί η Αθήνα”, κ. λπ. Τέτοια πράγματα, δυστυχώς, μπορεί να συμβούν. Σίγουρα όμως δεν θα οδηγήσουν σε καλό. Η ιστορία δείχνει ότι αυθόρμητες εξεγέρσεις, μικρές ή μεγάλες, είτε ξεφουσκώνουν (π.χ. Δεκέμβριος 2008), είτε καταστέλλονται (π. χ. Πλατεία Τιεν Αν Μεν), είτε υποτάσσονται τελικά σε μια οργανωμένη μειοψηφία που τις οδηγεί σε δρόμους άσχετους από τις αιτίες που τις προκάλεσαν. Ετσι, η Γαλλική Επανάσταση οδήγησε στον Τρόμο και τον Ναπολέοντα, κι ο αυθόρμητος ξεσηκωμός του ρωσικού λαού που ανέτρεψε τον Τσάρο στο πραξικόπημα των Μπολσεβίκων και τη λενινιστική δικτατορία. (Βγείτε έξω λοιπόν, οξύθυμοι συμπολίτες, φωνάξτε, γκρεμίστε, κάψτε. Αλλά να το ξέρετε: ανοίγετε την πόρτα σε λύσεις φοβερές, που διόλου δεν τις επιθυμείτε).

Το δεύτερο που λογικά θα φέρει μια κατάρρευση έχει σίγουρη ωφέλεια: θα κλονίσει συθέμελα κρατικοδίαιτους -δηλαδή φοροδίαιτους- οργανισμούς που έχουν κύριο σκοπό να συντηρούν τους υπεραμειβόμενους μισθωτούς τους, προσφέροντας πανάκριβες και συχνά άθλιες υπηρεσίες, θα πλήξει καίρια το παρακράτος της διαπλοκής συντεχνιακών εργατοπατέρων και πολιτικών, και θα τερματίσει απαράδεκτες συμπεριφορές, όπως των αγροτών που επιχορηγούνται για ανύπαρκτες καλλιέργειες, της συνταξιοδότησης στα πενήντα, ή παρόμοιες. Καθώς όλα αυτά είναι αναμφισβήτητα μέρος του ελληνικού προβλήματος, η κατάργησή τους, έστω διά του “πονάει κεφάλι κόψει κεφάλι”, είναι μέρος της λύσης. Καθώς όμως αυτή η κατάργηση έχει κοινωνικό κόστος απρόβλεπτο, καλό είναι όσοι την εύχονται να κάνουν και τον σταυρό τους, να αποφευχθούν μεγάλες τραγωδίες.

Το τρίτο που κάποιοι ελπίζουν να φέρει η κατάρρευση, είναι η ανανέωση του πολιτικού προσωπικού, με την έξοδο των ανάξιων και την άνοδο των ικανών. Αυτό δεν είναι βέβαιο ότι θα συμβεί. Η ιστορία, πάλι, δείχνει ότι φοβερότερες κρίσεις από την τωρινή, όπως ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος ή η απριλιανή Δικτατορία, μας επανέφεραν τελειώνοντας τους αμέσως προηγούμενους πολιτικούς, προβιβάζοντας ενίοτε τους χθεσινούς αποτυχημένους σε εθνοσωτήρες. (Εδώ ο Καραμανλής του 1974 ήταν η εξαίρεση, ο παλιός πολιτικός που γύρισε γνήσια διαφορετικός). Ομως η ελπίδα είναι βάσιμη. Πράγματι, η κατάρρευση μπορεί να φέρει, για πρώτη φορά στη Μεταπολίτευση, σοβαρές πολιτικές αλλαγές, ανάμεσά τους τη διάλυση των δύο μεγάλων κομμάτων, που, τουλάχιστον με την παρούσα μορφή, έχουν τεράστια ευθύνη για τα χάλια μας. Αν διαλυθούν, δεν νομίζω ότι θα μας λείψουν, και είναι πιθανότατο η διάλυσή τους να είναι απαραίτητη για να αναδειχθούν νέα σχήματα, πιο ξεκάθαρα, πιο κατάλληλα να αξιολογηθούν από τους πολίτες για αυτό που πραγματικά θα αντιπροσωπεύουν. Υπάρχουν κάποιοι -όχι πολλοί- άξιοι άνθρωποι σήμερα στην ελληνική πολιτική. Μακάρι, ιδανικά, κάποιο νέο σχήμα να τους ενώσει, ανοίγοντας την πόρτα και σε καινούργιους.

Με τα παραπάνω υπόψη, η προσδοκία ότι η κατάρρευση είναι μια κάποια λύση εμφανίζεται εύλογη. Το ζήτημα είναι αν είναι η μόνη, αν είναι δηλαδή σώνει και καλά αναγκαίο να πάθεις έμφραγμα για να κόψεις το τσιγάρο. Δυστυχώς, η γνώμη των πολιτών δεν έχει αυτή τη στιγμή τόση σημασία. Με τη χρονική πίεση της απειλής, την απάντηση μοιραία θα δώσουν οι λίγες δεκάδες πολιτικών που έχουν σήμερα στα χέρια τους τις τύχες μας. Αν όμως κρίνω από τη μέχρι τώρα πορεία τους, φαίνεται να έχουν επιλέξει, άλλοι χαζοχαρούμενα, άλλοι ανεύθυνα, άλλοι εγκληματικά, να οδηγήσουν τη χώρα στην καταστροφή, στο έμφραγμα.

Εμείς οι πολίτες δεν μένει παρά να ελπίζουμε ότι δεν θα είναι θανατηφόρο.

Δημοσιεύθηκε στην «Καθημερινή», 15.5.2011

“Τα συμπτώματα δεν αφήνουν αμφιβολίες. Πρώτο και χειρότερο, η οικονομική κρίση: τεράστιο έλλειμμα και δημόσιο χρέος, κλείσιμο επιχειρήσεων, εξωφρενικός υπερδανεισμός άλλων, εξαντλητική φορολογία και πολλά ακόμη που, σε συνδυασμό με τη γραφειοκρατία, τη διαφθορά και την κλιμάκωση της ανομίας, εξαφανίζουν κάθε ελπίδα αναζωπύρωσης της επιχειρηματικής δραστηριότητας, ή παραγωγικών επενδύσεων. Δεύτερο, ο κρατικός τομέας διαλύεται, με συνεχείς απεργίες, στάσεις, καταλήψεις. Τρίτο, ζωτικοί τομείς, όπως υγεία και παιδεία, είναι σε αποσύνθεση. Τέταρτο, ως αποτέλεσμα των προηγούμενων, οι Ελληνες έχουν χάσει τις ελπίδες τους, με χειρότερο επακόλουθο ότι ολοένα περισσότεροι προκομμένοι νέοι αποφασίζουν να μεταναστεύσουν. Πέμπτο…”, τον σταμάτησα. “Τα βλέπω και μόνος μου, γιατρέ”, είπα. “Μιλήστε μου καλύτερα για τη θεραπεία. Γι’ αυτό σας φώναξα!”.

Ο σοφός καθηγητής συνοφρυώθηκε: “Μέχρι στιγμής δοκιμάστηκαν δύο ειδών: ως πρόσφατα, οι ντόπιοι γιατροί–μάγοι (αυτοί που λέτε εδώ “πολιτικούς”), εφάρμοσαν μεθόδους εναλλακτικής ιατρικής, είτε τύπου ομοιοπαθητικού (π.χ. περισσότερες προσλήψεις, περισσότεροι νόμοι που δεν εφαρμόζονται), είτε, κάποιοι ακραίοι, τύπου καθαρά πρωτόγονου, εξορκισμών ή βουντού (π.χ. αναζήτηση συνωμοσιών, υπόθαλψη βίαιων ενεργειών). Αυτές όχι απλώς απέτυχαν, αλλά επιδείνωσαν την κατάσταση – με αυτή την έννοια, η νόσος είναι πλέον ιατρογενής. Aπό πέρυσι, βέβαια, έγινε προσπάθεια να εφαρμοσθούν μέθοδοι της συμβατικής Ιατρικής, με τη μετάκληση ξένων ειδικών. Ομως κάποιες από αυτές (π.χ. δάνεια) λειτουργούν παρηγορητικά, απλώς παρατείνοντας ελαφρώς τη ζωή της ασθενούς, ενώ όσες σκοπεύουν πράγματι στη θεραπεία (π.χ. μείωση της σπατάλης, άνοιγμα κλειστών επαγγελμάτων), τις υπονομεύουν οι ντόπιοι γιατροί–μάγοι, οι οποίοι –δυστυχώς συχνά σε συνεργασία με την ασθενή– μόλις βγαίνουν από το θάλαμο οι ξένοι πετούν τα εισαγόμενα φάρμακα στην τουαλέτα, βγάζουν τους ορούς, και άλλα παρόμοια, υπανάπτυκτα, που…”.

Τον έκοψα, γιατί δεν άντεχα να ακούω: “Και η πρόγνωση, γιατρέ; Υπάρχει ελπίδα;” Ο καθηγητής κούνησε λυπημένα το κεφάλι. “Αγαπητέ μου…”, έσφιξα τα δόντια, έτοιμος να ακούσω τα χειρότερα. “Η επιστήμη ουσιαστικά σήκωσε τα χέρια. Εκτός… Εκτός αν…”. Κόμπιασε, κόβοντάς μου την ανάσα. “Εκτός τι, γιατρέ; Μιλήστε!”. Εκείνος αναστέναξε. “Εκτός αν η ασθενής θέλει να δοκιμάσει μία πειραματική θεραπεία”. Ξίνισα τα μούτρα. “Πειραματική; Στου κασίδη το κεφάλι; Θα την κάνουμε ινδικό χοιρίδιο;”. Ο καθηγητής χαμογέλασε πικρά. “Εχετε δίκιο. Το σωστό είναι να το πάρετε απόφαση”, είπε κι έστριψε να φύγει. Αλλά εγώ δεν άντεξα. Του άρπαξα το μπράτσο. “Μια στιγμή, γιατρέ, μη φεύγετε! Πείτε μου, τι σόι “εναλλακτική θεραπεία” είναι αυτή;”.

Ο καθηγητής την περιέγραψε. Σας τη λέω όπως την κατάλαβα, μεταφράζοντας την ιατρική του γλώσσα σε πολιτική: “Δεν υπάρχει χρόνος”, είπε, “σε τέτοια κρίση, να αλλάξει ο πρωθυπουργός (ο καθηγητής τον είπε “αρχίατρο”). Αυτός, καλός – κακός, πρέπει να μείνει στη θέση του και να αναλάβει τις ευθύνες που του αναθέσατε. Αυτό όμως που πρέπει να κάνει, αμέσως μάλιστα, είναι να αλλάξει ριζικά την κυβέρνησή του (“συμβούλιο γιατρών–μάγων” την είπε ο καθηγητής), που αποτελείται σχεδόν όλη από άτομα άκρως ακατάλληλα να αντιμετωπίσουν την κατάσταση, για δύο απλούστατους λόγους: δεν θέλουν και δεν μπορούν. Κι έπειτα ας φτιάξει ο πρωθυπουργός μια κυβέρνηση για το καλό της πατρίδας (της “ασθενούς”), που θα την επιλέξει με συμβουλές κάποιων συνετών ανθρώπων, εκτός πολιτικής, κι όχι των παρατρεχάμενών του. Από τους τωρινούς υπουργούς να κρατήσει μόνο όσους έδειξαν αποφασιστικότητα και ικανότητα στην πράξη, που είναι μετρημένοι στα δάχτυλα του ενός χεριού, ανθρώπου μάλιστα μη αρτιμελούς. Αλλους πολιτικούς να χρησιμοποιήσει μόνο ελάχιστους, κάποιους που το ήθος και η ευφυΐα τους τούς έστειλαν στο περιθώριο – τους ξέρουν κι οι πέτρες ποιοι είναι. Από εκεί και πέρα, όσους διαλέξει, πρέπει να έχουν τα ακόλουθα χαρακτηριστικά: Πρώτο, καμία πολιτική ενασχόληση ή φιλοδοξία, άρα καμία διάθεση να γίνουν αρεστοί. Δεύτερο, θάρρος και αποφασιστικότητα. Τρίτο, να είναι ιδιαίτερα επιτυχημένοι στο επάγγελμά τους, όποιο κι αν είναι, φτάνει να περιλαμβάνει καθήκοντα διοικητικά. (Ομως, από τα επαγγέλματα εξαιρούνται ρητά τα σχετικά με τον αθλητισμό, την τηλεόραση και το θέαμα.) Τέταρτο, να έχουν μεγάλη πείρα της ελληνικής πραγματικότητας. Πέμπτο, να είναι δουλευταράδες (Καλό τεστ επιλογής για το τελευταίο: στο ερώτημα “Πού θα περάσετε το Πάσχα ενόσω είστε υπουργός;”, να απαντούν, έκπληκτοι: “Μα, φυσικά, στην Αθήνα!”).

Με χέρι τρεμάμενο, πάω να βάλω την υπογραφή στην εξουσιοδότηση, καθώς η ασθενής έπεσε στο μεταξύ σε κώμα και πρέπει κάποιος συγγενής να αποφασίσει. Ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Κοινής Λογικής μού το τονίζει: η θεραπεία είναι πειραματική, έχει αρκετά εναντίον της και δεν εγγυάται τη θεραπεία. Αλλά εγώ υπογράφω γιατί έχει ένα μοναδικό πλεονέκτημα: είναι η τελευταία μας ελπίδα.

Ο πνιγμένος, λένε, από τα μαλλιά του πιάνεται. Πιο χρήσιμο μου φαίνεται να πιαστούμε από τους αποδεδειγμένα άξιους ανθρώπους μας.

Δημοσιεύθηκε στην “Καθημερινή”, 17.4.2011